Jerzy Edmund Bulik

Wkraczanie w życie

Wspomnienia i refleksje. Część II: 1945 1957

Wydawnictwo J & G INC.

Opracowanie redakcyjne

Grażyna Majerska Bulik

Korekta

Anna Bulik

Projekt okładki

Mike Chudiak

Fotografie na okładce

Mike Chudiak

Copyright by Jerzy Edmund Bulik

Wydawnictwo “J & G INC.”

254 Holbeach Court.

Waterloo, Ontario N2J 4Y7, Kanada

Tel./Fax: (519) 7471402; Email: bulik@bulik.net

www.gj.bulik.net

Rok: 2013

ISBN 9780968850947

WSTĘP

Jest to drugi tom moich wspomnień. Pierwszy, noszący tytuł „Kolejką Marecką do...?” ukazał się w roku 2000. Ująłem w nim okres od roku 1930ego, tj. od mojego urodzenia do początku roku 1945ego, kiedy objęła mnie spychająca Niemców na zachód i wyzwalająca Polskę spod okupacji niemieckiej nawała armii radzieckiej i polskiej.

Niniejszy tom jest kontynuacją poprzedniego i kończy się w roku 1957ym, kiedy jako członek wyprawy geofizycznej Polskiej Akademii Nauk wyjechałem na rok do Wietnamu. Zawarty tu okres: 1945 – 1957, to ważny okres mojego życia – od ucznia pierwszych klas szkoły średniej, przez studenta, do kierownika tematu w instytucie badawczo rozwojowym. Jest to jednocześnie bardzo szczególny okres historii Polski. Od odrodzenia się państwa polskiego w wyniku zwycięstwa nad Niemcami – z gruzów w sensie dosłownym i przenośnym, poprzez noc zaślepionego, szalejącego stalinowskiego terroru, do zmian nazwanych „odwilżą”, zapoczątkowanych przełomowym XXym Zjazdem radzieckich komunistów.

Nawiązaniem do charakteru polskiej rzeczywistości tego okresu jest koncepcja kolorystyczna okładki. Polska była wtedy komunistyczna czerwona i symbolizuje to czerwień okładki. Rzeczywistość polska była wtedy szara i stąd szary kolor na okładce.

Skoro mowa o okładce, to należy się również parę słów tytułowi. Przyznaję, że trudno było mi się zdecydować na tytuł. Uważam, że tytuł książki jest bardzo ważnym jej elementem. To trochę tak jak imię człowieka. Nadaje osobie pewien charakter i związane jest z nim nawet po śmierci. Tytuł książki, a zwłaszcza książki wspomnieniowej, powinien mieć związek z treścią książki i powinien jednocześnie reprezentować sobą spojrzenie autora na książkę i powinien być jakimś sygnałem autora skierowanym do Czytelników. W moim odczuciu tytuł charakteryzuje nie tylko książkę lecz również autora. Tytuł, na który ostatecznie zdecydowałem się (zresztą dosłownie w ostatniej fazie pracy i to nawet nie nad pisaniem lecz nad przygotowaniem książki do wydania) „Wkraczanie w życie” ma w mojej intencji wyjaśniać, że przedstawiam w tej książce ten okres mojego życia, w którym przechodziłem drogę od nastolatka do tzw. człowieka dojrzałego. Okres, w którym jako uczeń i student zdobywałem formalną wiedzę i w którym jednocześnie uczyłem się życia

Relacja zawarta na kartach tej książki pokazuje moje własne życie, życie przeciętnego chłopaka, młodego „szarego człowieka” w rzeczywistości Polski Ludowej. Adresowana jest zarówno do tych, którzy sami przeżyli ten okres jak i do tych, którzy znają go tylko jako dość odległy okres najnowszej historii Polski. Z tymi pierwszymi chciałbym podzielić moją własną historią z tego okresu Polski Ludowej. Ci, którzy mają swoje własne doświadczenia będą mogli wrócić pamięcią do tamtych czasów, porównać ich własne przeżycia i oceny z moimi i być może wyciągnąć jakieś bardziej ogólne wnioski dla siebie i dla innych. Tym drugim, dla których ten okres czasu znany jest tylko z opracowań historycznych, z natury rzeczy ogólnych i prezentujących obraz „makro” chciałbym przekazać niniejszą relację jako spojrzenie na tamten okres z poziomu jednostki, jako obraz tamtego czasu w wymiarze bardziej ludzkim niż ogólny i syntetyzujący jako obraz w skali pojedynczego, zwykłego człowieka. Oczywiście ta druga grupa Czytelników rozciąga się w bliżej nieokreśloną przyszłość. Jeśli książka ta przeżyje 50 czy może nawet 100 lat i jeśli ktoś ją wtedy przeczyta, to odbierze taki właśnie obraz: „fotografia” czasu wykonana przez „obiektyw” percepcji zwykłego człowieka.

Pierwszy tom został bardzo pozytywnie przyjęty przez Czytelników, co oczywiście sprawiło mi wielką satysfakcję, ale jednocześnie wywołało we mnie pewnego rodzaju tremę przy pisaniu tomu drugiego. Czy będę w stanie utrzymać podobny poziom w tomie drugim? Czy nie zawiodę, czy nie rozczaruję Czytelników, zwłaszcza, że szereg osób, które przeczytały tom pierwszy wyrażało żywe zainteresowanie tomem drugim w czasie kiedy go pisałem.

Jakoś przezwyciężyłem te tremę, a pomogły mi w tym dwie następujące okoliczności. Pierwsza. Nie jest moją intencją przedstawiać się innym, a w szczególności lepszym, zdolniejszym, bardziej utalentowanym niż jestem. Jestem taki jaki jestem. Tak jak każdy mam swoje słabości. Tak jak każdy mam swoje sukcesy i swoje przegrane. I jeśli jedną z tych nieudanych spraw będzie drugi tom moich wspomnień to trudno – będę żył z tym tak jak żyję z innymi przedsięwzięciami, które mi nie wyszły.

Druga. Muszę się przyznać, że pisanie tych wspomnień jest moją jakąś wewnętrzną potrzebą i sprawia mi radość Jakoś tak to czuję, że chcę się podzielić z innymi moimi przeżyciami i refleksjami. Element osiągnięcia w tym działaniu powodzenia nie jest celem samym w sobie. Celem jest sformułować i utrwalić, a to pisanie jest po prostu takie na jakie mnie stać; jeśli czytelnicy uznają je za słabe i nieudane – to trudno, będę musiał to zaakceptować.

Tak więc pogodzony wewnętrzne ze sobą po sukcesie tomu pierwszego przystąpiłem do pisania tomu drugiego po krótkiej przerwie od momentu zakończenia pracy nad tomem pierwszym. Pisałem w ten sam sposób jak tom pierwszy: rano, krótkimi, półgodzinnymi – trzykwadransowymi porcjami, po spacerze z naszą psicą Mają, na który wyruszamy o pół do siódmej, a przed pójściem na College, co ma miejsce zwykle (zależnie od rozkładu zajęć) koło dziewiątej. Pisząc te słowa uświadomiłem sobie, że to jest już tak od ponad sześciu lat, że zaczynam dzień od pisania. Ten układ moich pierwszych godzin dnia i ten system pisania tak już „wszedł” we mnie, że źle się czuje kiedy zachodzą jakieś okoliczności zmuszające mnie do odstąpienia od tej rutyny.

Stwierdziłem jednocześnie, że ten system pisania małymi porcjami jakoś bardzo odpowiada mi wewnętrznie. Gdy siadam rano do komputera jestem nie tylko świeży, ale spragniony tego pisania, przystępuję do pisania z chęcią i entuzjazmem. Myślę, że gdybym mógł („miał”) pisać przez wiele godzin dziennie w jednym „kawałku” nie miałbym w sobie takiej świeżości i zapału, jakie są we mnie gdy produkuję nieduże kwanty tekstu. To „nieduże” znaczy w tym przypadku koło jednej trzeciej strony (przeciętnie).

Ten system pisania zawiera jeszcze jeden, pomocny dla mnie czynnik. Otóż wydaje mi się, że w okresach pomiędzy sesjami moja podświadomość, czy może głębsze rejony mojej pamięci pracują nad tym o czym chcę pisać i kiedy siadam mam w sobie często coś w rodzaju wstępnie przygotowanej porcji do przelania na papier, a mówiąc dokładniej na ekran komputera.

Nie mogę tu się oprzeć wyznaniu, że kontakt moich palców z klawiaturą w trakcie pisania sprawia mi fizyczną przyjemność. Czuję się tak jak gdyby moje biegające na pozór bez planu, bez porządku palce, skaczące to tu to tam, wykonujące jakieś zwroty, pętle, czasami przemieszczające się szybciej czasami wolniej – to byli jacyś tancerze wykonujący jakiś pełen ukrytych treści i symboli taniec. A muzyka, którą tańczą to jest treść tego co piszę. Nie gram na fortepianie (nawiasem mówiąc nie gram na żadnym instrumencie) ale wydaje mi się, że podobne odczucie może mieć pianista wykonujący jakiś utwór muzyczny.

Bywa, że czas którym dysponuję danego ranka zaczyna się kończyć, a ja jeszcze nie przelałem na klawisze drzemiącej we mnie porcji pisania. Wtedy zaczynam pisać bardzo szybko, nie zwracam uwagi na błędy typograficzne, nie wyrażam moich myśli w formie regularnych zdań, powstaje tekst nieuporządkowany, chaotyczny, jakby zaszyfrowany, a ja nie zwracam na to uwagi, staram się pisać szybciej i szybciej, aby jak najprędzej „wyrzucić” z siebie to co we mnie dojrzało. Moje palce wykonują wtedy na klawiaturze jakiś upojny, szalony taniec. A ja stukam i stukam w klawisze, aby nie uronić nic z tego co się we mnie tego ranka objawiło, aby przelać do komputera wszystko najważniejsze co niejako sam w sobie tego ranka odkryłem. I kiedy kończę ten swego rodzaju wyścig z czasem jestem zadowolony z siebie i z wewnętrznym spokojem przystępuję do moich „normalnych” obowiązków.

Wynikiem naszkicowanego powyżej procesu jest tekst, który zapełnia dalsze strony tej książki. Zachowana jest w nim zgrubnie chronologia, jeśli chodzi o główne rozdziały, ale nie jest to szczegółowa kronikarska relacja w rodzaju: „wtedy i wtedy wydarzyło się w moim życiu to, a następnie, wtedy i wtedy tamto i owo”. Nie, to co przedstawiam to są jakby samodzielne, niezależne obrazki – relacje. Mogą one być czytane wyrywkowo i w zupełnie dowolnej kolejności. Czytelnicy, którzy są zainteresowani jakimś wybranym fragmentem tych wspomnień mogą przeczytać wybrany rozdział, czy nawet zawarte w tym rozdziale opowiadanie bez żadnej obawy, że coś będzie dla nich niejasne lub, że w tym obrazie będzie brakowało jakiegoś szczegółu, lub że coś stracą. W związku z tym, że przedstawiane relacje przystosowane są do samodzielnego bytu niektóre informacje i wyjaśnienia powtarzają się w paru miejscach książki. Nie jest to błąd czy przeoczenie. Zostały one powtórzone tam celowo dla zachowania jasności i kompletności relacji.

Zdaje sobie w pełni sprawę z tego, że nie wszystko co przedstawiam na kartach tej książki będzie jednakowo interesujące dla wszystkich Czytelników. Dla przykładu: wspomnienia o moich nauczycielach, asystentach i profesorach mogą być ciekawe dla nich samych i dla tych, którzy z nimi zetknęli się, a dla wszystkich innych – mogą być interesujące jedynie w warstwie ogólnej, w której snuję rozważania, które wynikają albo z ich osobowości albo z ich postępowania. Jednak podobnie ma się sprawa również z innymi fragmentami książki. Jedni Czytelnicy znajdą więcej dla siebie np. w rozdziale „Studia”, a inni np. w rozdziale „Przygoda”. Jest to nieuniknione. Pozostaje mi tylko liczyć na tolerancję i wyrozumiałość Czytelników, dla których pewne fragmenty książki okażą się czytelniczo mniej atrakcyjne.

Podobnie jak w pierwszym tomie moich wspomnień wszystkie nazwiska, które wymieniam są prawdziwe (może jedynie w niektórych przypadkach trochę przekręcone, jeśli akurat zawiodła mnie moja pamięć). Uważam, że jest to jedyne możliwe podejście do sprawy. Relacja zawarta na kartach tej książki jest w moim zamierzeniu relacją prawdziwą. Prawdziwe są miejsca, pory roku, sytuacje, prawdziwe są moje zachowania i moje myśli i prawdziwi też są ludzie, których wspominam.

O niektórych wymienianych tu ludziach wyrażam się pozytywnie, o niektórych piszę krytycznie. Jednak tak jak nie jest moją intencją sprawić przyjemność tym pierwszym tak też nie jest moją intencją sprawić przykrość tym drugim. Tak jak nieswojo bym się czuł gdyby ci pierwsi poczuwali się w stosunku do mnie do wdzięczności, tak również źle bym się czuł gdyby Ci drudzy żywili do mnie urazę z tego tytułu co napisałem. Gdy piszę tu coś o ludziach, przedstawiam ich tak jak ich widzę, jak ich odbieram i jest to oczywiście moje subiektywne spojrzenie i jako takie może być chybione. Jest to jednak to co prawdziwie myślę i czuję. Jestem na tych kartkach szczery, uważam że gdyby było inaczej całe to pisanie nie miałoby sensu.

Wziąwszy pod uwagę, że niniejszy tom ukazuje się około trzy i pół roku po wydaniu tomu pierwszego może wydawać się bardzo dziwne, że pisanie tego tomu było dla mnie swego rodzaju wyścigiem z czasem. Rzecz w tym, że wracając pisaniem do okresu 19451957 cieszyłem się, że po wydaniu tych wspomnień będę mógł o opisywanych tu sprawach, wydarzeniach i ludziach mówić przede wszystkim z tymi, których na tych kartach wymieniam. Niestety czas ma swoje nieubłagane prawa i płynąc zabiera nas na drugą stronę życia, tak jak mitologiczny Charon przewoził Greków na drugi brzeg Styksu.

I tak w czasie pisania tej książki odeszli bezpowrotnie wymienieni na jej kartach: Andrzej Chachulski, Michał Gryziński, Maciek Jakubowski i Sławek Wiszniewski (kolejność alfabetyczna). Odeszło również kilku kolegów ze studiów, którzy nie występują w książce z imienia. Bardzo żałuję, że nie będę mógł porozmawiać z tymi pierwszymi o tym co o nich napisałem, a z jednymi i z drugimi na temat ich widzenia i ich oceny czasu i wydarzeń, które wspólnie przeżyliśmy.

Pisząc te wspomnienia nie miałem do dyspozycji żadnych notatek, zapisków, niczego w rodzaju jakiegoś dziennika czy pamiętnika. Zresztą gdybym nawet coś takiego posiadał, to pewnie by to uległo zagubieniu, jak cały szereg moich rzeczy w wyniku wieloletniej nieobecności w moim mieszkaniu w Warszawie, a następnie likwidacji tego mieszkania i „przenosin” cenniejszych i ważniejszych rzeczy do naszej daczy w Zalesiu oraz kolejnych „przenosin” do naszego domu w Kanadzie. W rezultacie, pisząc tę książkę, korzystałem wyłącznie ze swojej pamięci.

Miało to jeden pozytywny efekt. Pamięć stanowi rodzaj naturalnego sita. To co było dla nas ważniejsze, to co głębiej odczuliśmy, to co mocniej przeżyliśmy – zostaje, a to co mniej – ulatuje. Jest to mechanizm naturalnej selekcji. Tak więc uważam, że to co pozostało w mojej pamięci to jest jednocześnie to co warte było przekazania, co warte było podzielenia się z innymi i stąd kwalifikowało się do znalezienia się w tej książce.

Jednak nie zawsze obraz, który zachowałem w mojej pamięci zawierał wszystkie szczegóły. W takich przypadkach zwracałem się do moich przyjaciół i kolegów z prośbą, aby wspomogli mnie swoją pamięcią. Zawsze spotykałem się z pozytywnym odzewem i wszyscy, do których się zwracałem służyli mi informacjami, oczywiście na tyle na ile sami byli w stanie odtworzyć sprawy i wydarzenia, o które pytałem. Chciałbym teraz, na tym miejscu, wszystkim tym osobom bardzo gorąco podziękować za okazaną mi pomoc. Chciałbym jednocześnie prosić o wybaczenie, że nie wymieniam tu ich nazwisk – robię to dlatego, ze obawiam się, aby jakiegoś nazwiska nie pominąć. Czułbym się bardzo źle gdyby na tej liście zabrakło kogoś, kto powinien się na niej znaleźć.

Oczywiście nie mam absolutnej pewności, że to co zostało w mojej pamięci jest stuprocentowo dokładne. Mogło się zdarzyć, że to co znajduje się w rejestrze mojej pamięci zawiera błędy czy deformacje, o których ja nie wiem, których istnienia nie podejrzewam, nie mając żadnych wątpliwości dotyczących danej sprawy. W związku z tym mam następującą prośbę do moich Czytelników: jeśli stwierdzicie, że gdzieś moja pamięć mnie zawiodła, że jest gdzieś w mojej relacji jakiś błąd – bardzo proszę o sygnał na jeden z adresów naszego wydawnictwa podanych na odwrocie strony tytułowej. Oczywiście to samo dotyczy błędów innego rodzaju, jak np. błędów typograficznych. Ja ze swojej strony zobowiązuję się do tego, że postaram się, aby te korekty stały się w jakiś sposób dostępne dla Czytelników, z pewnością przez umieszczenie ich na mojej stronie internetowej (www.gj.bulik.net), a również w formie drukowanego dodatku do książki.

Książka ta nie zostałaby wydana gdyby nie wielka pomoc mojej najbliższej rodziny. Moja córka, Anka, i zięć, Mike, z podziwu godnym oddaniem i zaangażowaniem pracowali nad przygotowaniem jej do druku. Anka pracowicie, cierpliwie i dokładnie przebijała się przez tekst dzieląc się ze mną uwagami krytycznymi pierwszego czytelnika i wyłapując skrupulatnie wszelkie błędy i omyłki wymagające skorygowania. Mike niezmordowanie opracowywał kolejne wersje okładki. Im obojgu serdecznie za to dziękuję.

Do czasu wydania pierwszego tomu moich wspomnień nie zdawałem sobie sprawy z tego ile pracy wymaga obróbka tekstu do postaci, w której będzie nadawał się do wydania w postaci książki, czyli tzw. edytowanie. Ta rzeczywiście ogromna praca, na którą składa się niezliczona wprost ilość godzin formowania tekstu, uzgadniania z autorem masy szczegółów, powtórnego wracania do tego samego tekstu itd. wykonana została, podobnie jak w przypadku pierwszego tomu, przez moją żonę, Grażynę. Żadną miarą nie jest możliwe przecenienie Jej wkładu pracy: długie godziny składające się na dni i dni mrówczej pracy nad tekstem. Pracy, którą wykonywała z wielką cierpliwością, z wielkim zaangażowaniem i oddaniem i z wielkim wyrozumieniem dla autora. Nie umiem znaleźć słów, które mogłyby wyrazić moją wdzięczność. Jedno co chciałbym tu mocno podkreślić to, że zdaję sobie sprawę z tego, iż bez Ciebie, Moja Kochana, ta książka nigdy by się nie ukazała – pozostałaby w formie „komputeropisu”. I za to wielkie, trudne do pełnego wyrażenia, głębokie dzięki.

Waterloo, Ontario, Kanada, dnia 12ego pażdziernika, 2004ego roku.

Z powrotem w Polsce, Ludowej

W lutym czterdziestego piątego nasza popowstaniowa tułaczka zakończyła się. Wróciliśmy do Warszawy. Rozstaliśmy się z gościnną rodziną państwa Olejników, u których mieszkaliśmy w Piotrkowie Trybunalskim obiecując, że będziemy kontynuować zrodzony przez wojnę kontakt między naszymi rodzinami. Nasi gospodarze byli życzliwie zainteresowani tym jak ułoży się nasze dalsze życie. Ja, żegnałem się z podobnym nastawieniem z córką gospodarzy, moją prawie – rówieśniczką, Zenią. Niestety, nasze obietnice nie zostały zrealizowane i to ja jestem za to odpowiedzialny jako, że w naszej rodzinie pisanie listów to był mój resort (listy zaś, to był jedyny w owych czasach środek kontaktowania się na odległość).

Od młodych lat aż do chwili obecnej, niezmiennie przejawiałem i praktykowałem skłonność do odkładania spraw “na później”. Czasami to przesuwanie na potem miało (i ma) nawet szlachetne intencje, a mianowicie, aby kiedyś tj. później zrobić to lepiej niż mógłbym zrobić to teraz, a czasami u podłoża opóźniania leży po prostu niechęć do tego, aby daną sprawą się zająć. Stosunkowo szybko zrozumiałem, że w olbrzymiej większości przypadków to co jest odkładane „na potem”, albo „jak będę miał czas”, albo „jak będą lepsze ku temu warunki” nigdy nie doczekuje się realizacji. Zrozumiałem i próbowałem nie poddawać się tej chęci odkładania, no i oczywiście, jak to w życiu bywa, czasami mi się to udawało i udaje, a czasami nie – i tak jest aż do teraz.

To czego nie zrobiłem ja, po długim czasie, w latach osiemdziesiątych zrobiła Zenia. Poszukała w warszawskiej książce telefonicznej nazwiska “Bulik”, a gdy znalazła wśród Bulików Jerzego napisała list (sama mieszkała w tym czasie w Gdańsku) i od tamtego momentu mamy ze sobą kontakt, co prawda nie bezpośredni, jako że ona osiadła w Anglii, a ja w Kanadzie, ale oboje jesteśmy optymistami i mamy nadzieję na bezpośrednie spotkanie.

Drogę do Warszawy z Piotrkowa Trybunalskiego mieliśmy już “przetartą”, jako że wcześniej, kiedy front przesunął się dalej na zachód i kolej wznowiła działalność ojciec odbył najpierw taką podróż sam, aby rozpoznać co czeka nas po powrocie i jak będziemy mogli się urządzić. Relacja ojca przygotowała nas częściowo do tego co mieliśmy zobaczyć w Warszawie, ale co innego usłyszeć, a co innego zobaczyć samemu.

Chłonąłem wręcz łapczywie wszystko co mi się nasuwało przed oczy w samej Warszawie i na trasie do Marek. Ostatnim razem widziałem przecież Warszawę przed pół rokiem i to w jakże odmiennych warunkach. Wychodziłem z niej po upadku Powstania, pod okiem niemieckich żołnierzy, w maszerującej kolumnie opuszczających miasto jej mieszkańców. Teraz, gdy byłem tu z powrotem intensywnie wyławiałem wszystko co było mi znajome (jakiż rezonans wywołują w nas miejsca, w których coś przeżyliśmy…) i chłonąłem wszystko co było nowe.

Właściwie całe miasto było i stare i nowe. Stary i znajomy był układ ulic ze swoimi nazwami (szereg z nich miało się wkrótce zmienić), nowe było to, że większość z tych ulic to były wąwozy spalonych i zburzonych domów. Nie wyglądały one tak gdy Powstanie upadło – był to rezultat planowego niszczenia miasta przez Niemców po ewakuowaniu z miasta całej ludności. Na nielicznych niezniszczonych domach rzucały się w oczy malowane cyrylicą napisy “Min niet”. Na głównych szlakach komunikacyjnych miasta – intensywny ruch radzieckich pojazdów wojskowych, a na głównych skrzyżowaniach “regulirowszczyki” – żołnierze, głównie kobiety, dyrygujące ruchem pojazdów, za pomocą trzymanych w obydwu rękach czerwonych chorągiewek. W tej scenerii – skutego zimą miasta ruin i gruzów, w którym przeszłość i teraźniejszość mówiły o wojnie krzątały się mrówki ludzkie, a to maszerujące w różnych kierunkach (nogi były jedynym środkiem lokomocji), a to wykonujące jakieś podstawowe remonty w mieszkaniach mniej lub więcej zniszczonych domów, a to handlujące na skrzyżowaniu Alei Jerozolimskich i Marszałkowskiej.

Ten mój pierwszy po półrocznej przerwie i pierwszy w nowej Polsce kontakt z Warszawą przeżywałem jako odkrywanie czegoś nowego, nieomal egzotycznego, ale jednocześnie jako otwieranie się czegoś radosnego i optymistycznego. Tyle było nowego w mojej starej Warszawie poczynając od straganów stojących w ruchliwszych miejscach miasta, a kończąc na tzw. moście wysokowodnym, zbudowanym przez saperów pomiędzy Karową po warszawskiej stronie i Szeroką po praskiej. Tyle radości wypływało z faktu, że wszystko było teraz polskie, swoje, bliskie, że wszystko się na nowo odradzało i zaczynało. I chociaż wokół były gruzy i chociaż toczyła się jeszcze wojna byłem pełen najlepszych nadziei i radosnego oczekiwania na to co miała przynieść ze sobą przyszłość, przyszłość, która na imię miała POLSKA.

Nasze mieszkanie na Królewskiej przestało istnieć w czasie Powstania, tak więc naturalnym celem naszego powrotu stały się Marki i Pustelnik, gdzie mieliśmy sporo rodziny (ojciec matki, dziadek Edmund Lewandowski, rodzice ojca, rodzina Wacka i Mili Strusiów) oraz grono znajomych i przyjaciół. W Markach znajdowało się też jedyne miejsce na ziemi, z którym my, bezdomni, mogliśmy się jakoś utożsamiać: miejscem tym była skromna posiadłość dziadka Edmunda. Uświadomiłem sobie wtedy jak wielkie znaczenie może mieć (ma?) dla człowieka posiadanie kawałka ziemi. Mieszczuch rezydujący na którymś tam piętrze wielkiego bloku mieszkaniowego, jeśli blok ten przestanie istnieć (niekoniecznie na skutek wojny), może co najwyżej patrzeć w górę i mówić czy myśleć o jakimś miejscu nad ziemią, na tle nieba: “tam przeżyłem to czy tamto, to było moje miejsce na tym świecie”.

Co innego ktoś, czyje życie związane było z konkretnym kawałkiem ziemi. Co by się nie stało, to miejsce istnieje. Można nie tylko odwoływać się do jego fizycznej konkretności w myślach i marzeniach, ale można zawsze do niego fizycznie wrócić, nawet jeśli wszystko co zostało tam postawione ręką ludzką przestanie istnieć. Może to jest właśnie źródłem wielkiego przywiązania i gorącego uczucia, jakie ludzie żywią do swojego kawałka ziemi. Gdy o tym myślałem nie znałem jeszcze “Przeminęło z wiatrem” (miałem to przeczytać dopiero za parę lat) ale uważam, że to właśnie chciała przekazać swoim czytelnikom Margaret Mitchell kiedy bohaterka jej powieści, Scarlet O’Hara, wraca myślami, uczuciami i wraca fizycznie do swojego miejsca na ziemi, do majątku Tara, aby odbudować swoje życie, które legło w gruzach.

Niestety dom i stolarnia mechaniczna, duma dziadka Edmunda przestały istnieć. Na początku sierpnia. kiedy zagony czołgów radzieckich docierały na przedpola Warszawy, jeden z takich czołgów zatrzymał się na moment na polach rozciągających pomiędzy Markami i Pustelnikiem i oddał kilka strzałów z działka pokładowego w kierunku rozciągającej się przed nim linii domów. Może załoga czołgu chciała w ten sposób sprawdzić, czy Niemcy mają na tej linii zorganizowaną obronę. Nie mieli. Jeden z pocisków trafił w dom dziadka. Wybuchł pożar, który objął dom i zabudowania stolarni. Dziadek został ranny – odłamek pocisku ugodził go w udo. O gaszeniu pożaru nie było mowy. Wszystko spłonęło.

Rana nie zagrażała życiu, ale goiła się bardzo długo. Kiedy spotkaliśmy się z dziadkiem, przypomnę, że był to luty czterdziestego piątego, rana była ciągle jeszcze otwarta, opatrunki były okresowo zmieniane i ciągnęło to się tak jeszcze przez parę miesięcy. Dziadek po tych przejściach już się nigdy nie podniósł, ani fizycznie, ani psychicznie. Dziadek – niezależny przedsiębiorca, dziadek – dumny i pewny siebie “obywatel” Marek spalił się w sobie tak jak spalił się jego dom i stolarnia. Pozostał “stary” człowiek, złamany fizycznie, pozbawiony predyspozycji psychicznych, aby jeszcze raz rozwinąć skrzydła. Napisałem “stary” bo dziadek był wtedy w środku swoich lat sześćdziesiątych, a więc nie był to podeszły wiek biorąc pod uwagę tylko lata. Resztę swoich dni (zmarł w 1951ym roku, w wieku lat 72u) przeżył wspomagany finansowo przez moich rodziców.

Była to swoista ironia losu: on, dumny i zawsze niezależny doprowadzony przez bieg wypadków do sytuacji, w której jego egzystencja opierała się na pomocy od niechcianej córki i od nieakceptowanego (przynajmniej początkowo) zięcia. Stosunki między rodzicami i dziadkiem układały się jednak w tym okresie dobrze, co ma tym większą wagę, że dziadek zamieszkał z nami na Białostockiej, na Pradze, i żyliśmy razem przez dwa czy trzy lata dopóki ojciec nie wybudował małego domku w Markach, do którego dziadek się przeprowadził. Wracając do swoich ukochanych Marek odzyskiwał pewną niezależność, ale nie zmieniło to jego sytuacji materialnej: pozostawał na utrzymaniu córki i zięcia. I chociaż ten układ funkcjonował gładko myślę, że gdzieś tam głęboko, dziadek nie czuł się z tym dobrze.

Myślę, że gdyby nie te dwa wydarzenia: zraniona noga oraz utrata domu, a przede wszystkim stolarni, życie dziadka po zakończeniu wojny potoczyłoby się zupełnie inaczej. Myślę, że byłby nadal pełen chęci do działania i rozwijania inicjatywy. Prowadząc aktywne życie i będąc zadowolonym z siebie żyłby dłużej i umarł szczęśliwszy. Przypadek dziadka nie był oczywiście niczym szczególnym, tyle że dotyczył kogoś z mojej bliskiej rodziny. Wszystkie wojny łamią ludzkie życia, a ta była szczególnie w tym działaniu “produktywna”.

Rodzinę ze strony ojca, znaleźliśmy w miarę dobrej formie. Dziadek Julian, którego nadchodzenie frontu odłączyło od rodziny i był tak jak my po stronie niemieckiej (odnalazł się później z nami w Żyrardowie), powrócił przed nami i był już na miejscu. Babcia Maria, stryj Tadeusz, ciotka Helena, przeżyli szczęśliwie wraz ze swoimi rodzinami przejście frontu i chociaż tak jak wszyscy ocierali się wtedy o śmierć, to nie było to w owych czasach niczym nadzwyczajnym.

W bliskiej nam bardzo rodzinie Strusiów odebraliśmy smutną wiadomość dotyczącą Wacusia. Zarówno on jak i inni młodzi ludzie z tego terenu, o których po lokalnym powstaniu przeciwko Niemcom wiadomo było, że są członkami Armii Krajowej podporządkowanej rządowi polskiemu w Londynie, zostali wkrótce po “wyzwoleniu” zaaresztowani przez radzieckie NKWD i wszelki ślad o nich zaginął. Podobny los spotkałby z pewnością Fredka Wandla, ale ten został powołany do Ludowego Wojska Polskiego i wiadomo o nim było, że jest na froncie. Pozostawało żywić nadzieję, że przeżyje.

Pierwsze dni po naszym powrocie wypełnione były takim właśnie “liczeniem strat” i odnawianiem kontaktów. Kto przeżył, kto zginął, gdzie kto obecnie mieszka itd. Bardzo dotknęła mnie wiadomość o tym, że w grupie tych co nie przeżyli znalazła się Halinka Burzyńska, dziewczyna trochę młodsza ode mnie z rodziny zamieszkującej w domu dziadka Edmunda. Ładna, blondynka, bardzo miła, bardzo ją lubiłem. Razem z nią i jeszcze paroma rówieśnikami z sąsiedztwa spędzaliśmy wspólnie sporo czasu, gdy przyjeżdżałem do dziadka Edmunda, do Marek na wakacje. Znalazła się w rejonie wybuchu pocisku artyleryjskiego, zginęła ugodzona odłamkiem. Jeszcze jedno młode życie zabrane przez wojnę.

Jedna grupa informacji, które odbieraliśmy to były właśnie wiadomości o ludziach i ich losach, a druga – o nowej polskiej rzeczywistości. W Piotrkowie Trybunalskim, gdzie zastało nas wyzwolenie, byliśmy za krótko aby nowa Polska do nas dotarła w swoich działaniach i w swojej bardziej codziennej rzeczywistości. Były to warunki “wczesnopofrontowe”, nowa władza, nowa administracja dopiero miały się tam pojawić. Tu, w prawobrzeżnej Warszawie i na terenach położonych od niej dalej na wschód, jak Marki, nowa rzeczywistość istniała już od września ubiegłego roku i dała się już poznać. Może należałoby raczej powiedzieć „dała się już we znaki” gdyż niestety to co o niej usłyszeliśmy nie dawało powodów do radości.

Tak więc dowiedzieliśmy się, że oficjalna propaganda, a prawdziwy obraz spraw to dwie zupełnie różne rzeczy, że co innego pisze się w gazetach, a co innego jest naprawdę: że dotyczy to zarówno problemów dnia codziennego, wiadomości gospodarczych, informacji o stratach na froncie jak i sytuacji międzynarodowej; że zaprzecza się powszechnie znanym faktom jak np. temu, że Armia Krajowa prowadziła walkę zbrojną z Niemcami; że aresztuje się członków AK i wszystkich podejrzanych o współpracę z emigracyjnym rządem polskim w Londynie, że Urząd Bezpieczeństwa (UB) jest praktycznie wszechwładny i bezkarny, a te dwie litery “UB” budzą powszechny strach, że kierownicze stanowiska obsadzane są przez członków partii niezależnie od posiadanych przez nich kwalifikacji, że…, że…, że…

Nie trudno było znaleźć potwierdzenie tych informacji. Było nim m.in. szeroko propagowane hasło “Nie matura lecz chęć szczera zrobi z Ciebie oficera”, które wyśmiewało wykształcenie jakie wymagane było do stopnia oficerskiego w Polsce przedwrześniowej. Był też plakat “Zapluty karzeł reakcji”, na którym karzełkowaty mężczyzna o głupio – złośliwym wyrazie twarzy miał na piersi dużą tablicę z literami AK. Było też ignorowanie i pomniejszenia sukcesów bojowych armii polskiej walczącej na zachodzie. Władcy Polski Ludowej oświadczyli po wielu latach, że popełnione zostały wówczas “błędy”, ale i wtedy i później wszystko to napawało goryczą, bólem i poczuciem krzywdy – również później gdyż pomimo stwierdzenia błędów praktycznie nic się nie zmieniło.

Powrót do Warszawy zakańczał okres naszych popowstaniowych wędrówek i był jednocześnie jakby naszym wjazdem do Polski Ludowej. Niestety to co usłyszeliśmy i zobaczyliśmy oznaczało, że ta oczekiwana przez lata okupacji Polska jest krajem podwójnej prawdy: oficjalnej i rzeczywistej, podwójnej sprawiedliwości: klasowej i ludzkiej, jest krajem, w którym jest kilka klas obywateli: uprzywilejowani, zwyczajni i prześladowani, jest krajem, w którym istnieje wyraźny podział na rządzących i rządzonych, krajem, w którym jesteśmy “my” i “wy”… I niestety miało to tak pozostać aż do solidarnościowej rewolucji lat osiemdziesiątych.

Kolebka przyjaźni na całe życie

Po powrocie do Warszawy w lutym czterdziestego piątego zamieszkaliśmy na Pradze, w domu przy ulicy Białostockiej 8. Mieszkanie to zajmował znajomy rodziców (nazywał się chyba Dukat), który przenosił się bodajże na Wybrzeże i zgodził się je nam przekazać za jakieś odstępne. Był to dla nas bardzo szczęśliwy zbieg okoliczności, gdyż na owe czasy mieszkanie to było wręcz luksusowe (drugie piętro, dwa pokoje z kuchnią, z łazienką, z dwoma balkonami (od podwórka i od ulicy, jedynym mankamentem było ogrzewanie piecowe), a o miejsce do życia było wtedy w Warszawie bardzo trudno. Lewobrzeżna Warszawa była bowiem pustynią gruzów, a Praga, która była stosunkowo mało zniszczona, pękała w szwach od ludzi powracających z wojny. Mieszkanie to miało się stać naszym gniazdem rodzinnym na blisko pół wieku. Z niego najpierw ja, a później mój brat wystartowaliśmy do naszego samodzielnego życia, tu mieszkając umarli moi rodzice, tu zamieszkała po nich moja bratowa Iga i tu zmarła. Po jej śmierci mieszkanie przejęło miasto i zamieszkali w nim nowi ludzie. Ten dom ciągle stoi, gdy przejeżdżam tamtędy patrzę na znajome okna i balkon… Ile historii naszej rodziny, jako zbiorowości i ile życiorysów poszczególnych jej członków w tych murach. Ale tak można powiedzieć prawie o każdym starszym mieszkaniu i o prawie każdym starszym domu…

Zaraz po powrocie wznowiłem naukę w “moim” Gimnazjum i Liceum imienia króla Władysława IVego. Piszę w “moim” gdyż uczęszczając do tej szkoły w poprzednim roku szkolnym na tajnych kompletach uważałem się już z nią związany. W tym przypadku, jeszcze tak dobrze się składało, że przy zamieszkiwaniu na Białostockiej “Władysław IV” był terenowo moją najbliższą szkołą średnią, tak więc nie było wątpliwości, że do niej powinienem uczęszczać.

Budynek szkoły zajęty był na szpital Armii Radzieckiej i zajęcia odbywały się na Kawęczyńskiej, w przedostatnim domu po lewej stronie, przed Bazyliką. Warunki w jakich odbywała się nauka w małym stopniu odpowiadały normalnej szkole. Siedzieliśmy na przypadkowych, zbieranych gdzie i skąd się dało krzesełkach, pisząc na kolanach. Na środku klasy stał żelazny piecyk z długą rurą biegnąca do otworu w ścianie, do komina. Zarówno piecyk jaki i krzesełka były przedmiotem wielu zabaw i kawałów. Krzesełka, czasami na skutek może nieco nazbyt intensywnego ich używania, a czasami na skutek cichej interwencji ręki kolegi rozlatywały się w czasie lekcji; delikwent, który siedział na takim krzesełku lądował wtedy na podłodze, a klasę ogarniała na parę chwil powszechna radość. Dodatkową korzyścią wypływającą z takiego incydentu było to, że zyskiwało się w ten sposób opał do piecyka.

Ten piecyk z “żywym” ogniem, który w zasadzie miał ogrzewać pomieszczenie klasy, był intensywnie wykorzystywany do różnych prób i eksperymentów z różnymi prochami. Proch (tzw. strzelecki) uzyskiwało się z różnych nabojów i pocisków, których mnóstwo walało się w okopach, schronach, piwnicach domów, itp. miejscach, wykorzystywanych wcześniej albo przez oddziały niemieckie, albo radzieckie. Niestety, niekiedy przy próbach pozyskiwania prochu pocisk wybuchał i pirotechnik – amator tracił życie lub stawał się kaleką. Szpitale miały wielu młodocianych pacjentów tragicznie okaleczonych przy tych zabawach, w których stawką bywało życie lub kalectwo.

Każdy jednak uważał, że on “wie jak i co” i że jemu się nic nie stanie. Podobnie było i w naszej klasie, gdy uczniowie przynosili różne “ciekawe” prochy i wkładali je do piecyka, aby cieszyć się różnymi efektami przede wszystkim świetlnymi, jak płomienie różnych kolorów. Był też przynoszony jakiś prawie biały stop metalowy, który w ogniu naszego piecyka, robił wrażenie jak gdyby się palił i promieniował wtedy całą gamą kolorów od czerwieni aż do fioletu. Szczęśliwie dla nas, żadna z tych zabaw do których bardzo dobrze pasowało określenie “igranie z ogniem” nie skończyła się nieszczęściem. Jedyny poważniejszy wypadek jaki się wydarzył, to “skromny” wybuch w piecyku, w wyniku którego cały ciąg blaszanych rur odprowadzających spaliny do komina rozleciał się po całej klasie, rozsiewając tu i ówdzie osiadłe w nim sadze wywołując w ten sposób drugi prawdziwy wybuch – śmiechu i wesela. Wszystkie te zabawy odbywały się oczywiście wbrew zakazom szkoły. Nauczyciele, tłumaczyli, nawoływali, grozili wydaleniem ze szkoły, ale wszystko to nie przynosiło zamierzonych efektów, kiedy świat wokół nas pełen był takich podniecających możliwości.

Świat wokół nas był nie tylko podniecający, ale kontrowersyjny i pełen różnego rodzaju konfliktów, z których dla nas najpoważniejszy, najbardziej wchodzący w nasze uczniackie życie był konflikt pomiędzy ludowo – socjalistyczną ideologią nowej Polski z jednej strony i tradycyjnymi “zachodnimi” koncepcjami społeczno – politycznymi, reprezentowanymi przez przedwojenny rząd polski, urzędujący na emigracji, w Londynie oraz i przez dużą część społeczeństwa z drugiej strony. Jednak ten konflikt, który dzielił społeczeństwo nie przenosił się do klasy. Klasa nie była politycznie podzielona. Nie prowadziliśmy w klasie żadnych poważnych, głębokich dyskusji ideologicznych, a głównym wyrazem naszego nastawienia do rodzącej się Polski Ludowej było ochocze podchwytywanie wszystkiego co było w tym procesie głupie, a szczególnie fałszywe i zakłamane jak m.in. tezy propagandy będące w żywej sprzeczności z faktami. Nastawienie całej klasy było w tej mierze jednolite i nie było nikogo, kto byłby gorącym, zdecydowanym patriotą Polski Ludowej mimo tego, że klasa składała się z uczniów pochodzących z rodzin robotniczych i bardzo średnio zamożnej inteligencji, a więc ze środowisk, które uważane były za naturalnych sojuszników reżimu.

W owym czasie, tj. wiosną czterdziestego piątego czyli w ostatnich miesiącach wojny, podobnie jak i przez pewien okres po zakończeniu wojny istniał podziemny ruch oporu skierowany przeciwko Władzy Ludowej. Tworzyły go organizacje polityczne związane z rządem polskim na emigracji w Londynie, który uważany był przez pewne odłamy społeczeństwa za jedyny legalny rząd polski, albowiem w rozumieniu konstytucji był to ten sam rząd, który udał się na emigrację w trzydziestym dziewiątym. Były też grupy partyzanckie, które po zakończeniu działań przeciwko Niemcom kontynuowały walkę o “wolną Polskę” z nowym wrogiem, tj. z narzuconym przez wschodniego sąsiada reżimem.

Społeczeństwo w swojej masie było jednak przede wszystkim zmęczone wojną, ludzie pragnęli spokoju, a istnienie dwu rządów polskich wywoływało dezorientację i powodowało raczej bierność niż chęć czynnego przeciwstawiania się narzuconej władzy. Podobnie było i w klasie. Wyłapywaliśmy chętnie wszystkie potknięcia Władzy Ludowej, wszystko z czego można było się pośmiać, wszystko co można było skrytykować, ale nastawienie to nie szło dalej, nie posuwało się w kierunku jakiegoś czynnego przeciwstawiania się reżimowi.

Władza Ludowa świadoma była, skromnie to określając, swojej niskiej popularności wśród “poddanych” i bezwzględnie rozprawiała się z każdym, najskromniejszym przejawem nielojalności, nie mówiąc o przejawach wrogości. Było “normalną” rzeczą, że ludzie szli do więzienia za opowiadanie antypaństwowych dowcipów (w niewłaściwym towarzystwie…). Wydawało nam się, że my w naszej klasie, która była zgraną paczką, jesteśmy daleko od tego wszystkiego. Tymczasem w jakimś momencie przestał przychodzić do szkoły jeden z uczniów naszej klasy, Janusz Rostropowicz. Następnie rozeszła się wieść, że jest on zaaresztowany i przetrzymywany jest w dzielnicowej Komendzie Urzędu Bezpieczeństwa na ulicy Cyryla i Metodego.

Miejsce to było powszechnie znane; szybko zdobyło ono ponurą sławę, niestety podobną do tej, którą w czasie okupacji miały różne budynki zajmowane w mieście przez Gestapo, jak np. zesół domów na ulicy Szucha. Ulica Cyryla i Metodego jest krótka; jest tam właściwie jeden budynek, “ten” właśnie, gdyż pozostała część ulicy to tyły cerkwi prawosławnej. Stąd nazwa ulicy skrócona do jednego słowa “Cyryla” stała się synonimem tego “gniazdka” Urzędu Bezpieczeństwa. Mówiło się “na Cyryla” i wiadomo było, że znaczy to “w UB na Cyryla i Metodego”. Opowiadany był nawet taki dowcip: Pytanie: “Co myślisz o świętych Cyrylu i Metodym?” Odpowiedź: “Cyryl jak Cyryl ale te metody!…”

Któregoś dnia, mój przyjaciel z klasy, Tadek Kołacin (o nim wkrótce), przybiegł do mojego domu z wiadomością: “W jednym z okien na Cyryla widać Rostropowicza! Chodź!” Poszliśmy. Ulica Cyrylai Metodego nie miała żadnych ograniczeń ani dla ruchu pieszego, ani kołowego i można było nią chodzić, chociaż ze względu na siedlisko UB, kto tylko mógł to jej unikał i zwykle ziała pustką. Szliśmy nie za wolno nie za szybko (my zwyczajni przechodnie...) i rozmawialiśmy ze sobą jakby nigdy nic, ale jednocześnie badawczo lustrowaliśmy okna budynku. W pewnym momencie: Jest! Zobaczyliśmy Janusza i on zobaczył nas. Nasze oczy spotkały się, patrzyliśmy na siebie; nie robiliśmy żadnych znaków, które ujawniłyby wartownikowi, że my ze świata wolnych ludzi komunikujemy się z kimś kto jest po tamtej stronie. Nie potrzebne były jednak żadne gesty. Swymi oczyma mówiliśmy Januszowi, że wiemy iż on jest TAM, że chociaż nie możemy jemu w żaden sposób pomóc, to ma ze sobą nasze zrozumienie, naszą troskę, naszą wspólną solidarność tych co podporządkowani wobec tych, którzy mają niekontrolowaną nad nimi władzę.

Przeszliśmy pod budynkiem UB tylko jeden raz. Obawialiśmy się, że nasze kręcenie się tam mogłoby zwrócić na nas uwagę, a to byłby początek poważnych kłopotów. Po kilku dniach Janusz wrócił do klasy. Ani on nic nie mówił o tym co przeżył, ani nikt w klasie jego o to nie pytał. Obowiązywało swoiste wzajemne rozumienie się bez słów. Janusz nigdy też nie powiedział ani jednego słowa do mnie i do Tadka Kołacina na temat naszego “widzenia” na Cyryla. Było to o tyle naturalne, że nie byliśmy w klasie bliskimi kolegami, zresztą Janusz w ogóle trzymał się w klasie trochę na uboczu, a po jego powrocie z aresztu jeszcze to się wzmogło. Wszystko na pozór wróciło do normy tyle tylko, że my wiedzieliśmy już, że ani nasza klasa, ani nasza szkoła nie jest cichą przystanią czy wyspą odizolowaną od otaczającego nas systemu dyktatury proletariatu, że do naszych sztubackich dowcipów politycznych i kończącej się na słowach krytyce ustroju Władza Ludowa przykłada miarę dorosłej odpowiedzialności.

Jednak zanim miało miejsce opisywane powyżej zdarzenie najpierw dołączyłem z powrotem (po przerwie wywołanej powstaniem i przejściem frontu) do społeczności Władysławiaków. Przydzielony zostałem do klasy 2b (drugiej „be”), w której zastałem dwu moich kolegów, z tajnego kompletu, z klasy pierwszej: Janka Drabeckiego (wtedy miał nazwisko Dudek) i Jurka Trybowskiego (wtedy jego nazwisko było Trybuś). W klasie poczułem się więc od razu między swoimi. Z Jankiem i Jurkiem trzymali się razem: Andrzej Szumański, który mieszkał na Nieporęckiej oraz Tadek Kołacin, mieszkający na Brzeskiej XX, w tym samym domu co Jurek. Moi koledzy z kompletu, Janek i Jurek mówili o mnie do Tadka i Andrzeja wspominając swoją pierwszą klasę na kompletach. Tadek i Andrzej znali mnie niejako już wcześniej nim mnie zobaczyli. Tak więc gdy tylko się pojawiłem stałem się członkiem tej grupy.

Była to już dobrze druga połowa roku szkolnego (marzec czterdziestego piątego), a do klasy ciągle dołączali nowi uczniowie, którzy podobnie jak ja wracali z miejsc, w które rzuciła ich wojna. Dyrektor szkoły przyjmował ich, podkreślał konieczność nadrobienia materiału czyli “dogonienia” klasy i dawał szansę. Muszę powiedzieć, że nie pamiętam, aby ktoś z mojej klasy nie wykorzystał tej szansy i został na drugi rok. Jako jeden z ostatnich dołączył do klasy robiący sympatyczne wrażenie dryblas (przynajmniej tak oceniałem go z pozycji mojego niskiego wzrostu), który bardzo szybko zaprezentował się jako bardzo dobry uczeń – Wojtek Skulimowski. Jakoś tak się ułożyło, że z całej klasy Wojtek zaczął grawitować w kierunku naszej grupy i szybko się do nas zbliżył. Zaczęło się od takich spraw jak pożyczanie zeszytów z notatkami z okresu przed jego przyjściem, jak wychodzenie razem ze szkoły, jak spotykanie po szkole i po krótkim czasie coś miedzy nami pozytywnie “kliknęło”. Kończyliśmy ten rok szkolny jako zwarta, zgrana szóstka.

Nie wiedziałem jeszcze wtedy, że były to narodziny moich największych życiowych przyjaźni. W przyjaźni, podobnie jak w miłości trudno jest określić dlaczego akurat dana osoba wywołuje w nas swoisty rezonans i trudno jest określić co jest tym szczególnym warunkiem, który powoduje, że przyjaźń z określoną osobą rodzi się i trwa. Często przyjaźń opiera się na wspólnych lub zbliżonych zainteresowaniach, ale nie jest też niczym wyjątkowym przyjaźń między ludźmi bardzo różnych profesji. Podobnie, wspólne cele i wspólne działania mogą rodzić między ludźmi przyjaźń, ale nie stanowi to reguły. Można tak wymieniać jeszcze inne czynniki prowadzące do przyjaźni i jednocześnie przytaczać przykłady przyjaźni, w których one nie występują. Wydaje się, że do najbardziej uniwersalnych, podstawowych warunków przyjaźni, warunków bez których nie może być przyjaźni zaliczyć można takie czynniki jak wzajemne zaufanie, wzajemne poleganie na sobie, wzajemne zrozumienie i wzajemny szacunek.

Moja przyjaźń, z piątką kolegów z klasy “drugiej be” była i jest mocna i niewzruszona w swej części podstawowej, w swojej “bazie”, ale jednocześnie realizuje się nieco inaczej z każdym z nich w swojej “nadbudowie”.

Jurek Trybowski

Z Jurkiem Trybowskim przeszliśmy razem przez pierwszą klasę, na tajnym komplecie i już wtedy zbliżyliśmy się do siebie. Po ponownym spotkaniu się w drugiej klasie, gdzie obydwaj byliśmy członkami „grupy sześciu” – tj. grupy sześciu bliskich i trzymających się ze sobą przyjaciół, bezpośrednie stosunki pomiędzy nami dwoma pogłębiły się. Jednak życie nas później rozdzieliło. W wyniku reorganizacji szkoły nie byliśmy już razem ze sobą ani w następnej, ani w dalszych klasach. Dalsze rozluźnienie naszych kontaktów nastąpiło w czasie studiów. Jednak zawsze czuliśmy, że to co zbliżyło nas na tajnych kompletach i w czasie jakże barwnej i obfitującej w pasjonujące (dla chłopaków jak my) wydarzenia klasy drugiej jest niezmienne i trwałe, niezależnie od okoliczności i upływu czasu. Zawsze czułem to tak ilekroć przypadkowo spotkaliśmy się. Jedno takie spotkanie szczególnie utkwiło mi w pamięci.

Było to w Warszawie, był piękny, gorący, słoneczny, lipcowy dzień. Lato – czas urlopów i wyjazdów turystycznych charakteryzował się wzmożonym popytem na propan – butan, używany do kuchenek turystycznych. W Polsce Ludowej właściwie brakowało wszystkiego ciągle, a szczególnie tego, co było w danym czasie ludziom potrzebne. Tak było też i z propanem – butanem. W szczycie sezonu – nie można było nigdzie go nabyć. Kiedyś latem zdarzyło się, że w jakimś momencie gaz „pokazał się” w którymś odległym zakątku Warszawy (chyba, aby mniej ludzi mogło go kupić i aby na dłużej starczyło). Zwalił się tam tłum ludzi, którzy uformowali przeogromną kolejkę i spokojnie, utrzymując porządek czekali na napełnienie swoich butli. Byłem jednym z tych czekających w kolejce. Czytałem gazetę i od czasu do czasu przenosiłem wzrok na otoczenie, a szczególnie na kolejkę, aby zorientować się ile tego czekania jeszcze przede mną. W czasie jednego z tych przeglądów kolejki uderzyło mnie: „Jurek!” Tak, stał przede mną. Obydwaj ucieszyliśmy się bardzo z tego spotkania. Nie widzieliśmy się kilka lat. Byliśmy zainteresowani sobą, naszym życiem, naszymi doświadczeniami. Pytaniom i relacjom nie było końca. Nagle kolejka zaczęła się posuwać zbyt szybko, a lipcowe słońce przestało bezlitośnie piec. Staliśmy w tej kolejce, ale byliśmy jakby wyspą dwu bliskich przyjaciół, którzy znajdowali się w swoim własnym świecie, odrębnym od tego, który ich otaczał. Rozumieliśmy się jak dawniej i czuliśmy się sobie bliscy jak dawniej.

Coś podobnego powtórzyło się pomiędzy mną i Jurkiem po wielu latach, gdy znalazłem się w Kanadzie i gdy nawiązaliśmy ze sobą kontakt emailowy. Mówiąc o emailu czyli poczcie elektronicznej nie mogę powstrzymać się od wyrażenia uwagi jak ogromnie ta technika zmieniła kształt kontaktów korespondencyjnych między ludźmi. Oczywiście coś zyskaliśmy ale jednocześnie straciliśmy przyjemność cieszenie się kopertą, otwierania jej i wyjmowania listu. Może nie zupełnie wszystko ale większość tego uroku i rytuału nie ma miejsca w przypadku poczty elektronicznej. Jednak ta daje nam inne wartości i korzyści, których nie oferuje poczta tradycyjna. Chyba najcenniejszą z nich jest szybkość wymiany korespondencji. Praktycznie nie ma różnicy, czy adresat znajduje się na sąsiedniej ulicy, czy na innym kontynencie. Po kilku chwilach, czasami po kilku minutach nasz list jest na miejscu. To nie tylko przyśpiesza i ułatwia korespondencyjny dialog, ale także zachęca do prowadzenia takiego dialogu. Jeśli nasz korespondent siedzi w tym czasie przy swoim komputerze i chce nam od razu odpisać – odpowiedź mamy na swoim ekranie po paru minutach. Często, gdy nie zdecydowalibyśmy się na korespondencyjną „rozmowę” gdyż trwałaby ona miesiącami (utracone wątki, zagubiona świeżość), podejmujemy ją bez żadnych oporów w formie emailowej. Poza tym prowadzenie korespondencji emailowej pozbawione jest całego tego balastu jakim obciążona jest korespondencja pocztowa: nie ma potrzeby adresowania i zaklejania koperty, kupna znaczków, naklejenia ich, a wreszcie dotarcia do skrzynki pocztowej i wrzucenia listu.

W rezultacie jesteśmy obecnie świadkami niespodziewanego odrodzenia się epoki komunikacji listownej. Jest to swoisty paradoks naszego „ztechnicyzowanego” świata. Co prawda stylowe sekretarzyki zastąpione zostały przez komputery, pióra i atrament przez klawiaturę, a i teksty listów emailowych mają też inną formę niż listów tradycyjnych. Często są to po prostu takie same zdania, jakie wypowiadane byłyby w bezpośredniej rozmowie, tj. bez żadnego dodatkowego tekstowego „opakowania”. Jednak istota komunikacji przez słowo pisane pozostała taka sama, jak w poprzednich epokach, kiedy nośnikiem treści listu były gliniane tabliczki, papirus czy wreszcie papier, kiedy listy wysyłane były przez „umyślnego” czy jak później przez pocztę. Niesłychana wręcz skala rozwoju komunikacji emailowej w wymiarze całego świata, to jedna z przyjemnych, nieprzewidywanch niespodzianek, jakie przyniosła nam technika komputerowa.

Wracając do moich stosunków z Jurkiem. Przez wiele lat były one jakby uśpione. Kiedy wyjechałem do Nigerii, a następnie do Kanady skończyły się nawet nasze przypadkowe spotkania, jak to opisane powyżej. W jakimś momencie okazało się, że obydwaj jesteśmy dostępni za pośrednictwem poczty elektronicznej i poprzez Tadka Kołacina wymieniliśmy nasze emailowe adresy. I wtedy rozpoczęła się miedzy nami ożywiona wymiana korespondencji (szczęśliwie okazało się, że Jurek lubi „uderzać w klawisze”), która od samego początku pokazała, że „suche” lata nic w naszych stosunkach nie zmieniły, że się tak samo dobrze rozumiemy i że jesteśmy sobie tak samo bliscy jak przed laty.

Janek Drabecki

Z Jankiem Drabeckim przeszedłem przez pierwszą klasę na tajnych kompletach (podobnie jak z Jurkiem Trybowskim . Już wtedy czułem się trochę bliżej właśnie z nim i ze Sławkiem Wiszniewskim i ze wspomnianym wyżej Jurkiem Trybusiem. Po ponownym spotkaniu się w klasie „drugiej be” nasz wzajemny stosunek z Jankiem nabrał przyjacielskiej głębi. Co prawda od początku mieliśmy odmienne zainteresowania, co ostatecznie wyraziło się w tym, że on skończył architekturę, a ja elektronikę i w związku z tym nasze zawodowe życie oddzieliło nas od siebie. Jednak zawsze czuliśmy się wewnętrznie blisko i zawsze istniał między nami jakiś kanał głębokiego, wewnętrznego zrozumienia. Janek to wrażliwy, odbiorca rzeczywistości z filozoficznym, trochę ironizującym a trochę wisielczym poczuciem humoru. Jego subtelne aluzje i filozofujące uwagi, których ciągle dotąd pełno w naszych obecnie niestety rzadkich rozmowach (on jest w Polsce ja w Kanadzie) i w trochę bardziej częstych listach mają we mnie entuzjastycznego i pełnego zrozumienia odbiorcę i są ciągłym potwierdzeniem łączącej nas nieustannie przyjacielskiej więzi. Bardzo wysoko cenię sobie fakt, że zostałem ojcem chrzestnym obojga dzieci Janka i Marysi.

Tadek Kołacin

Tadek Kołacin znał mnie najpierw tylko ze wzmianek i uwag jakie wypowiadali o mnie, nieobecnym, nie wiadomo czy będącym po Powstaniu jeszcze wśród żywych, moi koledzy z tajnego kompletu, Janek Drabecki i Jurek Trybowski. Na podstawie tych relacji Tadek nabrał przekonania, że przynajmniej dla niego, nie mogę być ani bliskim kolegą, ani bliskim kumplem, co to by można razem “konie kraść”. Duży udział w tym nastawieniu Tadka miały dwa fakty: jeden, że uczyłem się raczej dobrze z czego wnioskował, że jestem kujonem i drugi, że przemyśliwałem czy by nie zostać księdzem. W jego ocenie wykluczało to możliwość, abym był “równym chłopakiem”.

Tak nastawionemu Tadkowi pojawiłem się po powrocie z popowstaniowych wędrówek. I tu nastąpiła dla Tadka niespodzianka: okazało się, że mimo tych dwu „wad” nie tylko daje się ze mną żyć ale nawet w krótkim czasie coś między nami zaskoczyło. Poczuliśmy się przyjaciółmi. Kiedy we wrześniu czterdziestego piątego wróciliśmy do starego budynku szkoły, gdzie mieliśmy już prawdziwe klasy ze stołami (z kałamarzami na atrament), zasiedliśmy z Tadkiem razem, przy jednym stole. Było to co prawda tylko na dwa lata bo potem Tadek poszedł do liceum lotniczego, ale wewnętrznie byliśmy nadal blisko. Nasza przyjaźń rozwijała się i kwitła w ramach szóstki, ale wkrótce przybyła jej jeszcze jedna, tylko nasza płaszczyzna: harcerstwo, do którego obydwaj wstąpiliśmy. Byłem członkiem zastępu “Tygrysów” prowadzonego przez Tadka, gdzie byłem też jego zastępcą. Po latach, tylko my obydwaj z naszej grupy przyjaciół “wskoczyliśmy” w płetwonurkowanie. Wspólnie nurkowaliśmy i wspólnie pracowaliśmy społecznie w Warszawskim Klubie Płetwonurków i w Komisji Działalności Podwodnej Polskiego Towarzystwa Turystyczno – Krajoznawczego.

Od samego początku naszej przyjaźni z Tadkiem nasze rozmowy często schodziły na tematy filozoficzne, jak np. nasze pojmowanie celu i sensu życia, uniwersalne zagadnienia etyki, nasz stosunek do jednostki i zbiorowości, widzenie i interpretacja otaczającego nas świata itp. Jest coś nieuchwytnego, trudnego do zdefiniowania w istniejącym między nami “kanale komunikacyjnym”, coś co sprawia, że takie właśnie zagadnienia kiedyś – często pojawiały się w naszych rozmowach, a obecnie – często wypełniają nasze emaile.

Tadeusz pisze trochę poezji. Kiedyś po dłuższej przerwie w naszych emailowych rozmowach, niepokojąc się, czy wszystko jest w jego rodzinie w porządku wysłałem email składający się z trzech słów “Daj znak życia” W odpowiedzi dostałem wiersz, którego wydruk umieściłem na ścianie obok mego biurka. Wisi on tam obok życzeń urodzinowych od mojej córki, Anki i paru jeszcze innych tekstów i obrazków, które weszły mi głębiej do serca. Oto ten wiersz.

Plejady to gwiazdozbiór już październikowy

Październik życia, to późny czas rozmyślania

Czasem tak drobny szczegół skłania do rozmowy,

Prowokuje ducha przyjaźni do zwierzania.

Kiedyś w emailu “daj znak życia” napisałeś.

Z Kanady szły słowa, które tak wzruszały.

Tymi trzema słowami tak wiele mówiłeś,

A one utkwiły we mnie, serce poruszały.

I tak powstała plejada dla Ciebie

Nie taka może jak marzyłbym stworzyć

Iwaszkiewicz pewnie na nią uśmiecha się w niebie,

Ale ja chcę tylko mą przyjaźń Tobie wyłożyć.

Wojtek Skulimowski

Stosownie do obiegowych pojęć, przyjaźń między mną i Wojtkiem Skulimowskim nie powinna była się rozwinąć. Były przynajmniej dwie okoliczności prowadzące do takiej oceny. Po pierwsze Wojtek był wysoki, należał do najwyższych w klasie, ja zaś byłem w grupie najniższych. Teoretycznie rzecz biorąc nie powinno to mieć nic do rzeczy, ale zwykle wyżsi chłopcy mają przynajmniej trochę lekceważący stosunek do niższych i to wywołuje niechętny stosunek tych drugich do pierwszych. Po drugie, stosunkowo szybko okazało się, że należymy z Wojtkiem do ścisłej czołówki najlepszych uczniów w klasie, tak więc można byłoby oczekiwać, że pojawi się między nami element współzawodnictwa, który nas od siebie odsunie.

Nic takiego nie nastąpiło. Szybko poczuliśmy do siebie sympatię i szybko stwierdziliśmy, że dobrze rozumiemy i “czujemy” się nawzajem i że dobrze nam jest ze sobą. Oczywiście jako para wyglądaliśmy trochę śmiesznie: jeden taki wysoki, a drugi taki niski… Kiedyś idąc razem ulicą Targową wywołaliśmy nieukrywane zdumienie jakiegoś nie nazbyt trzeźwego przechodnia, który idąc naprzeciw nas głośno wyraził swoje odczucie: “O rany Julek, Pat i Patachon!”

Moje przyjacielskie stosunki z Wojtkiem rozszerzyły się również na jego dom. W ramach naszej grupy przyjaciół byliśmy mile widziani przez wszystkich rodziców, jednak dom Wojtka miał wśród nich specjalną pozycję, głównie dzięki osobowości matki Wojtka. Pani Maria Skulimowska, osoba wielkiej kultury i o ogromnym uroku osobistym, pedagog i polonistka, umiała i lubiła z nami rozmawiać. Często, gdy przychodziłem do Wojtka, aby oddać lub pożyczyć książkę czy zeszyt, pani Maria zatrzymywała mnie i inicjowała rozmowę. Początkowo byłem trochę onieśmielony (ja, chłopak z Pustelnika), ale po krótkim czasie czułem się swobodnie w tych rozmowach z panią Marią i z pozostałą dwójką domowników, którymi byli ojciec Wojtka, Tadeusz i siostra Zosia, nazywana Zofką albo Zochą. Pan Tadeusz Skulimowski, doktór chemii, też pedagog podobnie jak jego żona, dyrektorował jednemu z liceów wieczorowych i w związku z tym rzadko się widywaliśmy. Gdy spotykaliśmy się miał dla nas zawsze przyjazny uśmiech, a jego twarz, której jeden policzek “przyozdobiony” był długą blizną “zdobytą” w walce na bagnety w wojnie z bolszewikami w dwudziestym, promieniała ciepłem i dobrem. Siostra Wojtka, Zofka, była w szkole o jeden rok wyżej niż my; gdy byliśmy w niższych klasach stwarzało to pewien dystans; dystans ten z latami zupełnie zniknął i w końcu również się ze sobą zaprzyjaźniliśmy.

Przyjazne wręcz rodzinne przyjęcie z jakim spotykałem się w domu Wojtka, rozmowy i dyskusje w których tam uczestniczyłem, spotkania towarzyskie typu imieniny itp. okazje zbliżyły mnie do rodziny Wojtka, a jednocześnie pogłębiły i wzbogaciły przyjaźń między nami dwoma. Po kilku latach od momentu naszego spotkania się w drugiej klasie “u Władka” na Kawęczyńskiej nasza przyjaźń zyskała jeszcze jedną, bardzo istotna płaszczyznę, którą były wspólne studia na Politechnice.

Nasze studia były dosłownie “wspólne”; razem jeździliśmy na uczelnię, razem siedzieliśmy na wykładach, razem wracaliśmy do domu, razem przygotowywaliśmy się do kolokwiów. Gdy jeden z nas nie był obecny na wykładzie drugi robił notatki przez kalkę i wtedy szczególnie starannie, aby przyjaciel mógł łatwo dojść do tego o czym profesor mówił. Nasza przyjaźń przejawiała się nie tylko w naszej ścisłej współpracy w studiach; jednocześnie byliśmy dla siebie nawzajem wyspą normalnego świata w otaczającym nas morzu kłamstwa nazywanego ideologią, morzu nienawiści i niesprawiedliwości nazywanych walką klasową i morzu wzajemnej podejrzliwości i wrogości nazywanych czujnością rewolucyjną. Widocznie to co było w nas i między nami dawało się jakoś rozpoznać, gdyż wkrótce po rozpoczęciu studiów dołączyli do nas dwaj koledzy, którzy myśleli i czuli podobnie jak my: Wiesiek Wroński i Andrzej Sosnowski; szybko z grupy dwóch przekształciliśmy się w grupę czterech przyjaciół.

Jak wspomniałem jeździliśmy z Wojtkiem razem na Politechnikę. Gdy zaczynaliśmy studia istniał tylko jeden most na Wiśle, most Poniatowskiego i z naszego rejonu Pragi jechało się do lewobrzeżnej Warszawy tramwajem linii 25, który miał pętlę na Zielenieckiej, przy Targowej. Ja mieszkałem na Białostockiej przy Targowej, a Wojtek na Targowej, u wylotu Kijowskiej, a więc na mojej drodze do tramwaju. Zmierzając na Politechnikę wstępowałem do Wojtka i dalej jechaliśmy już razem. Zwykle było to koło siódmej rano – nasze wykłady zaczynały się o ósmej. Kiedyś, gdy w drodze na Politechnikę zapukałem koło siódmej rano do drzwi mieszkania Wojtka zdziwieni rodzice otworzyli mi drzwi i powiedzieli: “Co prawda wczoraj wieczorem Wojtek kazał się rano obudzić, ale dziś rano powiedział, że nie ma zajęć i może pospać dłużej.” Odpowiedziałem, że to z pewnością jakieś nieporozumienie bo ja jestem absolutnie pewny iż mamy teraz rano zajęcia. Któreś z rodziców poszło do śpiącego Wojtka z zapytaniem. Po sekundzie Wojtek gorączkowo biegał po mieszkaniu szykując się do wyjścia i głośno wyrzekał: “Nie powinniście wierzyć w to co mówię rano, tylko w to co mówię wieczorem!”

Po ukończeniu studiów byliśmy z Wojtkiem dalej również fizycznie blisko siebie pracując w tym samym instytucie. Wraz z naszym wchodzeniem w dojrzałe życie, również i nasza przyjaźń stawała się bardziej dojrzała. Wojtek, w toaście wzniesionym na swoim ślubie, nazwał mnie swoim najlepszym przyjacielem. Trudno wyrazić jak drogie jest mi to wyróżnienie. Pielęgnuję je w mojej pamięci i noszę je głęboko w sercu. Żywię niewzruszoną świadomość, że mam w Wojtku Przyjaciela, niezależnie od czasu który upływa, niezależnie od odległości, która nas dzieli i niezależnie od ilości listów, które od niego dostaję…

Andrzej Szumański

Andrzeja Szumańskiego nie ma już wśród moich żyjących przyjaciół. Zabrał go nieubłagany rak na początku lat dziewięćdziesiątych. Bardzo dzielnie, z wielką pogodą, i z siłą ducha przyjmował swój los. Żyje nadal w naszej pamięci i w naszych sercach.

O tym, jak mimo krótkiej znajomości, mocne i głęboko sięgające były łączące nas wzajemnie więzy, tj. Andrzeja z pozostałymi członkami naszej grupy przyjaciół i nas z nim najlepiej świadczy fakt, że przyjaźń między nami trwała i rozwijała się mimo tego, iż po naszej wspólnej drugiej klasie Andrzej zmienił Władysława IVego na liceum zawodowe. Jednak nadal pozostawaliśmy w bliskim kontakcie, wspólnie święciliśmy imieniny członków grupy, spotykaliśmy się, aby razem grać w karty (wtedy nie grywaliśmy jeszcze w bridge’a, ale grywaliśmy z zapałem i pasją w preferansa) i spotykaliśmy się przy różnych innych okazjach. W czasie gdy uczęszczaliśmy do szkoły średniej, a później na studia, Andrzej był dla nas tak jakby łącznikiem z trochę innym światem, najpierw była to jego szkoła zawodowa – inna od naszej ogólnokształcącej, później było to żeglarstwo, które Andrzej zaczął uprawiać jako pierwszy wśród nas, a jeszcze później była to praca zawodowa w biurze projektów, w okresie, kiedy my pozostali byliśmy jeszcze studentami.

Odbyłem wspólnie z Andrzejem parę wypraw wakacyjnych, zimowych i letnich, w niektórych uczestniczyła również jego późniejsza żona, Lidka. Zostałem poproszony o świadkowanie na ich ślubie, co i wtedy i niezmiennie do chwili obecnej poczytuję sobie za zaszczytne i zobowiązujące wyróżnienie, jakie spotkało mnie ze strony Andrzeja. Przez cały okres życia Andrzeja przy wszystkich naszych spotkaniach, chociaż nie były one tak częste jak z Wojtkiem (wspólna praca) lub z Tadkiem (wspólne hobby – płetwonurkowanie) wiedzieliśmy, czuliśmy, że pozostajemy sobie bliscy.

Ostatni raz widzieliśmy się z Andrzejem w czasie mojej krótkiej bytności w Polsce, w dziewięćdziesiątym drugim. Andrzej walczył z rakiem już od ponad dwu lat. W czasie naszego spotkania demonstrował podziwu godną pogodę ducha i optymizm. Było to akurat w okresie pewnego zahamowania rozwoju choroby (niestety chwilowego jak się później okazało). Nie sądziłem, że to nasze ostatnie spotkanie. Andrzej, jeżeli nawet przeczuwał to w najmniejszym stopniu nie dawał tego po sobie poznać. Pozdrawiam Cię gorąco Andrzeju, patrzącego teraz na mnie gdzieś tam skądś, z wysokiej chmurki…, a bardziej konkretnie, z gwiazdozbioru Oriona. Ten właśnie gwiazdozbiór umiejscawia dla mnie Andrzeja w tym drugim świecie w związku z tym, że Andrzej był posiadaczem jachtu żaglowego typu „Orion”, któremu nadał taką samą nazwę „Orion”. Kiedy spaceruję wieczorem z moim psem i widzę na niebie „Oriona” Andrzej pojawia się w moich myślach i ciepłych wspomnieniach.

Z tego co napisałem powyżej o więzach łączących mnie z “chłopakami” wyraźnie widać, że moja przyjaźń z każdym z nich miała trochę inny kształt, inny charakter, może można byłoby powiedzieć rozwinęła się przyjmując nieco inną formę. Nie ma tu najmniejszego sensu wprowadzanie jakiejkolwiek kwalifikacji w rodzaju “większa”, “mniejsza”. Każda z nich jest w swojej istocie wspaniałą, najprawdziwszą przyjaźnią, w której zawarte są wszystkie istotne elementy przyjaźni. Każda z nich ma nieco inne podłoże. Z tego różniącego się podłoża wyrastają rośliny przyjaźni, które chociaż mają różniące się łodygi, to jednak na końcu każdej z nich kwitnie taki sam wspaniały, cudowny kwiat przyjaźni.

Życie było dla mnie łaskawe i obdarowało mnie wieloma przyjaciółmi. Lista ich rosła (rośnie) wraz z upływem lat i wraz z moim wędrowaniem po świecie. Czuję się szczęśliwy i uprzywilejowany, że w każdym okresie mego życia, we wszystkich miejscach, w których żyłem, w różnych okolicznościach w jakich się znalazłem, miałem zawsze gdzieś w pobliżu jakąś przyjacielską duszę. A tak na dobre, to zaczęło się “to”, czyli życie w kręgu przyjaciół, w biednie wyposażonej izbie szkolnej na ul. Kawęczyńskiej, na warszawskiej Pradze, w drugiej klasie “Władka” czyli Gimnazjum i Liceum imienia Króla Władysława IVego.

Wojenne piegi Jurka Trybowskiego

Po froncie , który przetoczył się przez Warszawę pozostało w różnych miejscach wiele różnego, wojskowego sprzętu. Była to przede wszystkim amunicja, zarówno niemiecka jak i radziecka. Niemcy, gdy opuszczali swoje pozycje prawdopodobnie nie mieli czasu na zabranie jej ze sobą, a Sowieci nie dbali o takie drobiazgi, gdy zdobywali teren i głównym hasłem było “W pieriod (naprzód), na Berlin!” W rezultacie, w różnych miejscach, przede wszystkim w okopach, ale również w zaroślach, a także w piwnicach domów można było znaleźć różnego rodzaju pociski, od tych małych, zwyczajnych, używanych w broni strzeleckiej, aż do całkiem dużych, przeznaczonych, jak odgadywaliśmy, dla działek przeciwpancernych i lżejszej broni przeciwlotniczej. Tej amunicji było rzeczywiście dużo i w czterdziestym piątym i szóstym była ona naturalnym elementem rzeczywistości, w której żyliśmy. Był to oczywiście raj dla nastolatków.

Fascynacja amunicją była wśród nas dość powszechna, ale od chłopaka do chłopaka przejawiała się z bardzo różnym nasileniem. Mnie samego jakoś specjalnie nie ciągnęły zabawy i eksperymenty pirotechniczne, może trochę z ostrożności, a może trochę dlatego, że bardziej podniecały mnie inne sprawy, jak np. wyłaniająca się z obowiązującej w czasie wojny tajemnicy wojskowej wiedza o atomie. Jednak niektórzy z moich kolegów klasowych owładnięci byli pasją pirotechniczną jak narkotykiem.

“Przez eksperyment do wiedzy”. Zasada ta jak najbardziej znajdowała zastosowanie w poznawaniu cudownych możliwości “zabawek”, którym na imię naboje i pociski. Wszyscy, właśnie drogą prób i doświadczeń szybko zorientowali się, że “proch nie taki straszny jak go malują” i że może wybucha, ale pewnie tylko wtedy, jeśli palenie zainicjowane jest gwałtownie przez spłonkę. Natomiast, gdy zapalany jest zapałką pali się bezpiecznie nieomal jak słoma. Szybko zostało rozpoznane jak wykorzystywać różne rodzaje prochu. Proch w ziarenkach rzucany był na ogień (np. do piecyka ogrzewającego naszą klasę) i bawił chwilowym intensywnym płomieniem o różnym zabarwieniu. Jednak proch w ziarenkach to była proza. Poezję stanowił proch w postaci długich rurek, gdyż z nim dopiero można było aranżować różne zabawy. Jedna z najprostszych polegała na tym, że zatykało się jeden koniec takiej rurki i zapalało się rurkę z drugiej strony. Gazy powstające przy spalaniu działały wtedy trochę jak silnik odrzutowy. Paląca się rurka wykonywała nieprzewidywalne ruchy, coś w rodzaju szalonego tańca; mogła oczywiście trafić któregoś z obserwatorów, ale na tym właśnie polegała jedna z atrakcji tej zabawy.

Pozyskiwanie prochu to był osobny rozdział. Rzadko udawało się znaleźć proch w woreczkach, zwykle trzeba było wydobywać proch z wnętrza nabojów. Oznaczało to zwykle konieczność wyjęcia tkwiącego w nim pocisku. W przypadku amunicji do broni strzeleckiej nie wiązało się to z żadnym ryzykiem – było pewne, że pocisk to tylko kawałek metalu i nie mogło być niespodzianek. W przypadku amunicji do przeciwlotniczych karabinów maszynowych i lekkich działek sprawa przestawała być prosta. Niektóre z nich były pociskami świetlnymi, niektóre wybuchowymi. Przy wyjmowaniu pocisku z naboju, co wymagało energicznych mechanicznych zabiegów, pocisk mógł wybuchnąć. Nigdy nie uczestniczyłem w takim demontażu i zimno mi się robiło, gdy niektórzy z moich kolegów chwalili się, że oni wiedzą, które pociski można bezpiecznie wyjmować. Szpitale a nawet cmentarze były pełne tych co wiedzieli.

Zwykłe palenie prochu, różnych rodzajów prochu, w różny sposób, to był poziom zerowy zabaw pirotechnicznych. Zabawy na bardziej zaawansowanym poziomie polegały na tym, aby zmusić proch do czegoś bardziej widowiskowego niż zwykłe spalanie się albo, i to był jeszcze bardziej zaawansowany poziom, aby zmusić całe naboje by oddały zawartą w nich moc w sposób zabawowy, rozrywkowy... (cel ten dobrze oddaje podwójne znaczenie określenia moc “rozrywkowa”).

Jedna z tych zabaw polegała na tym, że po wyjęciu pocisku z łuski, otwarty koniec łuski był zgniatany czy sklepywany (kombinerkami, młotkiem, kamieniem na kamieniu) tak, aby powstała wąska szpara. Tak spreparowana łuska stawiana była pionowo pomiędzy kamieniami i wkładany był do niej jakiś prymitywnie spreparowany lont: sznurek, skręcony papier, kawałek materiału. Lont był zapalany, proch zapalał się i wyzwalające się spaliny wydmuchiwały proch z łuski, częściowo palący się, a częściowo w postaci ziarenek – co dawało efekt bardzo specjalnej świetlnej fontanny.

W opisany powyżej sposób bawił się kiedyś jeden z członków naszego kółka przyjaciół, Jurek Trybowski zrobił wszystko jak trzeba; odsunął się trochę na bok, a kiedy przez dłuższą chwilę nic się nie działo, zdziwiony brakiem oczekiwanego efektu przysunął się z powrotem i zajrzał do łuski by sprawdzić co jest źle. I właśnie wtedy “szu…”! Z łuski wytrysnęła wspaniała, spektakularna fontanna palących się ziarenek prochu, prosto w znajdującą się nad nimi twarz Jurka. Na szczęście nie doszło do tragedii. Palące się ziarenka bardzo nieznacznie poraziły skórę – może dlatego, że spalały się bardzo szybko, natomiast ziarenka, które się nie paliły wbiły się w skórę twarzy Jurka tworząc swoistego rodzaju czarne piegi. Tych piegów było bardzo dużo, ciągle pamiętam twarz Jurka gęsto upstrzoną tymi czarnymi kropkami. Był to wprost cud, że nie zostały uszkodzone oczy – pewnie odruchowo błyskawicznie zamknęły się i to wystarczyło, aby je uratować. Jednak “zupa się wylała” – Jurka twarz mówiła sama za siebie. Tego już nie dało się w żaden sposób ukryć przed rodzicami i wyszło na jaw jak to się Jurek zabawia. On sam nie powiedział nam jaka burza miała miejsce w jego domu gdy zjawił się tak przyozdobiony. Jednak oczywiste było dla nas wszystkich, że niezależnie od tego jaką Jurek dostał reprymendę i jaką (jeśli…) karę, to w głębi serca zarówno jego rodzice jak i on sam jak i my, jego koledzy – wszyscy czuli się szczęśliwi, że skończyło się na piegach, które po stosunkowo krótkim czasie zniknęły z twarzy Jurka.

Jurek był bohaterem jeszcze jednej historii, która weszła na stałe do kronik naszej grupy przyjaciół. Pewnego ciepłego, jesiennego wieczoru, pamiętam, że było to po imieninach któregoś z nas przypadających w październiku lub w listopadzie, po tradycyjnym słodkim poczęstunku, wyszliśmy jeszcze na spacer. Spacer kończyliśmy na podwórku domu przy Brzeskiej 21, gdzie mieszkał Tadek Kołacin i Jurek Trybowski. Stąd mieliśmy się rozejść prawie dokładnie “w cztery strony świata” (tak akurat mieszkaliśmy), każdy do swojego domu.

Mieliśmy się rozejść, ale póki co staliśmy na tym podwórku i rozmawialiśmy. Podwórko było z trzech stron obudowane, ale nie miało charakteru studni gdyż cały dom był dwupiętrowy, a dwie boczne oficyny były dość krótkie. Było już ciemno, mrok nocy rozpraszany był trochę przez parę oświetlonych okien. Było nam dobrze na tym podwórku i rozmowa toczyła się wartko. W jakimś momencie zaczęliśmy mówić o czymś (nie pamiętam: wspólna wycieczka, gra, jakiś plan „czegoś”), co nastręczało jakieś trudności. Wtedy włączył się do rozmowy Jurek Trybowski i zaczął głośno perorować jak to wszystko dla niego to jest pestka, jak on nie widzi w tym żadnego problemu i jak on temu wszystkiemu da radę… Wywody Jurka przerwał w jakimś momencie Tadek: “Jurek, Ty nie bądź taki bohater bo wszystko to słyszy Twoja matka.” W tym momencie zwróciliśmy wzrok ku oknu kuchni mieszkania państwa Trybusiów, na drugim piętrze domu. Na dole oświetlonego prostokąta okna rysował się jakiś ciemny okrągły kontur, nierozpoznawalny dla nas, gdyż oświetlony był od tyłu. Jurek spojrzał na okno swojej kuchni i powiedział: “Nie to nie mama, to garnek wystawiony na parapet.” Ledwo skończył, a z góry rozległ się głos: “Ja Ci dam garnek jak wrócisz do domu.”

„Genius loci”

Powyższe słowa znaczą po łacinie „duch miejsca”. Starożytni Rzymianie wierzyli, że istnieją duchy związane z miejscami, szczególnie z domami. Myślę, że taki duch mieszka w murach szkoły imienia króla Władysława IV i że jest to bardzo dobry duch. Duch, który jest Aniołem Stróżem Opiekunem Szkoły. Duch, który jest przyjacielem uczniów, który ze zrozumieniem i pogodą patrzy na ich psikusy, który dyskretnie zachęca ich do zdobywania wiedzy i pomaga im w tym; duch który jest również sojusznikiem i partnerem nauczycieli w wielkim dziele wychowywania i edukowania młodzieży. Dzięki temu Duchowi to miejsce, ta szkoła to jakby jakaś cudowna wyspa, na której w szczególny sposób kwitną kwiaty młodości, przygody, humoru, przyjaźni, miłości i wiedzy.

Po wyzwoleniu Pragi jesienią czterdziestego czwartego w pomieszczeniach szkoły rozlokował się szpital Armii Radzieckiej, który pozostawał tam aż do lata czterdziestego piątego. Wtedy nastąpił powrót szkoły do jej macierzystego „gniazda” na rogu ul. Zygmuntowskiej i Jagiellońskiej. Od razu poczuliśmy się właścicielami całego obiektu. Było biednie ale byliśmy u siebie.

Teraz będzie w to trudno uwierzyć ale budynek szkoły stał wówczas daleko od jezdni. Nie, oczywiście nie przesunął się – to jezdnia obecnej trasy WZ bardzo się rozszerzyła. O tym jak dużo było miejsca pomiędzy budynkiem i jezdnią niech świadczy fakt, że zostało tam urządzone boisko do siatkówki. Po południu ci z nas, którzy mieszkali w pobliżu przychodzili tam grać “w siatę”. Miejsca było tyle, że kiedy piłka szła na out rzadko kiedy lądowała na chodniku (było dosyć miejsca by ją dogonić i złapać), a o tym by znalazła się na jezdni praktycznie nie było mowy.

Sama piłka, jedyna jaką mieliśmy, też warta jest osobnego wspomnienia – była to nagroda dla klasy za zbiórkę złomu. Po wojnie wszędzie walało się różne żelastwo. Wszyscy zbierali złom dla hut, a młodzież szkolna była w awangardzie tej akcji. Miejsca przed budynkiem było tyle, że jak pamiętam “kupa” naszej klasy, która była ogromna, też tam się znajdowała. To właśnie za zajęcie czołowego miejsca w zbiórce złomu prowadzonej przez szkołę dostaliśmy tę piłkę.

Po raz pierwszy wszedłem do budynku „Władka IV” we wrześniu czterdziestego piątego, kiedy „na własnych śmieciach” rozpoczęliśmy nowy rok szkolny. Jednocześnie budynek ten wszedł wtedy w moje życie i pozostał tam na zawsze. Nieomal natychmiast teren szkoły stał się dla mnie jakby przedłużeniem mojego rodzinnego domu. Czułem się tam tak samo u siebie jak w domu. Myślę, że złożyło się na to parę okoliczności.

Jedną z nich było to, że szkoła i dom, w którym mieszkałem (przy Białostockiej 8) były bardzo blisko siebie; odległość między nimi pokonywałem w ciągu kilku minut i szkoła nie była przez to jakimś miejscem bardzo odrębnym od domu. Drugą – że spędzałem w szkole wiele czasu; mieliśmy zwykle pięć lub sześć lekcji, które wypełniały pierwszą część dnia, po południu chodziłem tam grać w siatkówkę, a wieczorami na zbiórki harcerskie i czasami do świetlicy, aby spotkać się z kolegami. Trzecią okolicznością i chyba najważniejszą było to, że moja klasa była bardzo zgraną paczką, w klasie panowała prawdziwie koleżeńska wręcz rodzinna atmosfera, a do tego byłem w tej klasie razem z moimi najbliższymi, najlepszymi przyjaciółmi.

Na następnym poziomie, tj. na poziomie naszych stosunków z nauczycielami sprawy układały się też bardzo dobrze. Generalnie lubiliśmy naszych „belfrów”, oczywiście jednych mniej innych więcej i oni też mieli do nas ciepły stosunek, niezależnie od tego, że od czasu do czasu ten i ów z nas dostawał dwóję. Byli też nauczyciele, z którymi łączyły nas stosunki przyjacielskie; wśród nich na pierwszym miejscu stał nasz wychowawca, Jan Pierzan.

Po skończeniu szkoły znalazłem się szereg razy w jej murach, przy różnych okazjach. Oczywiście z latami wypiękniała..., jest wspanialsza, w tym i owym fragmencie zmieniona, gdzie indziej nowocześniejsza ale jednocześnie tak samo bliska, tak samo droga jak kiedyś, jak zawsze. Wydaje mi się, że miejsce to niezależnie od upływu czasu, niezależnie od zmiany zewnętrznej otoczki ma ciągle tę samą duszę. Jest ciągle tą samą trochę cudowną, trochę czarowna wyspą, na której mieszka i miłościwie panuje ciągle ten sam Dobry Duch. Kochany Duch... Kochana stara buda...

Nauczyciele i wychowawcy

Już w pierwszej klasie gimnazjum, na tajnych kompletach Władysława IV wyraźnie doświadczyłem tego, że moi nauczyciele nie tylko uczyli swoich przedmiotów, ale również wzbudzali zainteresowanie do danej dziedziny wiedzy, a jednocześnie z procesem uczenia przekazywali uniwersalne wartości ludzkie – wychowywali. W szkole podstawowej moi nauczyciele też mnie wychowywali, ale tam nie odczuwałem tego tak wyraźnie. Oczywiście różnym nauczycielom udawało to się w różnym stopniu, czasami np. uczeń okazywał się absolutnie nieczuły na piękno języka starożytnych Rzymian i przechodził przez szkołę pozostając nieczułym na urok łaciny, jednak generalnie taki charakter miała nauka u ”Władka”, taka tam była atmosfera.

Krasiński i Bigalke

Miałem szczęście być uczonym i wychowywanym przez kilku wspaniałych nauczycieli. Myślę, że moje zamiłowanie do matematyki spotęgowało się i umocniło dzięki „dziadkowi” Krasińskiemu i „wąsaczowi” Bigalkemu. Myślę, że to dzięki nim, dzięki temu jak przekazywali nam materiał, dotąd pamiętam cechy przystawania trójkątów w wersji podanej mi przez Krasińskiego, rozwiązywanie równań drugiego stopnia i logarytmy w wydaniu Bigalkego i parę innych rzeczy z gimnazjalnego i licealnego kursu matematyki. Oni też nauczyli mnie systematycznego, logicznego podejścia do rozwiązywania problemów matematycznych, którym posługuję się do dziś dnia i to nie tylko w matematyce. A jednocześnie ci nasi nauczyciele, jacy to byli ciekawi ludzie, jakie ciekawe indywidualności.

„Dziadek” Krasiński, arystokrata z ducha i z pochodzenia, który wtrącał do swoich lekcji zwykle bardzo dowcipnie sformułowane uwagi na temat ubioru, zachowania, postawy życiowej i wszystkiego innego, co się w czasie lekcji wyłoniło. Nasz drugi matematyk, Bigalke, był jego kompletnym przeciwieństwem; to był klasyczny „rejent Milczek”. Doskonale zorganizowany i metodyczny, jego lekcje biegły jak w zegarku. Jego wykłady były klarowne, uformowane w perfekcyjne, logiczne ciągi i prowadzone bez pośpiechu. Beznamiętnie i sucho, ale w sposób mający swój specjalny smak wprowadzał nas w świat królowej nauk. Trochę tak jakby uważał, że w tym co się dzieje w klasie na jego lekcjach uczestniczą głównie dwie strony: matematyka i uczniowie; on sam natomiast jest pośrednikiem między stronami, którego rola jest drugorzędna i nie ma powodu, aby była eksponowana. Również trochę tak jak ten dżentelmen z angielskiego dowcipu, który uważał, że jeśli wszystko jest w porządku, jeśli wszystko biegnie normalnie, to nie ma sensu tracenie czasu i energii na nie służące niczemu mówienie.

Dwaj ludzie, dwa style, obydwa skuteczne chociaż inne. Wtedy zupełnie nie przeczuwałem, że po latach ja sam też będę wykładał. Pisząc to wspomnienie o moich matematykach zadaję sobie pytanie, któremu z nich bliższy jest mój styl. Myślę, ze raczej humaniście Krasińskiemu. Moje wykłady przeplatane są historyjkami z mojego życia, historiami i dowcipami związanymi z wykładanym tematem, przyjacielskimi, żartobliwymi uwagami dotyczącymi studentów słuchających wykładu itp. Ciekawe, że taki właśnie styl nie został przeze mnie wybrany w sposób świadomy on po prostu rozwinął się tak w sposób naturalny i pewnie wynika z mojej osobowości.

Palęcki i Grębski

Moimi fizykami byli Palęcki (w gimnazjum) i Grębski (w liceum). Przez kilka końcowych miesięcy klasy drugiej uczył mnie Wideman, ale o nim później. Pierwszy z wyżej wymienionych uważał (myślę, że słusznie) iż brak pracowni fizycznej musi być skompensowany dużą liczbą zadań i okładał nas wielkimi ilościami zadań do rozwiązania w ramach tzw. pracy domowej. I o dziwo, nie wywołało to we mnie odrazy, a wręcz przeciwnie wzbudziło rozsmakowanie się w fizyce, które trwa dotąd.

Grębski zostawił we mnie ślad innego rodzaju. On stosunkowo łatwo dawał się „podpuszczać” na rozmowy i dyskusje o ciekawych problemach i odkryciach fizycznych. Było to zwykle ciekawsze niż kolejna lekcja, no i po takiej dyskusji pozostawało już mniej czasu na odpytywanie uczniów. Zaczynało się to niewinnie w ten sposób, że któryś z nas, często „wystawiony” przez klasę do tej misji zadawał inicjujące pytanie: „Panie psorze, a jak to jest z tym i tym w „Problemach” (to był miesięcznik popularyzujący zagadnienia nauki) przeczytałem... No i wtedy się zaczynało. Grębski coś wyjaśnił, któryś z chłopaków coś dorzucił, któryś znowu coś zapytał bo nie zrozumiał co było mówione i rozwijała się dyskusja. I wtedy wyłaniało się coś, co nie było zamierzone, gdy taka akcja była miedzy nami umawiana. Obcowaliśmy z Nauką, dochodziliśmy do drzwi, za którymi kryły się tajemnice otaczającego nas świata, tu i ówdzie odkrywaliśmy dla siebie coś nowego. Rzeczywiście, nie przerabialiśmy materiału zaplanowanego na tę lekcję, ale nie był to wcale czas stracony. Wręcz przeciwnie: dotykaliśmy Nauki, oddychaliśmy nią, zapoznawaliśmy się z nią w jej cudowności Znanego i w Jej fascynującej tajemniczości Nieznanego. Myślę, że moje zainteresowanie nauką, drzemiące we mnie w latach dzieciństwa rozwinęło się i umocniło m.in. dzięki tym niektórym „straconym” lekcjom fizyki z Grębskim.

Pierzan

Na pierwszym miejscu wśród moich gimnazjalnych i licealnych nauczycieli i to na takim, że „za nim długo, długo nic...” stoi Jan Pierzan. Był naszym wychowawcą, miał z nami w gimnazjum łacinę a w liceum język polski. Pozyskał sobie nie tylko umysły ale i serca. Mało jest powiedzieć, że był przez nas lubiany i szanowany. Widzieliśmy w nim nie tylko świetnego wychowawcę i doskonałego polonistę, ale wspaniałego, wielkiego formatu człowieka. A przy tym wszystkim istniał między nim i nami jakiś głęboki, serdeczny układ, trochę jak miedzy ojcem i synami, trochę jak miedzy starszym bratem i młodszymi braćmi, trochę jak między przyjaciółmi.

Pozostało mi w pamięci wiele lekcji z Pierzanem chociaż może byłoby bardziej właściwie nazywać je biesiadami literackimi lub zebraniami dyskusyjnymi. Po mistrzowsku potrafił pokazać i przekazać nam piękno zawarte w słowie pisanym. Czytał sam wybrane fragmenty literatury i kiedy był to np. „Pamiętnik starego subiekta” czuło się wyraźnie jak urok, atmosfera i piękno tej prozy Prusa wypełnia nieomal materialnie zastygłą w słuchaniu i zachwycie klasę. Podobnie po mistrzowsku potrafił wprowadzić nas w świat problemów, a może raczej dylematów, przed którymi stanęło polskie społeczeństwo po powstaniu styczniowym – w czas, który zrodził pozytywizm. Nie tylko przenosiliśmy się w tamte czasy, ale utożsamialiśmy się z naszymi przodkami, poszukującymi dróg ratowania ojczyzny. Podobnie z autentycznym przejęciem i zaangażowaniem, tak jakby chodziło o kogoś z naszego otoczenia, dyskutowaliśmy różne aspekty postawy i postępowania Wokulskiego.

Tak samo znakomicie przekazał nam ducha Młodej Polski. Kraków z początku XXego wieku stał się dla nas tak realny jak Warszawa, w której aktualnie żyliśmy. Czuliśmy wręcz namacalnie atmosferę i specjalny patriotyczno – artystyczny klimat miasta tego okresu. Wyspiański, Rydel, Przybyszewski, Dagna, Kasprowicz..., nie były to dla nas postacie z historii literatury, ale żywi ludzie, których traktowaliśmy tak, jakbyśmy znali ich osobiście.

Pierzan był przewspaniałym przewodnikiem – czarodziejem w naszych wyprawach do świata literatury, ale byłoby to wielkim uproszczeniem, gdybym jego znakomitość odnosił tylko do polonistyki. To było znacznie więcej. Jednocześnie z poznawaniem, a raczej ze smakowaniem literatury, „eksplorowaliśmy” czasy, ludzi, problemy. Sami nie zdawaliśmy sobie wtedy z tego sprawy, jak to na jego lekcjach, czy to słuchając czytanych przez niego fragmentów różnych utworów literackich, czy to w bardzo zaangażowanych dyskusjach, kształtowało się nie tylko nasze poczucie piękna literatury, ale kształtowały się również nasze charaktery i postawy życiowe. Pierzan był animatorem tego procesu wprowadzającym nas w fascynujący i pełen uroku świat, którego zewnętrzną warstwę stanowiło słowo pisane, a pod którą znajdowało się bogactwo uczuć, myśli, problemów i związanych z nimi ludzi.

Do tego wszystkiego trzeba jeszcze dodać, że istniał jakiś ciepły, głęboki, serdeczny związek miedzy klasą i Pierzanem, który nie tylko formalnie ale i rzeczywiście był naszym wychowawcą. My nie tylko widzieliśmy w nim autorytet, my nie tylko szanowaliśmy jego jako człowieka, ale autentycznie lubiliśmy go, niezależnie od tego, że ten i ów od czasu do czasu dostawał od niego dwóję. Ta specjalna więź jaka nas łączyła przeszła z powodzeniem próbę czasu. Po latach, kiedy spotykaliśmy się w gronie kolegów z naszej klasy i wspominaliśmy Pierzana, a tym bardziej kiedy spotykaliśmy się z nim (zwykle przy okazji różnych jubileuszów), odczuwaliśmy istnienie więzi miedzy nami tak samo bliskiej i mocnej, jak ta, która łączyła nas w czasach, gdy byliśmy jego uczniami.

W czasie pobytu w Nigerii, a następnie w Kanadzie utrzymywałem z Pierzanem regularny kontakt korespondencyjny, chociaż ograniczający się do wzajemnej wymiany kartek okolicznościowych, wysyłanych przy okazji świąt i imienin. Nasze kartki nie były to jednak kartki ze stereotypowymi życzeniami. Zapisane gęsto na całej swojej powierzchni, prawie przysłowiowym maczkiem mówiły o tym co nas łączyło, mówiły o ciepłych uczuciach jakie żywiliśmy do siebie, wyrażały wzajemny szacunek i wyrażały też troskę o los drugiego, drogiego człowieka. Aż przyszedł taki czas, kiedy kartka, która nadeszła napisana była już nie przez niego, a przez jego żonę i zawierała informację o jego śmierci. Nic to..., w moim sercu i w mojej pamięci Pierzan ciągle żyje.

Wśród mojego grona profesorskiego u Władysława IV byli jeszcze inni nauczyciele, którzy byli ciekawymi indywidualnościami i znakomitymi wychowawcami młodzieży. Jednak między żadnym z nich i nami nie wyrobiły się takie stosunki, jakie mieliśmy z Pierzanem. Może po części dlatego, że mieliśmy z nimi mniej lekcji, może po części dlatego, że byliśmy mniej zainteresowani ich przedmiotami. Niemniej wywarli znaczący wpływ na naszą edukacje i na nasze wychowanie.

BłońskaMaliszewska

Była wiec m.in. pani Błońska – Maliszewska, historyczka, drobna i szczupła, wręcz filigranowa wobec moich kolegów dryblasów, potrafiła trzymać nas mocno w ryzach, na jej lekcjach było jak makiem zasiał i potrafiła sprawić, że uczyliśmy się tej historii, chociaż dla wielu z nas, w tym dla mnie też, nie był to najbardziej ulubiony przedmiot.

Jarzembski

Był pan Jarzembski, opanowany i o dużej wewnętrznej kulturze, co przejawiało się w jego zachowaniu w stosunku do nas, kiedy byliśmy w klasie „trudni...”, w jego sposobie wysławiania się i w jego stylu prowadzenia lekcji. Wspominam te jego przymioty chociaż miał i inne, gdyż jako nauczycielowi prowadzącego zajęcia o nazwie „Nauka o Konstytucji” sprawialiśmy mu sporo problemów. Doprowadzaliśmy mianowicie do trudnych sytuacji zadając jemu w czasie lekcji kłopotliwe pytania, które demonstrowały oczywistą rozbieżność między tym czego byliśmy uczeni i tym co reprezentowała otaczającą nas rzeczywistość.

Borowski

Był pan Borowski, humanista o wielkim umyśle i gołębim sercu; miał z nami propedeutykę filozofii. Mimo wielu lat doświadczenia w pracy pedagogicznej był nieprawdopodobnie naiwny w stosunkach z młodzieżą, co niemiłosiernie wykorzystywaliśmy naciągając go na różne dyskusje dotyczące filozofii, postaw życiowych itp. Pamiętam jedną z naszych „sztuczek”, którą kiedyś użyliśmy, aby lekcja poszła nieprogramowym torem. Otóż ktoś wynalazł gdzieś następującej treści wierszyk:

„Wiele jest w nas ducha filozoficznego

Jedni żyją Kant’em, a drudzy z Nitche’go”

Przed lekcją z Borowskim wierszyk został napisany wielkimi literami na tablicy i kiedy Borowski wszedł spojrzał i przeczytał – zaczęła się oczywiście na ten temat dyskusja – no i o to nam właśnie chodziło...

Pieniążek

Barwną postacią wśród naszych nauczycieli był profesor Pieniążek. Na jakiejś szkolnej uroczystości, kiedy wszyscy byliśmy zgromadzeni w dużej auli, dyrektor Usarek tak nam o nim powiedział: „z zamiłowania artysta malarz, z wykształcenia łacinnik, a uczy niemieckiego...”. Gdy byłem w trzeciej klasie doszło do jego małżeństwa z geografką, panią Karniejew (nie zapisała się niczym szczególnym w mojej pamięci). Ona wkrótce potem przestała uczyć, ale my, którzy znaliśmy historię jego małżeństwa mieliśmy w związku z tym stały temat do dowcipów. Łagodny i o miękkim sercu, mimo swoich dojrzałych lat ciągle jeszcze trochę naiwny. Nie za bardzo udawało się jemu zapanować nad klasą, w czym był w absolutnym przeciwieństwem naszej historyczki Maliszewskiej – Błońskiej. Wykorzystywaliśmy niemiłosiernie te cechy jego charakteru. W przeróżny sposób dezorganizowaliśmy jego lekcje; jednym z „numerów” było prowokowanie go do opowiadania nam o jego podróży do Grecji, którą odbył przed wojną, a w tym bezczelne zapytania o uroki Greczynek. Niezależnie od tego, że jak to uczniowie, gotowi byliśmy wykorzystać każdą słabość nauczyciela, tak w tym przypadku dochodził jeszcze jeden czynnik, który mobilizował nas do torpedowania lekcji Pieniążka: nie lubiliśmy uczyć się języka niemieckiego.

Szczytowym kawałem, jaki „wycięliśmy” Pieniążkowi było urządzenie jemu, oczywiście w czasie lekcji niemieckiego, czegoś co miało niby być jego uroczystością imieninową. Przesunęliśmy stoły w stronę ścian tak, że w środku klasy powstało dużo wolnego miejsca, przynieśliśmy z holu wejściowego wielkie donice z jakimiś ozdobnymi roślinami i ustawiliśmy z nich coś jakby bramę triumfalną i czekaliśmy ustawieni w duży krąg na przyjście Pieniążka. Gdy pojawił się w drzwiach zaczęliśmy śpiewać „Sto lat” po niemiecku „Hundert Jahren” jako, że była to przecież lekcja niemieckiego. Pieniążek był przyjemnie zaskoczony, nie huknął na nas „Co Wy tu wyprawiacie!”, wręcz przeciwnie – był trochę zakłopotany, dziękował i wyjaśniał, że nie jest to dzień jego imienin. A wtedy ja, stojąc za moimi wyższymi kolegami mruknąłem „W kalendarzu wyraźnie stoi Belzebuba...”

Nie mogę niestety przypisać sobie autorstwa tego komentarza; komentarz taki był puentą dowcipu, tj. symulowanych imienin nauczyciela, które zaaranżowane zostały jeszcze przed wojną, również u Władysława IVego, w klasie do której uczęszczał mój kuzyn, Wacek Struś (i on mi o tym opowiedział).

Gawęda

Był wśród naszych nauczycieli pan Gawęda. On organizował szkołę w wyzwolonej Pradze i był jej dyrektorem dopóki nie wrócił „z wojny” dyrektor Usarek. Bardzo oddany swojej pracy, bardzo rzetelny, zorganizowany i systematyczny. Uczył nas biologii, która zupełnie nas nie interesowała, a w jego suchym, formalnym przekazie była dla nas nad wyraz nudna. Pamiętam taką jedną lekcję, kiedy on wyjaśniał nam jakieś szczegóły budowy komórki, a od nas wiało tak wielką, wręcz zmaterializowaną nudą, że biedny pan Gawęda w jakimś momencie powiedział: „Chłopcy, czy ja mam chodzić po linie, aby Was zainteresować?”

Saeger

Był pan Saeager, uczył nas chemii. W tej klasie, chyba trzeciej gimnazjalnej, był to kurs chemii nieorganicznej. Nawet z jego lekcji pozostało mi na całe życie trochę wiadomości o kwasach, zasadach, solach, wartościowości itp. Jednak szacunek i uznanie zdobył sobie Seager w moich oczach nie chemią, a elektroniką. Kiedyś powiedział nam, że w czasie wojny miał w domu lampy elektronowe (popularnie zwane wtedy lampami radiowymi) i od czasu do czasu montował sobie prowizoryczny odbiornik radiowy, aby słuchać polskiej audycji nadawanej z Londynu. Po wysłuchaniu audycji odbiornik był demontowany, a jego elementy dla niepoznaki leżały wśród różnych domowych rupieci. Ta informacja była dla mnie podwójnym zaskoczeniem: raz, że on, chemik, miał taką wiedzę radiotechniczną i dwa, że sądząc z jego wyglądu (prezentował się dla mnie jak bardzo przeciętny księgowy) nie przypuszczałbym, że był tak odważny (w czasie okupacji za posiadanie radia można było zapłacić życiem).

Pietrow

Przed panem Pieniążkiem niemieckiego uczył nas pan Pietrow. Rosyjskiego pochodzenia, artystyczna dusza, miękki, wręcz bezradny i bezbronny w stosunku do klasy niemiłosiernie wykorzystujących jego słabości chłopaków. Naszym najpoważniejszym „zagraniem” w stosunku do Pietrowa było odpowiadanie za kolegę. Było to zimą z czterdziestego piątego na czterdziesty szósty. Klasa nie była ogrzewana, albo tak słabo, że siedzieliśmy w paltach, kurtkach, co tam kto zimowego miał. Pietrow przepytywał nas na ocenę półroczną. W ramach odpowiedzi należało wyrecytować z pamięci jakiś tekst, który przerabialiśmy w klasie. Od dawna wiedzieliśmy, że Pietrow, przez swoje grube okulary (pewnie powinien mieć dwuogniskowe) nie za bardzo nas rozpoznaje. Gdyby nawet miał właściwe okulary pewnie też nie rozpoznawałby nas gdyż jego duch często błądził gdzieś w świecie sztuki, a rzadziej był razem z nim w klasie. Do tych niejako naturalnych warunków umożliwiających podawanie się za kolegę doszedł jeszcze jeden: jak wspomniałem siedzieliśmy w klasie w naszych zimowych okryciach. Wymieniając się zimowym okryciem można było zmienić swój wygląd i występować przy odpowiedzi w roli kolegi.

Nie pamiętam dobrze kto zaczął tę, co tu mówić, bardzo ryzykowną grę; chyba można było za to nawet wylecieć ze szkoły. Wydaje mi się jednak, że pierwszy był Maciek Jakubowski – oczywiście dobry z niemieckiego (przydało mu się to po latach, kiedy osiadł na placówce dyplomatycznej w Niemczech, jeszcze wtedy zachodnich). Po pierwszym udanym występie, kiedy Maciek „zarobił” dla swojego kolegi dobra ocenę, poszły następne. Uczniowie, którzy jako tako czuli się w niemieckim, przebierali się i odpowiadali za kolegów. Ja chyba ustanowiłem swoisty rekord gdyż poza tym, że odpowiadałem za siebie, odpowiadałem jeszcze za dwóch kolegów.

Nie mogę powiedzieć, abym czuł się obecnie z tego powodu dumny – raczej zakłopotany i winny. Jednak wtedy, gdy zakładałem na siebie płaszcz kolegi i podawałem Pietrowowi nazwisko kolegi nie oceniałem mojego postępowania w kategoriach moralnych lecz w kategoriach szkolnego kawału.

Załuga

Pan Stefan Załuga prowadził z nami wychowanie fizyczne. Olimpijczyk; zdaje się, że był reprezentantem Polski w wioślarstwie na olimpiadzie w roku trzydziestym szóstym. Miał trudna rolę w pierwszym okresie po wojnie, kiedy szkoła mieściła się w przypadkowym budynku na Kawęczyńskiej i nie było mowy ani o sali gimnastycznej, ani o boisku. Gdy pogoda nie pozwalała wyjść na zewnątrz odbywał z nami ćwiczenia gimnastyczne w klasie. Gdy pogoda była lepsza i ktoś przyniósł piłkę wypuszczał nas na pobliski plac przy bazylice.

Mimowolnie stałem się sprawcą zabawnego zdarzenia na lekcji „gimnastyki” (tak potocznie nazywaliśmy ten „przedmiot”) z Załugą. Było to na początku roku szkolnego, w trzeciej klasie. Byliśmy już w naszym własnym budynku, ale organizacyjnie wiele rzeczy było jeszcze nie dopiętych, miedzy innymi nie było jeszcze dzienników klasowych. Załuga przyszedł do naszej klasy i chciał rozpocząć lekcję od sprawdzenia listy obecności, zgodnie z istniejącą praktyką. Wobec braku dziennika zapytał, czy gospodarz klasy ma listę uczniów. Ja byłem gospodarzem i miałem listę, ale trochę taką moją „prywatną” listę. Prywatność tej listy polegała na tym, że kiedy ja robiłem, aby zrobić ją szybciej, nie napisałem pełnych imion i nazwisk moich kolegów lecz ich przezwiska. Tak więc zamiast imienia i nazwiska kolegi Kulbickiego na mojej liście figurował „Kulbas”, a zamiast Skulimowskiego – „Skulek”.

Próbowałem wymawiać się przed wręczeniem tej listy złudnie tłumacząc, że ona nie jest całkiem dokładna, ale Zaluga koniecznie chciał sprawdzić obecność (myślę, że chciał trochę wypełnić czas bo musiał tę lekcje „gimnastyki” odbyć z nami w klasie) tak więc w końcu wręczyłem jemu tę listę. Załuga zaczął czytać nazwiska. Kilka pierwszych zapisanych było w oryginalnym brzmieniu i przeszły bez echa. Przy pierwszym, które było przezwiskiem klasa zachichotała. Załuga nie wiedział jeszcze o co chodzi gdyż nie znał naszych nazwisk. Drugie i trzecie nazwisko – przezwisko klasa przywitała gromkim śmiechem. Było nie było rzadko się zdarza, aby nauczyciel, na poważnie, pełnym głosem wyczytywał w klasie czyjeś przezwisko. Załuga jeszcze nie zdawał sobie sprawy z przyczyny wywołującej ten śmiech, ale ktoś tam z pierwszych rzędów uświadomił go, że to są przezwiska, a nie nazwiska. Załuga przestał sprawdzać obecność, spojrzał na mnie wzrokiem pełnym niesmaku i powiedział: „Weź sobie te listę!”

Załęski

Porucznik Załęski byl naszym nauczycielem przysposobienia wojskowego („PW”). Zapisał się w mojej pamięci nie tyle z zajęć PW, ile z budowy sceny w auli szkolnej. Program PW był dość luźny, a do tego pozbawiony zaplecza materialnego jak np. karabinów. Stwarzało to pewne luzy. Jednocześnie porucznik Załęski był trochę majsterkowiczem. Lubił coś robić konkretnie i co trzeba mu przyznać posiadał doświadczenie i wiedze w zakresie różnych praktycznych prac domowych, zwłaszcza budowlanych i stolarskich. Tak więc to się naturalnie ułożyło, że porucznik Załęski stał się głównym budowniczym sceny w auli. Po prostu w czasie swojej lekcji zabierał klasę do auli i tam krok po kroku, troche z jedną klasa, trochę z następna klasą budowana była scena. Było to trudne przedsięwzięcie, gdyż w owym czasie brakowało podstawowych materiałów takich jak deski i gwoździe. Do legendy przeszedł epizod, w którym porucznik Załęski, gdy trzeba było wbić gwoździe gdzieś na górze sceny, a gwoździ nie było powiedział do swojej „załogi”: „Wyciągnijcie chłopcy gwoździe z dołu sceny, w niektórych miejscach one tam nie są potrzebne i wbijcie je tam na górze !”

Wideman

Jak już wspomniałem moim fizykiem w klasie drugiej (końcowe miesiące wojny) był pan Wideman. Był on już wtedy w dobrze podeszłym wieku, nie ulegało wątpliwości, że został „wyciągnięty” do uczenia w ramach pewnego rodzaju „pospolitego ruszenia” nauczycieli, których tragicznie brakowało, a ktoś musiał w odradzających się szkołach uczyć. Był to wtedy wyraźnie zdziwaczały staruszek, ale bardzo sympatyczny; lubiliśmy go. Do historii naszej klasy przeszły różne jego zwroty i wypowiedzi, jak m.in. następująca: „Zapamiętaj chłopcze, że jeśli stary profesor fizyki mówi Ci abyś dobrze zastanowił się nad odpowiedzią, to znaczy, iż odpowiedź na postawione pytanie jest odwrotna niż to co Ci się wydaje.” Rady takie powtarzał, gdy zadawał podchwytliwe pytania dotyczące różnych zjawisk fizycznych. Jednak przy tym wszystkim również przekazywał nam wiedzę. To właśnie z jego lekcji wyniosłem na całe życie świadomość tego, że woda ma menisk wypukły, a rtęć wklęsły.

Ksiądz Blezin

Jakoś nie przechodzi mi, nie tyle przez gardło, ile przez klawiaturę komputera, aby o księdzu Blezinie mówić po prostu z nazwiska „Blezin”, tak jak mówię i jak mam w pamięci innych nauczycieli. Ksiądz Blezin był niejako klasycznym uosobieniem postaci księdza katechety. Średniego wzrostu, z dobrze zarysowanym brzuchem, który wyraźnie „przebijał się” przez sutannę, o twarzy raczej w małym stopniu spełniającej obiegowe kanony męskiej urody, przyozdobionej jakąś czerwonawą narosła na nosie. W stosunkach z nami przywdziewał zwykle maskę surowości, ale pod tą maską kryło się miękkie serce, bardzo kochające młodzież. Chociaż niby surowy, jednak w gruncie rzeczy był wyrozumiały i tolerancyjny. Wiem, że któryś chłopak powiedział coś kiedyś do niego (bardzo nietaktownie, ale gdzie tu oczekiwać taktu u urwisów nastolatków) o jego wyraźnie rozwiniętym brzuchu – na co ksiądz Blezin odpowiedział jemu, że z powodu pewnej dolegliwości, na którą cierpi. Oczywiście nie przyjęliśmy tego za prawdę i już za jego plecami dowcipkowaliśmy sobie na temat jego „choroby”. Dla mnie postać księdza Blezina uczącego nas w klasie i przemierzającego rozsłonecznione korytarze naszej szkoły, z rozwiewającą się czarną sutanną, otoczonego gromadą chłopaków była jakby przeniesieniem w nasze czasy obrazów szkół z przełomu XIX i XX wieku z powieści Żeromskiego i innych naszych pisarzy, tworzących o tamtych czasach.

Chociaż nie przykładałem się specjalnie do religii, to jednak sporo zapamiętałem z lekcji księdza Blezina, najwięcej z elementów teologii, które nam przekazywał.

W wyższych klasach miałem innego katechetę. Nie zarysował się on jednak w mojej pamięci tak wyraźnie i tak barwnie jak ksiądz Blezin chociaż był od niego bardziej inteligentny i chociaż jego wiedza miała więcej głębi.

Miałem szczęście, że na mojej drodze do dojrzałego życia, zarówno w szkole podstawowej jak i średniej znalazło się wielu znakomitych nauczycieli i wychowawców. Pamiętam ich i jestem świadomy tego jak wiele im zawdzięczam.

Uczniowskie kawały

Nie ma szkoły, nie ma grupy uczniów, którym od czasu do czasu nie przyszedłby do głowy pomysł i chęć zrobienia jakiegoś kawału. A oto parę takich, które zachowałem w pamięci.

Dłuższa przerwa

Było to w czasie pierwszego roku szkolnego, zaraz po objęciu przez nas budynku szkoły. Daleko jeszcze było do tak zaawansowanej techniki jak sieć dzwonków elektrycznych oplatającej cały budynek. Dzwonek ogłaszający przerwę i koniec takowej – był to po prostu duży ręczny dzwonek, a dzwonił nim – główny woźny. Główny woźny był ten sam co przed wojną, uosobienie klasycznej postaci woźnego: starszy, z wyraźną tuszą, imponującymi wąsami, groźną miną i gołębim sercem. Lubiliśmy tego woźnego i szanowaliśmy jego – był on uosobieniem ciągłości tradycji szkoły. Pamiętam zdarzyło się kiedyś, że przyszedł do naszej klasy w czasie lekcji, przyniósł jakiś komunikat do odczytania czy coś w tym rodzaju. W owym czasie był w szkole taki zwyczaj, że gdy wchodził do klasy w czasie lekcji nauczyciel, klasa wstawała, aby jego w ten sposób przywitać. Przywilej ten przysługiwał jednak ciału pedagogicznemu i dyrekcji, a nie woźnym. Kiedy jednak “pan woźny” wszedł do naszej klasy, my wszyscy wstaliśmy równiutko jak za pociągnięciem sznurka. Nauczyciel prowadzący lekcję, był to chyba prof. Jan Pierzan, pomyślał w pierwszej chwili, że się zgrywamy i widać było, że był o krok od tego by nas skarcić za tak niestosowny kawał– ale my staliśmy poważni, nikt się nie śmiał, ani nie robił głupiej miny. Pierzan przyjął nasze zachowanie za naturalne, a po wyjściu woźnego podziękował i pogratulował nam za okazanie szacunku naszemu woźnemu.

Szacunek szacunkiem, a kawały kawałami. “Biuro” głównego woźnego mieściło się przy pokoju nauczycielskim. By tam stół, jakaś szafka – magazynek kredy, po którą przybiegało się w czasie lekcji gdy w klasie jej zabrakło no i najważniejsze: wspomniany powyżej duży dzwonek z drewnianą rączką i zegar. Ten zegar to był nasz szkolny wzorzec czasu; był to klasyczny, duży budzik z dwoma dzwonkami na zewnątrz obudowy. Czas lekcji i czas przerwy odmierzany był przez ten właśnie zegar stojący na stole w kąciku woźnego. Wiele razy patrzyłem na ten zegar myśląc o tym, że gdyby tylko można było się do niego dostać, to można byłoby zmienić bieg szkolnego czasu na naszą korzyść: krótsza lekcja – dłuższa przerwa.

Myśl ta siedziała mi w głowie przez dłuższy czas, aż wreszcie dojrzała do realizacji. Na początku lekcji poszliśmy z drugim kolegą coś u woźnego załatwić; nie pamiętam czy chodziło o kredę czy o jakieś poważniejsze pomoce szkolne dość na tym, że kiedy mój towarzysz rozmawiał z woźnym ja zbliżyłem się do zegara, pamiętam, że miałem sporego pietra...i posunąłem wskazówkę o około 20 minut do przodu...

Klasa wiedziała jaki był prawdziwy cel naszej wyprawy. Wróciliśmy, daliśmy ukradkiem znać, że zegar został przesunięty i z niepokojem czekaliśmy czy kawał się ostatecznie uda, czy lekcja będzie krótsza. Udało się! Na 20 minut przed prawdziwym końcem lekcji zabrzmiał dzwonek. Nauczyciel prowadzący lekcję był oczywiście kompletnie zaskoczony i próbował sugerować, że to jakaś omyłka, ale my twierdziliśmy, że jeśli dzwonek dzwoni, to znaczy, że musi być przerwa. W innych klasach było podobnie, chociaż w innych klasach było to zaskoczenie i dla nauczycieli i dla uczniów.

I w ten sposób mieliśmy najdłuższą przerwę w czasie naszej całej szkolnej edukacji – aby wszystko wróciło do normalnego rytmu i czasu “nasza” przerwa trwała o “moje” 20 minut dłużej. Kierownictwo szkoły nie robiło z tego problemu, nie było żadnego dochodzenia, ani nic w tym rodzaju. Myślę, że nasi nauczyciele cieszyli się podobnie jak my z tych dodatkowych 20 minut odpoczynku tyle tylko, że nie dawali temu głośniejszego wyrazu.

Bezczelne ściąganie

Jak wspomniałem religię miał z nami ksiądz Blezin. Religia tak jak każdy inny przedmiot miała też swoje klasówki. Historia, która mi została w pamięci wydarzyła się właśnie w czasie klasówki z religii. Nie byłem przygotowany do tej klasówki i zupełnie nie byłem w stanie nic napisać. Ksiądz chodził po klasie i sprawdzał czy nie ściągamy. O rzuceniu okiem do zeszytu, który byłby na półce stołu (tam gdzie leżała teczka) nie było mowy. Ksiądz od razu zauważyłby zapuszczanie żurawia do “parteru”. Siedziałem nad pustą kartką. Sytuacja wyglądała beznadziejnie. W pewnym momencie ksiądz przestał chodzić po klasie. Zatrzymał się i to zatrzymał się przy moim stole; stanął tyłem do mnie, oparł się o mój stół i z tej pozycji obserwował klasę. Obserwował wszystkich ale nie mnie. Nie wiem czy to był przypadek, czy też ksiądz celowo wybrał ten punkt obserwacyjny z uwagi na to, że byłem niezłym uczniem. Moje wahanie trwało bardzo krótko. Sięgnąłem pod stół, wyciągnąłem zeszyt do religii, prawie, że oparłem otwarty zeszyt o księdza i pisałem jak tylko mogłem najszybciej. Mój kolega, z którym siedziałem razem, Tadek Kołacin, oniemiał, zamurowało go. Zaczął się nerwowo śmiać – skinąłem na niego by się nie wygłupiał bo wpadnę. No i udało się. Napisałem co trzeba, schowałem zeszyt, a ksiądz ciągle stał przy moim stole.

Teraz po latach czuję się trochę nieswojo, że byłem taki nieuczciwy w stosunku do Ciebie, drogi księże Blezinie. Mam jednak nadzieję, że widząc ze swojej niebiańskiej chmurki, że czuję się z tym trochę nieswojo – wybaczyłeś mi ten grzeszek w swojej wielkoduszności...

Pineska

Siedziałem w ostatnim rzędzie po lewej stronie klasy, przy ścianie bez okien. Przy moim stole zajmowałem miejsce od strony przejścia miedzy “moim” i następnym rzędem stołów. Moim najbliższym sąsiadem, po drugiej stronie przejścia, był Czarek Tarnawski, z którym byłem w bliskiej, głębokiej przyjaźni, zresztą podobnie jak pozostałymi trzema kolegami z naszego kąta: z Tadkiem Kołacinem (siedział przy tym samym stole co ja) oraz z Jankiem Drabeckim i Wojtkiem Skulimowskim (siedzieli razem przy wspólnym stole przed nami). Kiedyś wpadł nam czterem do głowy wcale nie oryginalny pomysł i nie specjalnie dowcipny, ale był to szkolny kawał, który nas wtedy zafascynował i postanowiliśmy go zrealizować. Kawał miał polegać na tym, aby podłożyć Czarkowi, w czasie gdy będzie odpowiadał, tzn. gdy będzie stał pineskę na krzesełko. I gdy po odpowiedzi z westchnieniem ulgi usiądzie – będzie miał niespodziankę...

Pomysł zrealizowaliśmy. Pineska była w pogotowiu i czekaliśmy tylko na okazję, kiedy Czarek zostanie wywołany do odpowiedzi. Wreszcie kiedyś to nastąpiło. Wykonawcą, tj. podkładającym pineskę musiałem być ja z racji tego, że miałem najbliżej do krzesełka, na którym Czarek siedział. Jednak wszyscy czterej byliśmy wtajemniczeni w ten niecny zamysł i czekaliśmy z zapartym tchem na rozwój wydarzeń, który nastąpi po zakończeniu przez Czarka jego odpowiedzi. No i spełniło się! Czarek ledwie dotknął krzesełka po odpowiedzi wyskoczył do góry jak wystrzelony z katapulty. Zorientował się natychmiast w czym rzecz. Zachował się bardzo przyzwoicie. Nie wrzeszczał, nie poskarżył się profesorowi, usunął nieszczęsna pineskę ze swoich spodni i przez zaciśnięte zęby syczał cicho tak, abyśmy tylko my czterej mogli to usłyszeć “Ach wy szczeniaki! (był od nas o rok starszy) Ja wam pokażę! Policzymy się na przerwie!” Zwracał się do nas czterech gdyż nasz tłumiony śmiech nie pozostawiał wątpliwości, że to właśnie my jesteśmy zamieszani w to wydarzenie.

Do przerwy było jednak jeszcze sporo czasu i gdy ona nastąpiła zapał Czarka do krwawej vendetty ostygł. Oczywiście musiał się na nas trochę rozładować, a my jako, że też czuliśmy się winni nie braliśmy jemu tego za złe. Wygłup ten nie wpłynął zupełnie na temperaturę przyjaźni między mną i Czarkiem, za co oczywiście należy się jemu duże uznanie.

Był to oczywiście głupi i prymitywny kawał. Muszę jednak przyznać, że jeszcze teraz śmieję się prawie tak samo jak wtedy, gdy przywołuję w pamięci obraz Czarka zrywającego się z krzesełka jak po rażeniu piorunem – wiedząc co spowodowało ten pośpiech.

Święto lasu

Święto Lasu, przypomnę to tym, którzy nie kojarzą, obchodzone jest w kwietniu. W pierwszych latach istnienia Polski Ludowej urzędowo – nakazową formą obchodzenia tego święta było sadzenie drzew. Sadzili dosłownie wszyscy, w tym również i młodzież szkolna. Sadzenie miało oczywiście ramy zorganizowane, jak przystało na system centralnego planowania. Określone grupy “sadzących” wyjeżdżały do przydzielonych im miejsc, na których czekali już na nich leśnicy ze sprzętem do kopania i z sadzonkami.

Było to wiosną 46ego lub 47ego roku. Już na kilka tygodni przed Świętem Lasu mieliśmy powiedziane, że pojedziemy tego dnia do Zielonki, aby sadzić drzewa w tamtejszym lesie. Bardzo się z tego cieszyliśmy; raz, że oznaczało to dzień bez lekcji, ale dwa, że oznaczało to dzień bez lekcji historii. Historii uczyła nas pani Maliszewska – Błońska, która mimo swej filigranowej postaci siała wśród nas taki postrach, że wszystko co oznaczało pewne zelżenie “historycznego terroru” było od razu bardzo atrakcyjne. Tak więc niezależnie od naszego prawdziwego zaangażowania w konserwację lasów, bardzo cieszyliśmy się tym wyjazdem na długo przed tym nim miał on nastąpić.

Tymczasem na dwa czy trzy dni przed wyjazdem wybuchła bomba: nastąpiła zmiana planów – nie wyjeżdżamy. Byliśmy niepocieszeni, ale jednocześnie nie chcieliśmy wcale się tu dodaj e z ogonkiem z tym pogodzić. Myśleliśmy: Święto Lasu jest jak było, Zielonka jest na swoim miejscu tak jak była, podobnie jak i miejsce do sadzenia drzew – dlaczego nas ma tam nie być (czytaj – dlaczego nie mamy stracić lekcji historii, skoro zostało to już wcześniej tak zaplanowane)? Praktycznie natychmiast po zakomunikowaniu nam o tym, że nie jedziemy – zrodziła się wśród nas myśl, że jednak pojedziemy. Pojedziemy bez nauczyciela, bez zgody szkoły, pojedziemy nielegalnie, “urwiemy się”, ale jeśli zrobimy to całą klasą, to co nam zrobią przecież całej klasy nie wyrzucą ze szkoły.

W dniu Święta Lasu spotkaliśmy się rano na Dworcu Wileńskim, przy ul. Targowej, praktycznie kilka kroków od szkoły. Szybko stało się jasne, że nie jesteśmy w pełnym komplecie klasy. W tym momencie nie było jednak wiadomo, czy ci którzy się nie stawili – zaspali, czy zdecydowali się zostać w domu, czy też może jednak poszli do szkoły? Nasze morale trochę opadło, jeszcze wczoraj wyglądało na to, że jesteśmy absolutnie solidarni, ale cofnięcie się nie wchodziło w grę – weszliśmy do pociągu.

Na miejscu, w Zielonce, naszym przewodnikiem był Andrzej Charkiewicz, kolega z naszej klasy, który mieszkał w tej miejscowości i znał tamtejszą topografię. To on zaprowadził nas do leśniczego, który nawet był przygotowany na przyjęcie tego rodzaju ochotników, dał nam narzędzia, sadzonki drzew i wskazał teren, na którym drzewa należało posadzić. Reszta dnia niczym specjalnym się nie zaznaczyła. Pracowaliśmy, jedliśmy przywiezione ze sobą kanapki... Pogoda nie była nadzwyczajna, było pochmurno, przez pewien czas nawet trochę mżyło, ale było dość ciepło. Po skończonej pracy wracaliśmy pociągiem do Warszawy snując rozważania na temat tego jak będzie wyglądał nasz następny dzień w szkole. Czy zostaniemy zawieszeni? Czy będziemy musieli przyprowadzić rodziców, aby wysłuchali jak ich synowie się sprawują? Co jeszcze innego szkoła wymyśli, aby nas ukarać?

Następnego dnia dowiedzieliśmy się, że jeden z nas, Zbyszek Meyer, nie wytrzymał nerwowo i przyszedł do szkoły. Wspomniana wyżej nasza historyczka, pani Błońska wynagrodziła jego za to klasówką. Pod względem dyscyplinarnym przebieg wydarzeń następnego dnia nie miał raczej specjalnie dramatycznego charakteru, gdyż nie zaznaczył się specjalnie w mojej pamięci. Całe wydarzenie rozeszło się stosunkowo szybko “po kościach” i nasze życie szkolne wróciło do normy. Po pewnym czasie niektórzy nauczyciele nawet dowcipkowali w rozmowach z nami na temat naszej nielegalnej wyprawy na sadzenie drzew (przecież też byli kiedyś uczniami i rozumieli nas).

Miejsce, na którym sadziliśmy drzewa widoczne jest (było) z pociągów jadących do i z Zielonki. Wiele razy gdy tam przejeżdżałem patrzyłem z zadowoleniem na “nasz” zagajniczek. Myślałem: dla wielu ludzi te drzewka to są takie sobie zwyczajne drzewka, takie same jak każde inne, a ja wiem, że to są specjalne drzewka, które mają swoja specjalną historię...

Wagary

Wstyd powiedzieć ale prawie do ostatnich dni szkoły, tj. do ostatnich dni przed maturą nie byłem nigdy na wagarach. Nie znaczy to, że byłem zawsze bardzo grzecznym uczniem o czym świadczą m.in. kawały, które inicjowałem i w których aktywnie uczestniczyłem opisywane w tych wspomnieniach. Ten stan rzeczy tj. brak wagarów w szkolnym życiorysie wziął się raczej stąd, że nigdy nie zdarzyło się tak, aby wystąpiła albo silna potrzeba (konieczność?...) albo silna zachęta do pójścia na wagary. Mówiąc „potrzeba” mam na myśli np. chęć uniknięcia klasówki – czego nie stosowałem; lepiej czy gorzej przygotowany pisałem wychodząc z założenia, że lepiej napisać słabiej niż okazywać nauczycielowi swoją słabość przez nieobecność na klasówce. Mówiąc „zachęta” mam na myśli atrakcje w rodzaju pójścia do kina na jakiś film, który akurat chciałbym obejrzeć. W takim przypadku nie musiałem uciekać się do wagarów, szedłem po prostu do kina po południu. Był jeszcze jeden czynnik „antywagarowy”: ja się bardzo dobrze czułem w mojej klasie, między przyjaciółmi i kolegami, to środowisko było trochę jak rodzina, było tam i ciekawie i przyjemnie, tam czułem się całkowicie „u siebie” i alternatywa bezdomnego wędrowca włóczącego się bez celu po mieście nie była wcale atrakcyjna, a nawet odstręczająca.

W tej samej sytuacji jak ja byli moi najbliżsi przyjaciele: Wojtek Skulimowski i Janek Drabecki. Oni też nigdy nie byli na wagarach. Uznaliśmy, że szkolny rozdział naszego życiorysu byłby niekompletny, gdyby nie było w nim podrozdzialiku „wagary” i postanowiliśmy zakosztować tego zakazanego owocu.

Było to dosłownie „za pięć dwunasta”, bo był to ostatni tydzień naszych szkolnych zajęć, które dla klasy maturalnej kończyły się na początku maja. Na dzień wyprawy wybraliśmy czwartek – chyba kierując się tym jakie lekcje decydowaliśmy się opuścić, tak więc była to rzeczywiście nieomal ostatnia okazja do popełnienia grzechu wagarów zważywszy, że naszym ostatnim dniem lekcji była sobota. Spotkaliśmy się oczywiście nie pod szkołą – tam mógłby nas zobaczyć któryś z nauczycieli i byłby zdziwiony nie widząc nas w klasie; spotkaliśmy się pod domem Wojtka Skulimowskiego, na rogu Targowej i Kijowskiej, bo to był najwygodniejszy punkt startowy do celu naszej wyprawy, którym była plaża miejska na Wale Miedzyszyńskim, koło mostu Poniatowskiego.

Śmiesznie i miło było iść bez pośpiechu do tramwaju linii 25, który miał pętle na Zielenieckiej przy Targowej, a następnie z opanowującym nas miłym poczuciem rozleniwienia przejść spacerkiem do plaży miejskiej. Trochę byliśmy skrępowani tym, że mieliśmy ze sobą teczki. One nas zdradzały. Dla wszystkich, którzy na nas spojrzeli musiało być jasne, że jesteśmy na wagarach. Przecież „normalny” uczeń nie będzie szedł około ósmej rano nad Wisłę... No trudno, to była cena, którą trzeba było zapłacić za wolność od szkoły.

Pogoda na szczęście sprzyjała nam; gdyby była brzydka to wypełnilibyśmy pewnie ten czas kinem. Było ciepło, ale nie upalnie, trochę słońca, trochę chmur. Po dotarciu na miejsce grzaliśmy się w słońcu, rozmawialiśmy o tym co było przed nami i o tym co nas w owym czasie nieustannie nurtowało: egzaminy maturalne i egzaminy na politechnikę, na którą wybieraliśmy się wszyscy trzej. Snuliśmy też domysły co mówią nasi koledzy i co myślą nasi nauczyciele, widząc nasze trzy miejsca puste, co tym bardziej rzucało się w oczy gdyż siedzieliśmy razem (Wojtek i Janek przy jednym stole, a ja za nimi). Wszyscy wiedzieli, że jesteśmy ze sobą w bardzo bliskiej przyjaźni; dla wszystkich musiało być oczywiste, że to, iż wszyscy trzej jesteśmy nieobecni tego samego dnia to nie przypadek. Ale co tam, byliśmy dobrymi uczniami, tego dnia nie było żadnej klasówki, były to nasze ostatnie dni szkoły i wydawało się nam bardzo mało prawdopodobne, aby z naszego „wyskoku” mogła się zrobić „afera”.

Szczerze mówiąc czas trochę się nam dłużył i z pewnym uczuciem ulgi i zadowolenia sięgnęliśmy po teczki i udaliśmy się w drogę do domu, a w szerszym sensie – do naszego normalnego życia. Teraz przynajmniej nie wzbudzaliśmy żadnych podejrzeń: byliśmy tacy sami jak wszyscy inni uczniowie, którzy po zakończeniu lekcji zmierzali do domów.

Czułem się trochę dziwnie i trochę śmiesznie kiedy wróciłem do domu. Matka zachowywała się tak samo jak każdego innego dnia, kiedy wracałem po szkole do domu. A ja wiedziałem, że to nie był taki sam dzień i poruszałem się po mieszkaniu trochę z poczuciem winy i trochę nieswojo, że oszukuję rodziców, że to niby tego dnia wszystko było normalnie. Oczywiście mogłem powiedzieć rodzicom, że zrobiłem sobie jednodniowy urlop od szkoły. Rodzice wiedzieli, że do szkoły i nauki podchodziłem poważnie i odpowiedzialnie i chociaż pewnie by mnie nie pochwalili, to pewnie nie robiliby z tego problemu. Jednak coś takiego nie wchodziło w grę – w takim przypadku to nie byłyby już prawdziwe wagary.

Kiedy przyszliśmy do klasy następnego dnia, niektórzy koledzy od razu powiedzieli nam, że nasza wczorajsza nieobecność, wszystkich trzech razem, nie była przypadkowa, że „skręciliśmy” czy jest takie slowo czy to mialo byc skrocilismy? sobie ten dzień szkoły. Odpowiadaliśmy „pół żartem, pół serio” niby to zaprzeczając, ale w taki sposób, że było wiadome, że to co mówimy nie jest prawdą. Oczywiście mogliśmy bez żadnej obawy odkryć się przed kolegami z klasy; nasza klasa była bardzo zgrana paczką i ewentualność „donosu” w ogóle nie wchodziła w grę. Jednak taka reakcja z naszej strony była konsekwentnym realizowaniem założenia, że będą to „prawdziwe wagary”, a nie jakieś wagary „na niby”.

Nikt z nauczycieli nie kwestionował naszej nieobecności, chociaż jak sądzę, oni też, podobnie jak nasi koledzy, domyślali się, że jednoczesna nieobecność nas trzech nie została spowodowana przyczynami „naturalnymi”.

Byłem zadowolony, że spróbowałem wagarów ale nie żałowałem ani przez moment, że wagarowałem tylko jeden raz. W szkole, w klasie żyłem nieporównywalnie ciekawiej niż na wagarach; byłem w dużej grupie, między przyjaciółmi i kolegami z którymi byłem bardzo zżyty. Każdy z członków klasowej społeczności wnosił coś interesującego do tej wspólnoty. Życie w klasie było bogate, aktywne, pulsowało energią intelektualną (rozmowy na tematy naukowe i polityczne) i fizyczną (choćby różne uprawiane dla żartu „przepychanki”); przerwy miedzy lekcjami wypełnione były żartami, grami, dowcipami.

A propos‘ gier. Jedna z gier, którą z wielką pasją uprawialiśmy na przerwach nosiła nazwę „cymbergaj” (w niektórych kręgach „cymbergraj”). Była to piłka nożna grana trzema monetami (jedna mała – piłka i dwie większe – gracze), popychanymi za pomocą aluminiowych (obowiązkowo) grzebieni (wtedy bardzo powszechnych) na stole. Niektórzy koledzy byli rzeczywiście owładnięci prawdziwą pasją tej gry i doszli w niej do mistrzostwa. Bardzo dobrym graczem i do tego jeszcze dowcipnie (denerwująco dla partnera, ale to był element zabawy) komentującym na bieżąco przebieg gry był Mareczek Piątkowski (zwany „Pitka”), późniejszy prawnik. Bywały okresy, kiedy ta gra była tak między nami popularna, że gdy zabrzmiewał dzwonek na przerwę, wszystkie książki i zeszyty natychmiast znikały z naszych stołów i rozpoczynało się pracowite stukanie grzebieniami w monety. Grywałem w cymbergaja, ale bez specjalnej pasji i reprezentowałem średni poziom zręczności w tej grze, niemniej jednak była to dla mnie jedna z wielu fajnych rzeczy, jakie miałem w szkole.

W konkluzji: nie żałuję ani trochę, że przez wszystkie moje szkolne lata wybrałem sie tylko jeden raz na wagary.

Matura

Przez wszystkie lata szkolne matura była trochę odległym w czasie abstrakcyjnym punktem, który gdzieś tam był i do którego kiedyś miałem dotrzeć. Kiedy znalazłem się w klasie drugiej licealnej, czyli w klasie maturalnej, punkt ten stał się całkiem konkretny – był on już na końcu tego roku szkolnego, tam na mnie czekał. Dla informacji: na szkołę średnią składało się wtedy sześć lat nauki, z czego pierwsze cztery to było tzw. gimnazjum, poczym następowało albo dwuletnie liceum ogólnokształcące, albo trzyletnie liceum zawodowe. Szkoła im. Króla Władysława IVego była szkołą ogólnokształcącą i moje liceum było dwuletnie.

Ostatni dzień szkoły przypadał dla nas, tj. zdających maturę, przy końcu kwietnia. Pisemne egzaminy maturalne odbywały się bowiem na początku maja, w tym samym terminie we wszystkich szkołach i wszystkie szkoły otrzymywały te same tematy egzaminacyjne z kuratorium.

Został mi w pamięci ten kwietniowy dzień, gdy ostatni raz w życiu wróciłem ze szkoły, położyłem teczkę, usiadłem przy moim biureczku i przeżywałem to, że już nigdy więcej nie pójdę do szkoły. W pierwszej, jakby zewnętrznej warstwie moich odczuć była radość mieszająca się z niedowierzaniem. Nigdy więcej wstawania na ósmą, nigdy więcej odrabiania lekcji, nigdy więcej przygotowywania się do klasówek... Głębiej był żal za tym co odchodzi. Nie będzie już więcej dni spędzonych w mojej drugiej rodzinie, którą była dla mnie moja klasa, będzie gorących dyskusji na lekcjach z ulubionym nauczycielami, nie będzie przerw wypełnionych albo ciekawymi rozmowami z kolegami i przyjaciółmi albo różnymi „męskimi” zabawami... Chyba pierwszy raz w moim życiu miałem wyraźną świadomość tego, że kończy się jakiś etap, że coś się za mną bezpowrotnie zamyka, a to przed czym stoję, przede wszystkim studia, chociaż podniecające, zawierało w sobie wiele niepewności, a podstawową wśród nich było to czy zostanę przyjęty?

Klasy o profilu matematyczno – fizycznym, takie jak moja pisały maturę z języka polskiego i matematyki. Kilka dni „wolnych”, które dzieliły nas od tych egzaminów poświęciłem na powtarzanie materiału. Nie miałem raczej wątpliwości odnośnie tego czy zdam maturę; należałem do grupy najlepszych uczniów i było wysoce nieprawdopodobne, aby nie zdali tacy jak ja. Celem było, aby zdać jak najlepiej, gdyż to podnosiło szansę przyjęcia na studia.

Pisemne egzaminy maturalne przeszły gładko. Byliśmy już przygotowani do całej „oprawy” w jakiej one się odbywały, gdyż nasi mądrzy nauczyciele przeprowadzili z nami wcześniej podobne egzaminy w formie tzw. „próbnej matury”, która odbywała się dokładnie w tych samych warunkach, co ta właściwa: każdy siedzący przy osobnym stole, stoły luźno rozstawione w wielkiej sali szkolnej, w której przy różnych okazjach zbierała się cała szkoła, w której miały miejsce szkolne widowiska teatralne, w której odbywały się zabawy szkolne itp. imprezy. W czasie tej próbnej matury nasi nauczyciele byli poważni i oficjalni stwarzając w ten sposób warunki zbliżone do właściwej matury.

Z języka polskiego wybrałem jakiś temat przekrojowy. Do wyboru był również tzw. temat wolny, który pozwalał na rozwinięcie własnych myśli i poglądów, ale jakoś mnie nie pociągnął. Ten, na który się zdecydowałem to było coś w rodzaju „...w literaturze polskiej na przestrzeni wieków”. Historię literatury polskiej znałem raczej dobrze tak, że główną trudnością było zmieszczenie się w czasie ze wszystkim co chciałem napisać. Nie potrzebowałem zastanawiać się nad tym co chcę napisać. Pisałem szybko i wyprodukowałem bardzo dużo stron. Nie było tam wiele moich oryginalnych myśli, ale była rzetelna wiedza i poprawny język polski. Wystarczyło, aby praca została oceniona na „bardzo dobrze”, ale o tym dowiedziałem się oczywiście później, wtedy gdy ogłoszone zostały wyniki.

Podobnie gładko przeszedł egzamin pisemny z matematyki. Wszyscy byliśmy dobrze przygotowani do tego egzaminu przez naszego znakomitego profesora Bigalke, a dla mnie poza tym, matematyka, to był to nie tylko jeden z ulubionych przedmiotów, ale i jeden z tych, z których miałem zdawać również egzamin wstępny na Politechnikę, tak więc mocniej się do niego przykładałem.

Potem były egzaminy ustne, zdawane przed komisją składającą się z naszych nauczycieli i przedstawiciela kuratorium. Nowością wprowadzoną przez władzę ludową była obecność w komisji tzw. czynnika społecznego, jako pełnoprawnego jej członka. Tym czynnikiem społecznym była osoba związana z aparatem władzy, która miała dbać o to, aby w procesie egzaminów maturalnych uwzględniane były również kryteria polityczne. Praktycznie znaczyło to, że gdyby np. jakiś uczeń ujawnił na egzaminie poglądy wrogie Polsce Ludowej, to nie powinien dostać matury. Kryteria polityczne działały również w druga stronę: jeśli jakiś uczeń zdał egzamin bardzo słabo, ale był zasłużonym aktywistą organizacji młodzieżowej czy nawet partii, to powinien dostać maturę czyli mieć egzamin maturalny uznany za zdany.

Terminy egzaminów ustnych mogliśmy sobie wybierać. Oczywiście istniały tu ograniczenia wynikające z możliwości „przerobowych” Komisji. Bez problemów umieściłem się na liście zdających ostatniego dnia. Chciałem mieć jak najwięcej czasu do powtórzenia materiału. Było to trochę śmieszne bo jak już wspomniałem należałem do grupy najlepszych uczniów i potrzebowałem mniej czasu na powtórkę niż moi koledzy, którzy mieli słabsze wyniki. Tymczasem wielu z nich zapisało się na pierwsze terminy, aby mieć to jak najszybciej za sobą i jak najszybciej zacząć cieszyć się wolnością od szkoły i „dojrzałością”...

Egzamin ustny zdawałem w sobotę, czternastego maja. Zapamiętałem łatwo tę datę, gdyż moi najbliżsi przyjaciele z klasy, Janusz Drabecki i Wojtek Skulimowski wybrali sobie poprzedni dzień, a był to piątek, trzynastego... Oczywiście egzamin poszedł im znakomicie. Przyszli do mnie do domu po swoim egzaminie, szczęśliwi i wolni. Obłożony książkami patrzyłem na nich z pewną zazdrością, ale ani obejrzałem się, a już była sobota i sam też byłem po egzaminie, który również poszedł mi bardzo dobrze.

Kolejnym i właściwie ostatnim wydarzeniem zarówno tego roku szkolnego jak i właściwie całego okresu naszego życia związanego z Władysławem IVym była zabawa maturalna, czyli maturówka. Zgodnie z tradycja maturówka była pierwszą oficjalną okazją, na której wczorajsi uczniowie mogli konsumować i demonstrować swoją dojrzałość. Na maturówce nauczyciele zwracali się do swoich uczniów per „panie”, a uczniowie jawnie palili papierosy no i raczyli się winem lub nawet mocniejszymi trunkami.

Na maturówkę, tak jak na każdą inna zabawę, przychodziło się oczywiście z dziewczyną. Na tzw. studniówkę, zabawę organizowaną w karnawale (niekoniecznie dokładnie na sto dni przed maturą) poszedłem z kuzynką Wojtka Skulimowskiego, Basią Gromczyńską. Teraz miałem problem. Nie znałem, nie „miałem” dziewczyny, którą mógłbym zaprosić. Bardzo to przeżywałem, wstydziłem się tego. Czułem się gorszy niż moi koledzy, którzy mieli jakieś koleżanki. Traktowałem tę sytuację jak jakąś moją słabość, niepowodzenie życiowe, coś czego się wstydziłem i z czym nie chciałem wychodzić na zewnątrz. Nie poszedłem na maturówkę.

W podobnym położeniu było sporo moich kolegów, m.in. moi najbliżsi przyjaciele Janusz Drabecki i Wojtek Skulimowski. Oni jednak nie odczuwali tego tak jak ja, poszli sami i dobrze bawili się w gronie „kawalerów”...

Ten epizod dobrze ilustruje sytuację, w której znajdowało się wielu chłopaków nie tylko z naszej szkoły, ale z wielu szkół średnich, które z zasady były wtedy albo męskie albo żeńskie. Budząca się w tym okresie naszego życia potrzeba kontaktów z płcią odmienną nie bardzo miała jak się zmaterializować. Istniało co prawda w sąsiedztwie Władysława IV gimnazjum i liceum żeńskie, imienia Rzeszotarskiej (na ul. Konopackiej) i zarówno młodzież obydwu szkół jak i nauczyciele uważali, że nasze szkoły stanowią „parę”, to jednak od przyjaźni między szkołami do przyjaźni pomiędzy konkretnymi uczniami i uczennicami tych szkół było daleko. Niektórzy z kolegów mieli naturalne wejścia do środowiska dziewcząt albo przez swoje siostry, albo przez koleżanki z podwórka, albo przez przyjaźnie, które zawiązały się jeszcze w szkole podstawowej, jednak generalnie było raczej mało punktów styku pomiędzy tymi grupami. Praktykowane było zawieranie znajomości w parku, na ulicy, czy pod szkołą (żeńską), ale nie miało to szerszego wymiaru, a dodatkowo jeszcze mnie osobiście to nie „leżało”.

W moim kręgu rodziny i przyjaciół były dwie dziewczyny. Jedna z nich to siostra Wojtka Skulimowskiego, Zośka, która była starsza od nas o rok, a przez to była też o klasę wyżej i w związku z tym zarówno ją samą jak i jej koleżanki odbieraliśmy jako „poważnie” od nas starsze... Druga to była moja kuzynka, rówieśniczka, Hanka Bartkiewicz, która mieszkała w Świdrze pod Warszawą i wtedy, w Polsce bez telefonów i bez samochodów, porozumiewanie się w tych warunkach na bieżąco nie było łatwe i praktycznie uniemożliwiało to rozwiniecie się bliższych kontaktów. Bariery oddzielające mnie w tamtym czasie od Zośki i Hanki przestały oczywiście istnieć w późniejszych latach. W ostatecznym rozrachunku rzeczywistość była taka, że nie miałem koło siebie dziewczyny, z którą mógłbym pójść na zabawę maturalną, a że sam nie chciałem iść więc nie poszedłem.

Chciałbym tu jeszcze wyraźnie zaznaczyć, że to co powiedziałem powyżej o trudnościach jakie miałem ja i moi koledzy z dostępem do środowiska dziewczyn nie jest krytyką ówczesnego systemu szkolnego, w którym poza specjalnymi przypadkami, były osobne gimnazja i licea dla dziewcząt i osobne dla chłopców. Wręcz przeciwnie; moje osobiste doświadczenia z uczęszczania do szkoły męskiej były jak najbardziej pozytywne. W mojej klasie byliśmy dobrze rozumiejącą się, dobrze zgraną grupą. Mieliśmy podobne zainteresowania i mało co nas dzieliło. Jeśli istniała miedzy nami jakaś konkurencja, to może w nauce i w spor cie, ale nie miało to istotnego wpływu na nasze wzajemne stosunki i na ogólną atmosferę w klasie, która była jednolitą, zżytą grupą, bez antagonizujących podziałów.

Wydaje mi się, że taka atmosfera nie byłaby możliwa w klasie koedukacyjnej. Nie byłaby to już jedna grupa, a dwie grupy, różniące się pod wieloma względami i jedynie jakoś tam współżyjące ze sobą. Trudniej byłoby o jedność klasy w różnych sytuacjach, a w szczególności w różnych klasowych kawałach i psikusach. Byłoby mniej szczerości i spontaniczności w naszych zachowaniach – jako, że patrzyłyby na nas dziewczyny (i chyba to samo dotyczy dziewczyn). Na atmosferę i stosunki w klasie nakładałby się subtelny system sympatii i związków między dziewczynami i chłopakami, z nieodłącznymi w takiej sytuacji zawiedzionymi miłościami, zdradami, jak również staraniami paru chłopaków o względy tej samej dziewczyny lub odwrotnie. Nie, mimo tego, że moja męska szkoła izolowała mnie w pewnym stopniu od środowiska dziewczyn, czego przyznaję trochę mi brakowało, to jednak nie zamieniłbym tego na koedukację. Myślę, że takiego klasowego koleżeństwa i braterstwa jakiego doświadczyłem i jakie przeżyłem w swojej klasie i które wyniosłem z klasy w swoje dalsze życie i które ciągle jest świeże i serdeczne nie miałbym w klasie koedukacyjnej.

Latem, czy w ogóle kiedy było ciepło, lubiłem przed pójściem spać wyjść na balkon w pokoju, który zajmowaliśmy razem z bratem. Balkon wychodził na ulicę Białostocką i dworzec Wileński. Jak na warunki miejskie rozpościerał się z tego miejsca obszerny widok – poprzez tory kolejowe aż do ulicy Wileńskiej i dalej w kierunku, w którym biegły tory do wiaduktu na Radzymińskiej. Widać było dużo nieba, co było dla mnie bardzo ważne – lubiłem (i nadal lubię) patrzeć w niebo.

Tego wieczoru, kiedy odbywała się zabawa maturalna stałem długo na swoim balkonie. Było późno. Ulica pod moim balkonem była opustoszała i podobnie pusty był plac przed dworcem Wileńskim. Było cicho i spokojnie. Przeżywałem fakt nie tyle zdania matury ile rozpoczynania się nowego „dojrzałego” okresu w moim życiu. Tak naprawdę to ja sam nie bardzo byłem przekonany co do swojej dorosłości. Przecież tak naprawdę to byłem takim samym chłopakiem jak przed zdaniem tego egzaminu. Ja się przecież w ciągu tego krótkiego czasu nie zmieniłem. Skąd nagle, że dojrzały, że dorosły... To wszyscy wokół zaczęli mnie widzieć inaczej, ja sam natomiast patrzyłem na siebie ze zdziwieniem i z niedowierzaniem myśląc „ja dorosły?”

Zdanie matury było początkiem bardzo nielicznych i bardzo szybko zarzuconych przeze mnie prób palenia papierosów. W powszechnym odczuciu palenie papierosów było nieomal nieodłączną cechą dorosłości. Koledzy w szkole oczywiście palili, chociaż z mojej klasy bardzo niewielu. Główną palarnią był hol przy nieużywanym wejściu do budynku szkoły. Pomocniczymi palarniami były ubikacje. Nauczyciele udawali, że nie widzą, a niektórzy z nich przy bardziej nieformalnych kontaktach z uczniami starszych klas apelowali, aby ci, tj. starsi uczniowie przynajmniej nie pozwalali młodszym, aby oni również wchodzili w palenie.

Palenie mnie nigdy nie ciągnęło. Dla niektórych osób z mojego otoczenia było wręcz oczywiste, że teraz po zadaniu matury zacznę palić. Jedną z nich była ciotka Jadwiga Ruszczykowska, która obdarowała mnie bardzo elegancką srebrną papierośnicą z wygrawerowaną dedykacją „Pamiątka maturalna od Ciotki. 1949”. Kupiłem kilka razy paczkę papierosów, najlepszych jakie wtedy były na rynku (były to papierosy „Grunwald”), chociaż nie byłem wtedy w stanie sam ocenić, które papierosy są dobre, a które nie. Kilka razy próbowałem palić, głównie w czasie moich „przed – położeniem się spać” rozmyślaniach na balkonie. Palenie nie sprawiało mi jednak żadnej przyjemności. Czasami jeszcze dawałem się namówić na palenie przy grze w bridge’a, ale to też była tylko strata papierosów. Paczuszka „Grunwaldów” nigdy nie została przeze mnie wypalona do końca, aż wreszcie kiedyś uratowała kogoś z naszych gości, któremu w czasie pobytu u nas skończyły się papierosy.

Papierośnicy, którą dostałem od Ciotki nigdy nie użyłem. To znaczy nigdy nie doszło do tego, że kupiłem papierosy, załadowałem je do papierośnicy i włożyłem papierośnicę do kieszeni swego ubrania, aby mieć papierosy ze sobą. Szczęśliwe choć nawet dla mnie samego trudne do pojęcia koleje losu sprawiły, że papierośnica ta zachowała się aż do dziś. Przetrwała wszystkie moje długie nieobecności w domu, jak rok w Wietnamie, rok w Anglii, lata w Nigerii, przetrwała różne przeprowadzki, likwidacje mieszkań, przebyła Atlantyk i jest tu, obok mnie gdy piszę te słowa.

Jakże miła pamiątka, a dla mnie jeszcze jakby jakaś cudowna maszyna czasu, która przenosi mnie w ten miniony okres mojego życia i między tych ludzi, którzy odeszli. I mam nadzieję, że Ty, Ciociu, patrząc na mnie tam z góry, nie czujesz się urażona, że nie wykorzystałem otrzymanej od Ciebie papierośnicy zgodnie z jej oryginalnym przeznaczeniem..., ale zapewniam Cię, że nie jest ona bezużyteczna, ona służy mi w innym wymiarze.

Harcerstwo

Wszystko co od najmłodszych lat słyszałem i czytałem o harcerstwie i harcerzach sprawiło, że nosiłem w sobie nieomal ołtarz poświęcony tej idei, jej prorokom i wyznawcom. Składały się na to prawdopodobnie dwa następujące czynniki: jeden to ideał chłopaka – harcerza, który umie sobie radzić w różnych okolicznościach, a w szczególności w lesie, w nocy, w tropieniu, tęsknota młodego chłopaka do przygód, chęć do wykazania się, do zwycięskiego pokonywania trudności, inaczej mówiąc cała romantyka i pewnego rodzaju status szlachectwa jakimi owiane było dla mnie harcerstwo. Do tego dochodził jeszcze drugi czynnik, którym była wspaniała karta polskiego harcerstwa w podziemnej walce z Niemcami, w czasie okupacji.

Czytałem łapczywie wszystko na temat harcerstwa co mi wpadło w ręce. Szybko byłem dobrze zaznajomiony z początkami harcerstwa na świecie i w Polsce i z bojową działalnością Szarych Szeregów. Znałem postać i działalność twórcy skautingu Baden Powell’a, wręcz legendarnego “BiPi”. Powtarzałem sobie przy różnych okazjach jedno z jego powiedzeń, cytowanych w literaturze skautowej: “Życie bez trudności jest jak potrawa bez soli”. Z wewnętrzną pasją i bez głębszego zastanowienia odrzucałem i potępiałem wszelkie uwagi krytyczne pod adresem skautingu i harcerstwa, jakie ukazywały się w mediach peerelu.

Muszę przyznać, że po latach zacząłem patrzeć nieco inaczej na narodziny ruchu skautowego. Wojnę, którą prowadziła Anglia z Republiką Boerów zacząłem widzieć jako brudną wojnę wielkiego mocarstwa z małym krajem, który stał na drodze imperialnych planów agresora. Używanie przez Baden Powell’a nastolatków do wykonywania zadań wywiadowczych w tej wojnie oceniałem jako nieuczciwe (w stosunku do tych młodych ludzi) wykorzystywanie naturalnego u młodych chłopców ducha przygody. Muszę nawet przyznać, że z wewnętrznym zażenowaniem i tylko dla siebie (teraz wyrażam to publicznie po raz pierwszy) myślałem o tym, że harcerskie jednostki bojowe w okresie okupacji nosiły nazwy z wojny boerskiej jak np. Mafeking.

Ale te refleksje przyszły znacznie później. Natomiast wtedy tj. w roku czterdziestym piątym, gdy wróciliśmy z rodziną do Warszawy z popowstaniowej wędrówki i gdy zacząłem uczęszczać do Gimnazjum im. Króla Władysława IVego, teraz już jawnego, zapisałem się do szkolnej drużyny harcerskiej, “17ej Warszawskiej ”, w krótkim czasie po jej zawiązaniu się. Od razu stałem się dumny z tego, że jestem członkiem tej organizacji, która wywodziła się z harcerstwa przedwojennej Polski, mającego bardzo duże uznanie w społeczeństwie i z harcerstwa działającego w czasie okupacji, wsławionego bohaterskimi akcjami “Szarych Szeregów” oraz batalionów “Zośka” i “Parasol”. Ta tradycja była bardzo świeża i bardzo żywa, chociaż już wtedy, (były to ostatnie miesiące wojny i pierwsze po jej zakończeniu) tłumiona przez propagandę władzy ludowej.

Oficjalna propaganda ukazująca harcerstwo w niekorzystnym świetle nie robiła na nas żadnego wrażenia, a jeżeli jakieś to przekonanie o fałszu, który w sobie niosła. Wbrew tej propagandzie i niezależnie od niej my „wiedzieliśmy swoje” o harcerstwie przed wojną i w czasie wojny. Z upodobaniem śpiewaliśmy harcerskie piosenki z okresu powstania, wśród których najbardziej ulubioną był “Pałacyk Muhla” (w oryginale przez “u umlaut” czytane jaki “i”), której słowa dotąd mam w głowie. A jaka duma rozpierała nas, gdy maszerowaliśmy drużyną w szyku czwórkowym po jezdni, gdy samochody wolniutko nas wymijały, tramwaje musiały zwalniać, gdyż blokowaliśmy tory, ludzie na chodnikach patrzyli na nas z zainteresowaniem i sympatią, a jeszcze uważałem, że również z podziwem i szacunkiem. A jacy się czuliśmy wspaniali, kiedy tak maszerowaliśmy po jezdni i mieliśmy jeszcze na czele werbel, na którym, mały Pajewski, powszechnie nazywany “Pajusek”, uzdolniony muzycznie i mający silny dźwięczny głos członek naszej drużyny, wybijał takt do naszego marszu; często był to takt, do którego rytm zgodny był z rytmem takiego “wierszyka”: “Całowała babka, całowała babka dziadka w nos, dziadek babkę rąbnął w papkę, babka dziadka rąbła w nos”.

Maszerowanie w szyku po jezdni było normalną praktyką drużyn harcerskich i zuchowych. Teraz jest to nie do pomyślenia, wtedy było rzeczą normalna. Chociaż sam też nie widziałem w tym nic szczególnego, to jednak zwykle rozbawiał mnie trochę widok dzieciaków – zuchów maszerujących po jezdni w szyku, z wymalowanym na twarzach przejęciem i powagą. Został mi w pamięci szczególnie wyraźnie jeden taki obrazek, kiedy znalazłem się obok maszerującej po jezdni drużyny zuchów, która akurat śpiewała piosenkę “Wesoła marynarska wiara”. W jakimś momencie doszli w swym śpiewaniu do tego miejsca, gdzie słowa piosenki są: “Ma w każdym porcie narzeczoną, używa sobie fest!” Nie mogłem się powstrzymać od śmiechu patrząc jak te maluchy, co to jeszcze prawie zasmarkane, z przejęciem i śpiewają …”używa sobie fest!”…

Harcerstwo dało mi wiele niezapomnianych przeżyć. Jednym z nich było pierwsze śpiewanie “Idzie noc…”. Było to na parodniowej wycieczce naszej drużyny do lasów w rejonie Karczewia. Pierwszego wieczoru siedzieliśmy przy ognisku, śpiewaliśmy (jakże głęboko przeżywałem wtedy śpiewanie “Płonie ognisko i szumią knieje”), a przed położeniem się spać odśpiewaliśmy “Idzie noc…” Ja nie znałem “Idzie noc” do tego momentu i śpiewałem to pierwszy raz w życiu. Sceneria była jakby specjalnie do tego stworzona. Mała polanka okolona lasem sosnowym. Korony drzew wyraźnie zarysowane na tle ciemno – niebieskiego, prawie nocnego nieba z paroma już widocznymi gwiazdami. My, w kręgu, wokół ogniska, w którym nie było już płomieni, a tylko żar będący źródłem ciepłego, ciemno – czerwonego światła, rozjaśniającego nasze twarze przyciemnione mrokiem nadchodzącej nocy. Była cisza, w której czuło się niemal fizyczny kontakt, z przyrodą, z naturą, z Bogiem… W tej ciszy zabrzmiało: “Idzie noc, słońce już zeszło z gór, zeszło z pól, zeszło z mórz W cichym śnie, zaśnij już, Bóg jest tuż, Bóg jest tuż...” Ostatnie tony, odpowiadające słowom “Bóg jest tuż” powtórzyliśmy delikatnym, cichym, zanikającym “mruczando”. Jest coś w tych słowach jest coś w tej melodii i było coś w tej całej sytuacji co razem sprawiło, że było to dla mnie głębokie przeżycie, które zostało na zawsze.

W harcerstwie przeżyłem po raz pierwszy w życiu wspaniałe misterium natury jakim jest wschód słońca. Dla chłopaków z miasta, takich jak my, którzy nigdy nie wstawali o świcie do pracy w polu, zobaczenie wschodu słońca było prawdziwą atrakcją. A miało to miejsce na wycieczce z nocowaniem do miejscowości Struga, znajdującej się na trasie Warszawa – Marki, w pobliżu mojego rodzinnego Pustelnika. Po dotarciu na miejsce rozłożyliśmy się na nocleg w jakiejś wynajętej izbie, spaliśmy pokotem na podłodze, ja pod jednym kocem z Tadkiem Kołacinem. Byliśmy trochę podnieceni atmosferą wycieczki, trochę szczególnymi warunkami, w których spędzaliśmy tę noc, a że jeszcze bardzo szybko okazało się, iż podłoga pod nami jest niemiłosiernie twarda – niewiele tej nocy spaliśmy. Tak więc kiedy przyszło wstawać o zaplanowanej wczesnej godzinie byliśmy senni, zmęczeni, bolały nas kości, mieliśmy przysłowiowy piasek w oczach i bez entuzjazmu zamienialiśmy duszną izbę, na rześki i świeży chłód poranka.

Krótki marsz przez las doprowadził nas do miejsca, w którym mieliśmy obserwować wschód słońca. Było to małe wzgórze na granicy lasu. Przed nami, w kierunku Radzymina rozciągały się rozległe pola. Miejsce dominowało nad okolicą, co docenili Niemcy budując tu potężny betonowy bunkier, na którym usadowiliśmy się czekając na pojawienie się słońca. Pogoda była dla nas łaskawa, horyzont był czysty, a niebo na wschodzie było zaróżowione. Czekaliśmy z niecierpliwością, aż wreszcie…pokazał się rąbek czerwonej tarczy, która powoli, z godnością wynurzała się, z poza tajemniczej zasłony, za którą pozostawała przez całą noc. Przestałem czuć piasek w oczach, nie rejestrowałem otaczającego mnie chłodu, nie czułem kości bolących po nocy spędzonej na podłodze. Było dla mnie coś urzekającego, coś wspaniałego i tajemniczego w tej wielkiej czerwonej tarczy objawiającej się nie wiadomo skąd i ukazującej się dostojnie, kawałek po kawałku, coraz pełniej, aby wreszcie zaistnieć w swoim kompletnym, okrągłym majestacie nad rozciągającymi się tu polami. Przeżywałem to zjawisko podobnie jak ludzie pierwotni, którzy we wschodzącym słońcu widzieli dobrego boga, obdarowującego ich światłem i ciepłem i zwyciężającego nieprzyjazne, chłodne mroki nocy. Od dawna rozumiałem dlaczego w wielu kulturach słońce było pierwszym bóstwem czczonym przez ludzi, a w tamtym momencie przeżyłem i odczułem ten kult w sobie samym.

Po tym pierwszym wschodzie słońca przyszło później wiele następnych, najwięcej w czasie moich żeglarskich rejsów morskich. Wachta poranna, zwana świtówką, trwająca od czwartej do ósmej rano wynagradza wczesne opuszczenie ciepłej koi widokiem wschodu słońca, następującym w czasie jej trwania. I chociaż nie przeżywałem tych następnych wschodów tak intensywnie i tak głęboko jak przeżywałem ten pierwszy to jednak zawsze to zwyczajne, a dla mnie nieodmiennie urzekające zjawisko przyrody wywoływało i wywołuje odczucia podobne do tych pierwszych.

Dużą przygodą, oczywiście w skali względnej, był pierwszy obóz naszej drużyny, który miał miejsce latem czterdziestego szóstego, w lasach w rejonie miejscowości Stare Łazy (przekręcaliśmy dla żartu nazwę tej miejscowości na “Stare Łajzy”), ok. 50 km na północ od Warszawy. Wszystko na tym obozie było dla nas nowe, w pewnym sensie egzotyczne, podniecające wyobraźnię i żądzę przygód nastolatków, którymi w owym czasie byliśmy. Ciekawa była dla nas sama podróż na miejsce obozu. Pociągiem z Dworca Wileńskiego, w zarezerwowanych przedziałach do miejscowości Łazy. Tam na miejscu szukanie gospodarza, który chciałby zaprząc konia aby zawieźć furką nasz sprzęt na miejsce obozowiska, w rejonie Starych Łazów. Idąc za furką odkrywaliśmy prawdziwą wieś, z kurami, kaczkami, gęsiami, prosiakami, z gnojówkami itd., a wtedy nie mającej jeszcze elektryczności. Patrzyliśmy na naszych rówieśników, pracujących w gospodarstwach swoich rodziców i patrzących na nas trochę z zaciekawieniem, a trochę z poczuciem wyższości, jako że oni mieli na głowie sprawy poważne, a my przyjechaliśmy tu, aby się bawić. Ta stosunkowo krótka podróż wprowadziła nas w tak bardzo odrębny świat, że trudno było uwierzyć iż Warszawa jest tak blisko.

Wiele dni kończyliśmy tradycyjnym, harcerskim ogniskiem. Śpiewaliśmy tradycyjne piosenki harcerskie, ale również dużo piosenek partyzanckich i powstaniowych. Czuliśmy się spadkobiercami bojowej tradycji “Szarych Szeregów”, harcerskich batalionów “Zośka” i “Parasol”, a przez nie i również i Armii Krajowej. Wkrótce wieść o naszych śpiewających ogniskach rozeszła się wśród mieszkańców wsi i zaczęli oni przychodzić na nasze “koncerty” pokonując te dwa czy trzy kilometry, które dzieliły ostatnie domostwa wsi od naszego obozu. Sympatia, a jak za chwilę się to okaże również i zaufanie, którym obdarzała nas wieś rozeszły się szerzej. Przejawiło to się w tym, że ni stąd ni zowąd pewnego popołudnia zjawiło się w naszym obozie trzech młodych mężczyzn, aby wspólnie z nami grać w siatkówkę. Boisko do siatkówki zbudowaliśmy na terenie naszego obozu wkrótce po zagospodarowaniu się i z pasją oddawaliśmy się tej grze w wolnych chwilach, głownie popołudniami.

Nasi “siatkówkowi goście” wyglądali inaczej, mówili inaczej i zachowywali się inaczej niż ludzie ze wsi, która z nami sąsiadowała. Pojawiali się z przeciwnej strony lasu niż strona, w której znajdowała się wieś i po skończonej grze odchodzili również w tamtą stronę. Ich wizyty nabrały regularnego charakteru. Czasami było ich trzech, czasami czterech, czasami tylko dwóch. Nasze stosunki ułożyły się wkrótce na zasadzie wzajemnej sympatii i pewnego rodzaju partnerstwa chociaż oni byli raczej po dwudziestce, a najstarsi z nas to szesnasto i siedemnastolatkowie. W czasie gry w siatkówkę i w przerwach pomiędzy poszczególnymi setami oczywiście rozmawialiśmy na różne tematy, dowcipkowaliśmy itd. Jednak nigdy nie pytaliśmy ich skąd są, ani co robią. Bez żadnego uzgadniania między nami, bez żadnej instrukcji w tym względzie, nigdy o nich między sobą nie rozmawialiśmy. To, czego domyślaliśmy się, to czego właściwie byliśmy pewni trzymaliśmy w sobie. Nasi partnerzy od siatkówki, to byli partyzanci.

Czytelnikowi, który może w tym miejscu się dziwić “Co za partyzanci?” należy się wyjaśnienie. Otóż rzeczywistość polityczna Polski w pierwszych latach powojennych była dość skomplikowana. Polska miała dwa rządy: jeden, działający w Polsce uznawany prze kraje komunistyczne i wspierany przez Związek Radziecki i drugi, emigracyjny, będący konstytucyjną kontynuacją rządu polskiego z okresu przedwojennego, działający w Londynie i uznawany przez kraje zachodnie. Żywe były nadzieje, że reżim komunistyczny w Polsce się nie utrzyma, zwłaszcza, że oczekiwano wybuchu trzeciej wojny światowej pomiędzy “wschodem” tj. światem komunistycznym pod przewodnictwem Związku Radzieckiego i “zachodem” tj. światem kapitalistycznym krajów Europy zachodniej i Stanów Zjednoczonych. W tej sytuacji niektóre ugrupowania partyzanckie, które w czasie wojny walczyły z Niemcami, nie złożyły broni, nie wyszły z lasu i dalej walczyły o wolną Polskę, ale teraz z władzami komunistycznymi. Ten stan, chociaż ze zmniejszającym się nasileniem oporu partyzanckiego, utrzymywał się głównie do roku czterdziestego siódmego, kiedy ogłoszona została amnestia i kiedy powstał w Polsce rząd jedności narodowej w skład którego wszedł premier rządu emigracyjnego Stanisław Mikołajczyk.

Tradycją obozów harcerskich jest “zielona noc”. Jest to zwykle przedostatnia lub ostatnia noc obozu, kiedy “lud” przejmuje władzę i bierze odwet na “władzy” za wszystkie ciężkie chwile, które w czasie trwania obozu doświadczył. Nie mogło być inaczej i na naszym obozie. Na kilka dni przed zakończeniem obozu dało się zauważyć tajemnicze szeptania i porozumiewawcze spojrzenia wymieniane pomiędzy szeregowymi druhami. Ja, jako zastępowy, byłem członkiem władzy obozowej i oczywiście nie byłem wtajemniczany w to co się szykowało. My, w grupie władzy, domyślaliśmy się oczywiście o co chodziło i zastanawialiśmy się jak odpowiedzieć niespodzianką na szykowaną nam niespodziankę. Rozpatrywane były różne propozycje i ostatecznie zdecydowaliśmy, że naszym psikusem dla organizatorów “zielonej nocy” będzie zniknięcie grupy władzy z obozu, przed rozpoczęciem zaplanowanych przez nich działań. Ustaliliśmy miejsce w lesie, w znacznej odległości od obozu, w którym mieliśmy się wszyscy spotkać po wymknięciu się z obozu. Gdy w namiotach wszyscy zasnęli, a na zewnątrz czuwali jak zwykle dwaj wartownicy, my wymykaliśmy się pojedynczo w pewnych odstępach czasu i tak, aby wartownicy nas nie usłyszeli i nie zobaczyli. Wszystko poszło tak jak było zaplanowane i po pewnym czasie cała władza obozowa w komplecie siedziała pod umówionym drzewem w mroku nocy.

Nie mieliśmy ze sobą niczego do spania, w rodzaju koców itp. Mieliśmy na sobie tylko normalne, dzienne ubrania, a i to było dużo, gdyż gdybyśmy zostali zauważeni przez wartowników to trudno byłoby im wytłumaczyć dlaczego wychodzimy za naturalną potrzebą w pełnym ubraniu. Tę noc chcieliśmy jednak spędzić poza obozem i nie było innego rozwiązania jak tylko przespać się pod gołym niebem i w tym co mieliśmy na sobie. Na szczęście noc była bardzo ciepła i nie było obawy, że może być deszcz. Odeszliśmy na wszelki wypadek zdecydowanie dalej od obozu i ułożyliśmy się do spania na małym wzgórzu (suszej…), tak jak staliśmy, na naturalnym materacu z igliwia i mchu.

Było cudownie. Leżałem i patrzyłem na trochę zachmurzone niebo, na tle którego wyraźnie rysowały się korony rzadko rosnących w tym miejscu, młodych sosen. Płynące po niebie chmurki i kołyszące się lekko drzewa dawały ciekawe efekty ruchu. W przerwach między chmurami świeciły gwiazdy i pokazywał się księżyc. Czułem się blisko tego świata, który mnie otaczał i czułem się jego cząstką. Jakże inaczej przeżywałem tę noc pod gołym niebem, w porównaniu z moją pierwszą nocą spędzoną trzy lub cztery lata wcześniej w ogrodzie dziadka Edmunda w Markach, kiedy każdy szelest napawał mnie lękiem.

Było cudownie, ale po stosunkowo krótkim czasie uświadomiłem sobie, że nie jest mi zbyt wygodnie. Szukałem najlepszej pozycji, w której mógłbym zasnąć i ostatecznie zdecydowałem się na spanie na boku. Jednak w tej pozycji głowa opadała mi w dół i kiedy podkładałem ręce pod głowę też nie było mi dobrze. Wreszcie znalazłem rozwiązanie. Zdjąłem buty, związałem je ze sobą żeby trzymały się razem, podłożyłem pod głowę i na tej poduszce natychmiast zasnąłem i spałem smacznie do samego rana.

Po obudzeniu się wróciliśmy do obozu, gdzie poddaliśmy się władzy ludu, ale nie musiała ona być zbyt straszna gdyż dzień ten nie zostawił żadnych śladów w mojej pamięci.

Wracałem do domu z tego obozu z ładunkiem ciekawych przeżyć i nowych doświadczeń i z kawałkiem kory brzozowej, który był dyplomem dla najlepszego harcerza na obozie naszej drużyny. Na dyplomie wykaligrafowana była stosowna formułka i moje nazwisko. Dyplom z kory brzozowej zgodny był w swej formie z duchem puszczańskich tradycji kultywowanych w harcerstwie, ale przyznam, że po latach zacząłem na niego inaczej patrzeć – szkoda mi było tej brzozy, z której zdarta została kora na mój dyplom, a fragment jej pnia, goły, pozbawiony kory jawił mi się jak rana na żywym organizmie.

Latem czterdziestego siódmego mieliśmy obóz w pięknych lasach, w rejonie miasteczek Golub i Dobrzyń, nad Drwęcą. Były tam jeszcze trzy inne drużyny z Chorągwi Warszawskiej, ale obozy poszczególnych drużyn były w odległości przynajmniej dwu kilometrów od siebie. Komendantem zgrupowania drużyn był podharcmistrz, który był księdzem. Bardzo młody, niewiele starszy od najstarszych z nas, w śmiesznych okrągłych małych okularkach, był przedmiotem wielu żartów i dowcipów. Ktoś nadał jemu imię – przezwisko “Agapit” i tak już zostało – nikt inaczej go nie nazywał. Ułożona została nawet piosenka na jego temat, z której ciągle pamiętam jedną zwrotkę

O Agapicie

Jak dobrze jest za gwizdem Twoim iść

O Agapicie

Gdy piszesz koła serce drży jak liść.

Wzmianka o gwiździe dotyczyła różnych alarmów jakie nam urządzał, a wzmianka o kołach dotyczyła zer jakie pisał w punktacji na najlepszą drużynę zgrupowania. Mimo tego, że podkpiwaliśmy sobie z niego, mimo tego, że mieliśmy do niego różne pretensje, to jednak gdzieś tam w samym środku czuliśmy do niego sympatię i z całym sercem i pełnym głosem śpiewaliśmy ostatnią linijkę tej piosenki: “Ale z Tobą najpiękniejszy sen!…”

Wśród różnych typowych harcerskich epizodów, jakie miały miejsce na tym obozie, przeżyłem szczególnie jeden. Zdarzyło się pewnej nocy, że harcerze jednej z drużyn zgrupowania zakradli się na teren naszego obozu i coś z naszego obozu wynieśli. Nie pamiętam już co to było, ale był to niezbity dowód rzeczowy, że byli na terenie naszego obozu i że nasi wartownicy ich nie zauważyli. Był to dla nas wstyd, czuliśmy się upokorzeni i pałaliśmy żądzą odwetu.

Po odczekaniu kilku dni, aby myśleli, że pogodziliśmy się ze sprawą (manewr psychologiczny…), bardzo wczesnym rankiem, jeszcze przed wschodem słońca wyruszyła od nas grupa “odwetowa” w kierunku obozu “wroga”. Byłem dowodzącym tej grupy. Obóz tej drużyny znajdował się nad jeziorem i prowadziła do niego jedna droga przez las. Uwaga wartowników skupiona była głownie na tej drodze. Myśleliśmy o tym, czy nie przepłynąć do obozu przez jezioro, ale odrzuciliśmy ten plan, gdyż płynąc nawet bardzo cicho można było być łatwo zauważonym na lustrze wody.

Tak więc zdecydowaliśmy , że zakradniemy się do obozu od przeciwnej strony niż wiodąca do niego droga. Zrobiliśmy olbrzymie koło przez las i zachowując maksymalne środki ostrożności (żadna sucha gałązka nie mogła się złamać pod stopą) zaczęliśmy dochodzić do obozu. Gdy tylko zamajaczyły nam namioty zaczęliśmy się czołgać. Posuwaliśmy się bardzo wolno, w absolutnej ciszy, zatrzymując się kompletnie na długie momenty. Chcieliśmy zobaczyć wartowników – tylko wiedząc gdzie oni są i jak często patrolują tę stronę obozu mogliśmy niezauważenie prześlizgnąć się na jego teren. Czekaliśmy długo i cierpliwie bez skutku. Wartownicy albo w ogóle się nie ruszali albo chodzili tylko po drugiej, “frontowej” stronie obozu.

Zdecydowaliśmy się działać. Ja i jeszcze któryś z moich kolegów podczołgaliśmy się pod ścianę najbliższego namiotu. Chcemy odchylić trochę płótno namiotowe od ziemi, aby wślizgnąć się do środka. Nie daje się. Trzymają je mocno zabite w ziemi kołki. Ciągniemy z całej siły – kołki trzymają. Obawiamy się, że szamotanina z kołkami obudzi tych co śpią w namiocie. Fiński nóż! Ja czy mój towarzysz wyciąga swój nóż, pętla łącząca płótno namiotu z kołkiem zostaje przecięta, wślizgujemy się do środka. Ogarnia nas ciemność i uderza ciężkie powietrze z oddechów harcerzy śpiących w namiocie. Nie ruszamy się, dopóki oczy nie przyzwyczają się do mroku. Nikt się nie obudził. Rozpoznajemy ubrania złożone na noc. Łapiemy pośpiesznie kilka par spodni, jakieś koszule i opuszczamy namiot. Na zewnątrz taki sam spokój jak i przed tym. Czołgamy się szybko na bezpieczną odległość i najpierw chyłkiem, a później już normalnie wyprostowani idziemy do naszego obozu. Rozpiera nas radość. Udało się.

Szczerze mówiąc nasz triumf miał jedną skazę, której się trochę wstydziliśmy. Było nią przecięcie pętli ścianki namiotu na wbitym (jak się okazało bardzo mocno) w ziemię kołku. Postępowanie takie nie było “w stylu” tego rodzaju psikusów harcerskich. Zasadą harcerskich „zasad gry” było bowiem, aby robione sobie nawzajem kawały nie powodowały żadnego trwałego uszkodzenia sprzętu. Harcerze drużyny, której namiot spenetrowaliśmy wypomnieli nam to, kiedy następnego dnia na spotkaniu obydwu drużyn oddawaliśmy im zdobyczne spodenki i bluzy, triumfalnie i fantazyjnie doczepione do naszych normalnych ubrań jako ozdoby.

Na swoją obronę chciałbym powiedzieć, że w momencie kiedy przecinaliśmy tę nieszczęsną pętlę (nie pamiętam, czy zrobiłem to ja czy mój kolega) działaliśmy pod wpływem bardzo dużego napięcia: bardzo chcieliśmy wniknąć do namiotu, bardzo chcieliśmy zrobić to szybko, aby uniknąć spotkania z wartownikami i bardzo chcieliśmy zrobić to bardzo cicho, aby nie obudzić nikogo w namiocie; w rezultacie myśl o przecięciu broniącej nam dostępu do namiotu pętli zrodzona została przez tę sytuację i kiedy przecinaliśmy ją nie myśleliśmy o zasadach harcerskiego “savoir vivre’u”. O tym wiedzieliśmy jednak tylko my, a na zewnątrz sprawa była taka jak była i musieliśmy przyznać, że ten element naszej udanej akcji nie był “w porządku”.

Były na tym obozie jeszcze inne, ciekawe akcje, które dobrze pasowały do drzemiącej w naszych nastolatkowych duszach potrzeby przygody, sprawdzenia się, pokonywania trudności itd. Jedna z nich ciekawsza i malownicza polegała na tym, że każdy zastęp otrzymał zadanie dotarcia do wyznaczonej na mapie wsi i wykonania tam jakiejś pożytecznej pracy. Wieś przydzielona mojemu zastępowi znajdowała się po drugiej stronie Drwęcy, musieliśmy więc przeprawić się przez rzekę. Choć wszyscy jako tako pływali nie pozwoliliśmy sobie na żadne ryzyko. Najpierw bardzo dobrze pływający Janusz Wencel przepłynął na drugą stronę z lina, a potem inni trochę szli, a trochę płynęli trzymając się tej liny.

Dochodząc do wsi dopisało nam szczęście. Na jednym polu zobaczyliśmy gospodarza ustawiającego snopki skoszonego żyta. Zaoferowaliśmy pomoc i zostaliśmy chętnie przyjęci. Po zakończeniu pracy gospodarz zaprosił nas do swojego domu, gdzie zostaliśmy nakarmieni. Dom był duży, starannie urządzony i czysto utrzymany. Po posiłku przeszliśmy wszyscy do pokoju, który można by nazwać salonem, gdzie stało pianino i córka gospodarza, młodsza od nas, odegrała na nim kilka utworów. Czuliśmy się trochę zawstydzeni i zażenowani gdy gospodarze zapytali nas, czy któryś z nas gra na pianinie i nasza odpowiedź brzmiała “nie”. Czuło się w powietrzu wypływający stąd wniosek: “Grupa uczniów szkoły średniej ze stolicy i żeby żaden nie grał…” W sumie było jednak bardzo miło zwłaszcza, że gospodarze byli zainteresowani i naszym życiem w mieście i na obozie i rozmowa płynęła wartko. Rozstaliśmy się wzajemnie sobie dziękując – oni nam za pomoc, a my im za gościnę.

Trochę pikantnym szczegółem tej naszej wyprawy był fakt, że przypadkowo trafiliśmy na jednego z bogatszych gospodarzy w tej wsi. Władza ludowa i oficjalna propaganda nie patrzyła na nich łaskawym okiem. Widziała w nich ludzi, którzy nie aprobują rzeczywistości PRLu, co zresztą było zgodne z prawdą, ale nie było to nic niezwykłego, gdyż nie brakowało przeciwników władzy ludowej również wśród innych grup społecznych. Albo już w tym czasie funkcjonował, albo miał się wkrótce pojawić termin “kułak”, oznaczający zamożniejszego chłopa, który był wyzyskiwaczem “biedniaka” i “wrogiem klasowym”. A my właśnie z kimś takim się brataliśmy…

Jako “harcerze z Warszawy” byliśmy w tym rejonie sezonową atrakcją. W okolicznych miasteczkach wiedziano o naszym pobycie. Pewnego dnia pojawił się na terenie naszego obozu samochód z jednego z tych miasteczek – z Kowalewa Pomorskiego, z grupą graczy i działaczy lokalnego klubu piłki nożnej. Przyjechali do nas, aby nam zaproponować rozegranie towarzyskiego meczu piłkarskiego. Najpierw wzbranialiśmy się: “Nie mamy butów, nie mamy strojów, my gramy tylko okazyjnie, gdzie tam nam grać z normalną drużyną”… Nasi goście jednak bardzo nalegali: “My Wam damy i buty i stroje na czas gry, mamy dużo w zapasie, no a mecz będzie przecież towarzyski, to co z tego, ze nie jesteście rozegrani” Ulegliśmy. W niedzielę, tak jak było umówione przyjechał po nas samochód i zabrał nas do miasta. Przejeżdżając przez miasto zobaczyliśmy wielkie kolorowe plakaty: “Mecz… z drużyną HKS z Warszawy… Wysoki poziom gry!” Konieczne jest tu wyjaśnienie, że skrót HKS oznaczał “Harcerski Klub Sportowy”, który miał zasięg ogólnopolski i trzeba dodać, że w owym czasie była to “firma”, która liczyła się w sporcie, gdyż było kilka HKSów, w różnych miastach Polski, które należały do czołówki krajowej w swoich dyscyplinach. Poczuliśmy się trochę nieswojo.

Uczucie zażenowania wzmogło się jeszcze bardziej, kiedy po ubraniu się w wypożyczone nam stroje i buty wyszliśmy na boisko. Wokół boiska stał gęsty wianuszek widzów, których zwabiła zapewne perspektywa zobaczenia “drużyny HKSu z Warszawy, demonstrującej wysoki poziom gry” i zdecydowali się kupić bilet na to widowisko. A widowisko rzeczywiście było przednie. Z jednej strony chłopcy grający “w nogę” okazjonalnie, a z drugiej chłopy, w wymiarze tamtego czasu i miejsca nieomal zawodowcy, grający w lokalnej powiatowej lidze. Dostawaliśmy w skórę niemiłosiernie. Co parę minut piłka była w naszej bramce. Jedyną osłodą było to, że publiczność była po naszej stronie. Ludzie szybko zorientowali się, że i oni i my zostaliśmy nabici w butelkę przez kierownictwo klubu. Nasze rzadkie bardziej udane akcje były oklaskiwane, a przy bramkach zdobywanych przez gospodarzy rozlegały się nawet gwizdy. A bramek padło dużo, w sumie 17 i oczywiście wszystkie były po naszej stronie. Ale właściwie nasza przegrana nie powinna się liczyć jako 17:0, tylko 15:2, gdyż gospodarze strzelili nam tylko 15 bramek, a 2 dwie bramki strzeliliśmy sobie sami.

Całkowicie inny charakter miał nasz kontakt z innym miastem tego regionu, które nazywa się Wąbrzeźno. Atrakcją turystyczną miasta był i jest dobrze zachowany zamek krzyżacki, ale my poza zwiedzaniem byliśmy jeszcze zaproszeni przez miejscowych harcerzy i harcerki. Odbyło się spotkanie towarzyskie, i jak to zwykle bywa przy takich okazjach zostaliśmy poczęstowani jakimiś kanapkami, zaśpiewaliśmy na zmianę z gospodarzami parę piosenek no i oczywiście rozmawialiśmy. Zwróciłem uwagę na jedną z miejscowych harcerek. Jej uroda była może co najwyżej trochę powyżej przeciętnej, ale co mnie w niej urzekało to jakaś delikatność i subtelność, jakieś ciepło wewnętrzne, jakiś niewypowiedziany urok, który z niej emanował. Byłem nią zauroczony, ale nie wiem, czy moi koledzy też ją tak odbierali, gdyż nie zauważyłem, aby szczególnie się nia interesowali. Sam nie zamieniłem z nią ani jednego słowa. Wynikało to częściowo z mojej nieśmiałości wobec dziewczyn, a częściowo z biorącego górę nad moim zauroczeniem poczucia rzeczywistości: “Ona tu, w Wąbrzeźnie, ja tam w Warszawie, to nie ma sensu, abym zawracał jej głowę swoją osobą”... Tak więc kręciłem się po sali, rozmawiałem i niby to przypadkowo tak się ustawiałem, aby móc się na nią patrzeć. I na tym się skończyło. Po naszej bytności w Wąbrzeźnie myślałem o niej od czasu do czasu, ale jej obraz coraz bardziej rozpływał się i wspomnienie o spotkaniu Jej, przerodziło się we wspomnienie o spotkaniu z uczuciem, którego potrzebę w sobie nosiłem, ale które miało we mnie wybuchnąć dopiero po wielu latach.

To obozowe lato czterdziestego siódmego pozostawiło jeszcze we mnie pewne inne obserwacje i przeżycia związane z miejscem i regionem, w którym przebywaliśmy.

Jedno to był urok Drwęcy. Obóz naszej drużyny rozbity był na nieco wyższym w tym miejscu brzegu rzeki, która opływała go lekkim łukiem. Była to nie tyle polana ile miejsce gdzie stary sosnowy las był rzadszy i dawał miejsce na cztery duże namioty, przestrzeń na zbiórki, placyk do siatkówki itd. Kuchnia, która potrzebowała dużo wody, zbudowana była na zboczu, pomiędzy obozem i rzeką. Na rzece zbudowaliśmy mały pomost z drewnianych pali, aby łatwiej było brać wodę, myć naczynia itd. W przyzwoitej odległości od obozu zbudowana był latryna.

Miejsce było pełne uroku i w moim odbiorze głównym źródłem tego uroku była rzeka. Już samo to, że zakręcała pobudzało fantazję. Jak tam jest skąd ona przybywa? Dokąd płynie? Jakie niespodzianki kryje z jednej i z drugiej strony zakrętu? Czasami te oczekiwania na coś niespodziewanego materializowały się w formie kilku tratw ukazujących się z za zakrętu. Podziwiałem wtedy jak różne zespoły flisaków prawie identycznie zachowywały się w tym miejscu, aby zapewnić spłynięcie tratw przez zakręt. Gdy tratwy znikały za zakrętem nieodparcie nasuwała się myśl, że płyną dalej, gdzieś w świat, ten zarówno bliższy jak i daleki świat, który tkwił w moich nastolatkowych marzeniach, jako tajemnicze Nowe i Nieznane, i jako miejsce ciekawych zdarzeń i przeżyć.

Rzeka była ciekawa również z bliska, z pomostu. Po pierwsze miała kryształowej przejrzystości wodę i bardzo dobrze widać było przez nią dno i rosnące na nim wodorosty, które falowały lekko w jej nurcie. Po drugie już po kilku naszych zmywaniach naczyń na pomoście pojawiły się w tym miejscu ryby. Zarówno bardzo małe jak i trochę większe, zorientowały się, że przy pomoście można się pożywić i gromadnie kręciły wokół niego. Patrzenie się w wodę to było oglądanie zupełnie innego świata, niż ten w którym się znajdowałem. Patrzyłem na pływające pode mną rybki i myślałem: Jak one mnie odbierają? Czy one mnie widzą? Czy one odbierają mnie z takim samym zaciekawieniem jak ja odbieram je? Czy one, tak jak ja, mają swoje smutki, radości, przyjaźnie i plany na przyszłość?

Drugie trwałe wspomnienie związane z miejscem i regionem tego obozu to przeżycie kontrastu europejskiego wschodu i zachodu. Zderzenie czy spotkanie tych dwu światów zobaczyłem na styku dwu miasteczek znajdujących się w odległości około 10 km od naszego obozu; jednym z nich był Dobrzyń, a drugim Golub. Obydwa miasta położone są nad Drwęcą, jedno naprzeciw drugiego i łączy je most tak, że praktycznie jest to jedna miejscowość. Jednak Dobrzyń leżący na południowym brzegu rzeki należał do zaboru rosyjskiego, a Golub, położony na północnym brzegu – do zaboru pruskiego. I to okazało się decydującym czynnikiem, który zdeterminował kierunek rozwoju obydwu miast.

Na obydwu brzegach Drwęcy mieszkali tacy sami Polacy, na obydwu brzegach były takie same warunki klimatyczne i geograficzne, była taka sama ziemia rolna, były dostępne takie same materiały budowlane jak kamień, glina, drewno, a jednak mimo tego, te obydwa miasta przybrały zupełnie inne formy zabudowy i miały zupełnie inny charakter, inną duszę. Dobrzyń bardziej przypominał dużą wieś niż miasto. Rozległy plac targowy wybrukowany dużymi kamieniami otoczony był przez rzadko stojące parterowe, przysadziste, w większości drewniane domy, a ulice odchodzące od tego rynku szybko przekształcały się w wiejskie drogi, tyle że trochę inaczej zabudowane – trudno było dopatrzyć się w nich elementów miejskości.

Zupełnie inaczej wyglądał Golub. Jezdnie wyłożone płaskim kamieniem, ciągi piesze obok jezdni – płytami chodnikowymi. Domy w większości murowane, piętrowe, stojące blisko siebie i tworzące regularne, miejskie ulice. Wszystko, czyste, schludne, dojrzane, zadbane. W sumie – miasto, a nie trochę „umiastowiona” wieś, jak Dobrzyń.

W atmosferze Dobrzynia było dla mnie coś z romantyki „Pana Tadeusza”. Było tam jakieś tchnienie otaczających go pól i lasów, było jakieś ciepło, była jakaś uczuciowa bliskość. Co innego Golub – zbudowany, zorganizowany i funkcjonujący jak dobra maszyna, konkretny, prozaiczny. Może ktoś inny odbierałby Golub w tym samym czasie inaczej niż ja: jako urocze, małe, ujmujące swoim porządkiem i zadbaniem miasteczko. Może ja też bym je tak odbierał gdyby nie było obok Dobrzynia. Jednak jak łatwo się domyślić z tego co napisałem sercu memu bliższy był Dobrzyń niż Golub. Może było to tak właśnie za sprawą Mickiewicza.

Kiedy wstępowałem do harcerstwa myślałem, że wiążę się z tym ruchem na całe moje życie i takie były moje intencje w początkowych latach należenia do tej organizacji. Jednak wszystko to się zmieniło na skutek polityki Władzy Ludowej wobec harcerstwa, zgodnie z którą harcerstwo stało się organizacją zrzeszająca młodzież do lat 14u. W organizacji pozostawało trochę miejsca dla skromnej liczby harcerek i harcerzy powyżej tej granicy wieku, aby sprawować funkcje wychowawców. Takie ustawienie harcerstwa zupełnie mi nie odpowiadało. Raz, że nie odczuwałem w sobie najmniejszych chęci do pracy ze “znacznie” młodszymi chłopcami, a dwa, że nie godziłem się wewnętrznie na sprowadzenie harcerstwa do roli młodszego braciszka, podporządkowanego “prawdziwej” i “poważnej” organizacji młodzieżowej, którą był Związek Młodzieży Polskiej, powstały latem czterdziestego ósmego z połączenia trzech politycznych organizacji młodzieży: Związku Walki Młodych ZWM (związanego z Polską Partią Robotniczą), Organizacji Młodzieżowej “Towarzystwo Uniwersytetów Robotniczych” – OMTUR (związanej z Polską Partią Socjalistyczną) i Związku Młodzieży Wiejskiej – ZMW (związanej ze Stronnictwem Ludowym). Nie widziałem dla siebie miejsca w takim harcerstwie. Toteż kiedy pewnego poranka zimą czterdziestego ósmego zapukał do drzwi mojego mieszkania mój przyjaciel i druh z naszej szkolnej, 17ej WDH (Warszawskiej Drużyny Harcerzy), Leszek Tulicki, abyśmy wspólnie pojechali gdzieś do lasu w Aninie w celu odbycia tzw. biegu na stopień Harcerza Orlego, powiedziałem jemu, że wyskoczyły mi jakieś nie przewidywane sprawy rodzinne (byłem z Leszkiem umówiony…), które uniemożliwiają mi przystąpienie do tej próby. Przepraszam Cię Leszku za to kłamstewko. Prawda była taka, że w moich oczach harcerstwo znalazło się w tamtym czasie w takiej sytuacji, jak pociąg skierowany na boczny tor, który do tego jeszcze był ślepy. Nie widziałem siebie w tym pociągu.

Harcerski rozdzialik mojego życiorysu zakończył się w sposób naturalny wraz z ukończeniem liceum. Był to z pewnością znaczący element mojego dorastania i kształtowania się mojej osobowości. Przyjąłem dla siebie jako wzorce życiowe szereg ideałów wychowania harcerskiego, pogłębiłem swój patriotyzm, rozwinąłem i wzbogaciłem swój stosunek do przyrody, zawarłem nowe przyjaźnie, a moje już istniejące przyjaźnie zyskały w harcerstwie nowy wymiar. Myślę, że dzięki harcerstwu wycinek mego “nastolatkostwa” był trochę bogatszy, a ja sam jestem może trochę pełniejszym i trochę lepszym człowiekiem.

“Służba Polsce” – SP

Organizacja “Służba Polsce” – SP powołana została do życia przez Władzę Ludową na przełomie roku czterdziestego siódmego i ósmego. Była to masowa organizacja, której podlegała cała młodzież (chłopcy i dziewczęta) w grupie wiekowej obejmującej szkołę średnią. Organizacja miała na celu wykorzystanie młodzieży w okresie lata do wykonywania różnych prostych prac na budowach socjalizmu, do pracy w Państwowych Gospodarstwach Rolnych itp., przy jednoczesnym, intensywnym wychowywaniu młodych ludzi w duchu ideologii socjalistycznej. Formalnie w ramach SP dostępne było również szkolenie specjalistyczne, jak np. szybowcowe, ale liczbowo, w stosunku do ilości młodzieży zatrudnionej jako nisko kwalifikowana siła robocza, był to zupełny margines. SP było czymś w rodzaju przedwojennych “Junackich Hufców Pracy”, ale o nieporównywalnej większej skali i o bardzo aktywnie realizowanych celach wychowawczo – politycznych.

Lato czterdziestego ósmego było pierwszym “sezonem” działalności SP i mój rocznik dostąpił zaszczytu uczestniczenia w tym programie w pierwszym roku jego istnienia. Zgodnie z odpowiednim zarządzeniem młodzież męska z rejonu Pragi, w którym zamieszkiwałem zebrała się na obszernym dziedzińcu mojej szkoły, tj. Liceum im. Króla Władysława IV. Był pogodny, ciepły, czerwcowy dzień i byliśmy w nastroju trochę odpoczynkowym, a trochę przygodowym. Odpoczynkowym – bo mieliśmy za sobą rok szkolny, a przygodowym – bo mieliśmy przed sobą zupełnie nowe, nieznane nam doświadczenia. Początkiem tej przygody była rejestracja. Należało się zgłosić do jednej z kilku działających równolegle komisyjek (jako, że było nas tam parę setek) w celu podania swoich danych personalnych, a również w celu ewentualnego zgłoszenia niedomogów zdrowotnych.

W tej wstępnej fazie całej akcji zabłysnął zdolnością przewidywania kolega z mojej klasy, Waldek Kiełek, który zresztą również w następnych latach demonstrował swój wysoki potencjał intelektualny, najpierw jako student a ostatecznie jako profesor wydziału Elektroniki Politechniki Warszawskiej. Otóż Waldek słusznie pomyślał, że wszystkich którym kazano się zgłosić może być za dużo, że organizatorzy musieli przewidzieć jakiś margines liczbowy na wypadek, że ktoś akurat jest chory, że ktoś gdzieś wyjechał i nie zdążył wrócić na czas itd. Biorąc to pod uwagę Waldek nie śpieszył się z rejestracja i zgłosił się do jednej z urzędujących komisji w grupie ostatnich „maruderów”. Tam zakomunikowano jemu, że limit został już wypełniony i niestety nie ma dla niego miejsca w SP. Innymi słowy, że jest wolnym człowiekiem i może robić przez wakacje co chce.

Ta wolność była co prawda słodka, ale zawierała jednak w sobie element negatywny. Wszyscy myśleliśmy o tym, aby kontynuować naukę na studiach. Aby dostać się na studia należało nie tylko zdać dobrze (a raczej bardzo dobrze przy kilku kandydatach na jedno miejsce) egzamin wstępny, ale należało też się wykazać prawidłowymi poglądami politycznymi i pracą społeczną. My, którzy wyjeżdżaliśmy na obóz SP mieliśmy legitymować się pracą na tym obozie jako naszą pracą społeczną, natomiast dla Waldka ta możliwość przestała istnieć. Waldek musiał coś wprowadzić na to miejsce, aby mieć przynajmniej ten sam poziom startowy na uczelnię, jaki mieli ci, którzy mieli za sobą SP. Waldek rozwiązał ten problem przez zaangażowanie się w pracę społeczną w lokalnej organizacji młodzieżowej.

W owym czasie trochę zazdrościłem Waldkowi, że spędził to lato jako “wolny człowiek”, nie będąc ograniczonym ryzami dyscypliny wojskowej, a w szczególności będąc panem swojego czasu. Jednak po latach stałem się zadowolony, że starczyło dla mnie miejsca w brygadzie SP. Było to bowiem w moim życiu coś nowego, nowe warunki, nowe doświadczenia, nowe przeżycia. Niezależnie od wykonywania, dość ciężkiej fizycznej pracy i ograniczenia wolności osobistej było to dla mnie pewnego rodzaju przygodą, albo grą, tym bardziej, że wiadomo było kiedy zejdziemy z boiska o nazwie SP. Wiadomo było, że po dwu miesiącach ten eksperyment, którego jesteśmy uczestnikami zakończy się, a my wrócimy do naszego normalnego życia.

Podróż do miejsca stacjonowania naszej brygady, którym okazał się Szczecin, odbyliśmy oczywiście pociągiem, w krytych wagonach towarowych. Cztery lata wcześniej po Powstaniu odbywałem podróż w takim wagonie, w transporcie z obozu w Pruszkowie – jednak poza wagonami nie było w tych dwu podróżach niczego do porównania. W wagonach tych byliśmy już wymieszani według jakichś tam kryteriów czy podziałów organizacyjnych z naszymi rówieśnikami zamieszkującymi różne rejony Pragi. Byli więc też razem z nami m.in. chłopcy z Targówka, a wśród nich prawdziwe praskie “żuliki”. W wagonie, w którym jechał mój przyjaciel z klasy, Wojtek Skulimowski, była właśnie taka grupka. Kiedy już jechaliśmy i wszyscy prędzej czy później zabierali się do posiłku oni również przystąpili do wspólnej kolacji. Oczom Wojtka ukazała się ciekawa scena rodzajowa. Jeden z tych chłopców otworzył niedużą walizeczkę (każdy z nas miał ze sobą jakieś rzeczy osobiste i walizeczka sama w sobie nie była niczym niezwykłym), a w tejże leżały sobie spokojnie, starannie ułożone, jedna szyjką do góry druga szyjką do dołu i znowu szyjką do góry i szyjką do dołu – butelki wódki! Gdzież nam było do tych chłopaków, nam – którzy przy okazjach w rodzaju imieniny wypijaliśmy w kilku jedną butelkę wina. Trzeba jednak oddać sprawiedliwość naszym kolegom z Targówka, że byli również dobrze wyposażeni w zakąskę. Jeden z nich zrolował w dół brzegi dużej papierowej torby, a w niej ukazała się niezliczona ilość jajek, jak się okazało ugotowanych na twardo.

Nic dziwnego, że w czasie naszej podróży miały miejsce różne “epizody”, z których szczytowym było “nieporozumienie towarzyskie” (“raz dwa trzy i po wszystkim”) pomiędzy chłopcami z naszej brygady i jakimś oficerem radzieckim na jednej ze stacji (Sochaczew?, Błonie?), na której nasz pociąg czekał na wolną drogę; “nieporozumienie”, w czasie którego dzielni chłopcy z naszego transportu prawieże rozbroili radzieckiego oficera.

Po wielogodzinnej podróży dotarliśmy w środku nocy do Szczecina. Przemaszerowaliśmy pustymi ulicami z dworca do koszar, gdzie zostaliśmy “zakwaterowani”. Znaczyło to w tym przypadku, że zostaliśmy wprowadzeni do budynków, które mieściły wieloosobowe sypialnie i kazano nam położyć się spać “jak leci” tj. gdzie kto chce. Wynikało to oczywiście z tego, że przybyliśmy w środku nocy i trudno było poddać nas w tych warunkach normalnym procedurom organizacyjnym (łaźnia, umundurowanie…). Perspektywa wyciągnięcia się na łóżku była rozkoszna, ale na łóżkach były tylko wypchane słomą sienniki, a my nie mieliśmy ze sobą niczego do spania w rodzaju prześcieradeł czy koców. Położyłem się, ale nie mogłem zasnąć gdyż było mi zimno noc była chłodna, już w pociągu marzłem i z zazdrością patrzyłem na kolegów, którzy poukładali się na podłodze wagonu i byli w stanie spać mimo zimna. Ja, skulony, aby tracić jak najmniej ciepła, dygotałem i starałem się przetrwać. Marsz z dworca do koszar rozgrzał mnie, ale gdy tylko się położyłem znowu poczułem jak przejmujące zimno bierze mnie w swoje władanie. O zaśnięciu nie było mowy. Miałem przed sobą makabryczną perspektywę wielu godzin trzęsienia się z zimna. Co robić? W jakimś momencie uświadomiłem sobie, że łóżko obok mnie jest wolne. Wstałem, ściągnąłem z niego siennik i położyłem ten siennik na siebie. Nie było to oczywiście to co koc. Sztywny siennik nie przylegał, nie otulał. Źdźbła słomy wychodzące tu i ówdzie przez siennik drażniły skórę. Kurz ze słomy i jej zapach wchodził w nos. Jednak wszystko to nie miało znaczenia – nie traciłem ciepła, przestałem dygotać, zasnąłem.

Następnego dnia już po paru godzinach byliśmy wymyci, umundurowani, nakarmieni, podzieleni na plutony i kompanie, zakwaterowani we właściwych sypialniach, dowodzeni przez młodych oficerów Wojska Polskiego i gotowi do pracy. Praca była głównym zadaniem brygad SP. Obok pracy było trochę szkolenia politycznego i wojskowego (musztra, strzelanie) ale to był margines. Moja brygada zaangażowana była w budowie (rozbudowie) kolejowej stacji rozrządowej portu szczecińskiego. Nasza praca polegała na ładowaniu na wagony piasku z nasypu linii kolejowej, która przestała być używana. Wagony z piaskiem przewożone były na teren budowy portu i rozładowywane przez kogoś innego. Pracowaliśmy na trzy zmiany. Każda zmiana trwała coś koło pięciu godzin. Droga do miejsca pracy zabierała około godziny (marsz do dworca kolejowego i dojazd pociągiem towarowym). W wyniku takiego układu na pierwszą zmianę wychodziliśmy z koszar o brzasku, a z trzeciej wracaliśmy wczesną nocą.

Ilość pracy do wykonania w czasie jednej zmiany określona była “normą” – która wynosiła cztery metry sześcienne piasku (na głowę) do załadowania na wagon. Praktycznie oznaczało to, że do wagonu o określonej objętości przydzielana była grupa, czterech, pięciu czy sześciu “junaków” (taki był nasz oficjalny tytuł w brygadzie). Początkowo trudno mi było wyrobić normę, ale po krótkim czasie nie miałem już z tym problemów. Nauczyłem się nie tylko machać wydajnie łopatą, ale mogłem z taką samą łatwością i wydajnością pracować z lewej jak i z prawej ręki, co było ważne gdyż w zależności od tego skąd dokąd przerzucało się piasek, łopata powinna być trzymana w jednej lub drugiej ręce.

Muszę przyznać, że były momenty kiedy praca ta sprawiała mi nawet pewną satysfakcję. Wysiłek fizyczny na miarę moich możliwości, miarowe ruchy, rosnąca góra piasku na wagonie – widomy, konkretny rezultat tego działania… A do tego oprawą tej pracy była niecodzienna sceneria, która pobudzała do myślenia, przeżywania, a nawet marzenia: wokół mini świat złotego piasku, rozbierany wysoki nasyp kolejowy, majestatyczny w swoim rozmiarze, a jednocześnie biedny, nie mogący bronić się przed postępującą dezintegracją; za nasypem normalna, czynna linia kolejowa z pociągami jadącymi w świat i ze świata, po drugiej stronie las, nade mną słońce, niebieskie niebo, białe chmury… Takie to wszystko było inne od mojego normalnego życia, że subiektywnie odbierałem to w kategoriach przygody. Jednak często tęskniłem też do tego mojego normalnego, “wolnego” życia, do swobody decydowania o swoim czasie, do książek, do spotkań w gronie przyjaciół, do chodzenia do kina, a nawet do tego by po prostu znajdować się razem z innymi ludźmi na ulicy, w tramwaju, gdzie czułbym się cząstką tego świata, który żył, pulsował, toczył się tuż tuż w wypełnionych ludźmi pociągach przejeżdżających obok naszego miejsca pracy, czy na ulicy już zaraz za bramą moich koszar.

W ciągu tych ośmiu tygodni zdarzały się oczywiście okresy różnej pogody. Bywało chłodno, bywało też gorąco. W czasie jednego z upalnych dni miałem okazję odbyć niezwykłą kąpiel. Wagony, które zapełnialiśmy piaskiem były oczywiście podstawiane, a następnie zabierane przez lokomotywę. W czasie jednego z bardzo upalnych dni lokomotywa, która przyciągnęła wagony do naładowania przez następną zmianę i która miała zabrać nasze naładowane już wagony pojawiła się trochę przed końcem naszego okresu pracy. Niektórzy z nas załadowali już swoje wagony, wykonali swoją normę i byli wolni. Byliśmy spoceni, zapiaszczeni, słońce lało na nas żarem. Kąpiel w tych warunkach byłaby wręcz niebiańską rozkoszą. Ale gdzie tu myśleć o kąpieli, kiedy wokół nas prawie Sahara, a my chronimy się przed słońcem w cieniu lokomotywy. Lokomotywy?! I wtedy któryś z nas strzelił zapytaniem do maszynisty: “Proszę pana, czy moglibyśmy się wykąpać w zbiorniku lokomotywy? Ku naszemu zdumieniu i nieopisanej radości maszynista odpowiedział: “A wchodźcie sobie, tylko ostrożnie.” Może miał syna lub kogoś z rodziny w brygadzie SP, a może po prostu widział nasze zmęczenie i chciał nam w ten sposób trochę pomóc.

Nie trzeba nam było tego dwa razy powtarzać. Już w następnej chwili wspinaliśmy się po pionowych schodkach do kabiny lokomotywy, aby przez nią dostać się do włazu zbiornika wody. Wszystko było tu dla nas nowe, ciekawe, wręcz egzotyczne. Co prawda kabina lokomotywy to nie kabina samolotu, ale jednak różne manometry, termometry, światełka, dźwignie, kółka itp. czyniły z niej fascynujący obiekt zarówno pod względem technicznym jak pod względem samego wyglądu i atmosfery. To wrażenie niecodzienności i niezwykłości potęgowało się jeszcze po przekroczeniu “progu”, a dokładnej mówiąc włazu zbiornika wody. Lokomotywa, którą mieliśmy przyjemność eksplorować była to jedna z największych, a właściwie najdłuższych lokomotyw i jej zbiornik wody był bardzo duży. Zmieściło się tam lekko kilkunastu nas i każdy miał jeszcze swobodę poruszania się. Jednak pierwsze co uderzało po przekroczeniu progu tego sezamu to prawie ciemność, jako że jedynym Źródłem światła był otwór, o wymiarze “na człowieka”, przez który wchodziliśmy.

Dopiero kiedy oczy przyzwyczaiły się do tego mroku zacząłem rozróżniać fragmenty pomieszczenia, w którym się znalazłem. Zbiornik miał regularny, prostokątny kształt i wyposażony był we wzmacniające go żebra, które dawało się w mroku widzieć i które również oczywiście wyczuwało się pod wodą trzeba było ostrożnie przesuwać się w wodzie, aby się o nie porozbijać. Wody było w zbiorniku tyle, że przy moim wzroście mogłem się w niej pluskać przesuwać z miejsca na miejsce w pozycji półsiedzącej. Nie mogłem się tym pluskaniem nacieszyć. Nie mogłem skończyć – tak dobrze było w tej wodzie. Po pewnym czasie lokomotywa ruszyła – zaczęła przetaczać wagony, które załadowaliśmy piaskiem. Znalazłem się w poruszającym się basenie! Była to jeszcze jedna, dodatkowa atrakcja. Późno jak tylko było można, tuż przed odjazdem lokomotywy z tego terenu, opuściłem “kąpielisko”.

Nie wiem czy mimo woli nie przyczyniłem się do jakiegoś zakłócenia w pracy lokomotywy. Nie mieliśmy oczywiście żadnych spodenek kąpielowych, które moglibyśmy użyć do pławienia się w zbiorniku. Mieliśmy na sobie “regulaminowe”, “państwowe” spodenki, które służyły nam jednocześnie za kalesoniki, spodenki gimnastyczne, i za spodenki do pracy, które zostawialiśmy na sobie po rozebraniu się z munduru. W tylnej kieszeni moich spodenek miałem chusteczkę do nosa. Kiedy po kąpieli zdjąłem je z siebie, aby je wyżąć i suchsze założyć z powrotem na siebie zauważyłem, że moja chusteczka zniknęła. Domyśliłem się, że wypłynęła z kieszeni, kiedy się pluskałem. Mam nadzieję, że woda pobierana ze zbiornika do kotła lokomotywy przechodzi przez jakieś kratki filtrujące i że moja chustka nie spowodowała zatrzymania dopływu wody i że nie wyniknęły z tego jakieś problemy w pracy lokomotywy. A jeśli tak…, to wyobrażam sobie zdziwienie jakiegoś robotnika, który poszukując przyczyny niedomagań w pracy lokomotywy natrafia w końcu na moją chustkę, która dokładnie zatkała jakąś rurkę i mówi ze zdziwieniem: “Skąd do diabła tutaj chustka do nosa?” Ze zdziwieniem podobnym do tego, którego doznali konserwatorzy ołtarza Wita Stwosza w kościele mariackim w Krakowie, znajdując za ołtarzem żółtą safianową ciżemkę, w miejscu niedostępnym przez setki lat tj. od czasu, gdy ołtarz został w kościele ustawiony (rzeczywiste zdarzenie, na którym oparta jest „Historia żółtej ciżemki” Antoniny Domańskiej.

Od czasu do czasu oczywiście pokropywały nas deszcze. Jeden deszcz szczególnie mocno i wyraźnie zaznaczył nasz pobyt w brygadzie. Jak wspomniałem do pracy i z pracy wożeni byliśmy pociągiem – wygodnymi wagonami towarowymi. Koszary, w których stacjonowaliśmy dzieliła od dworca kolejowego odległość ok. 3 km, którą pokonywaliśmy oczywiście na piechotę. Maszerowaliśmy jezdnią, kompaniami, w czwórkach, śpiewając. Nasz dowódca, podporucznik zwykle szedł obok naszego oddziału, chodnikiem, widział nas wszystkich i pilnował czy wszystko jest jak trzeba.

Kiedyś w czasie jednego z takich marszów na dworzec, już na początku naszej drogi zaczęło kropić. Idziemy zwartą grupą, w szyku, nie pada żaden rozkaz, idziemy dalej. Deszcz się wzmaga, sprawa robi się poważna, mokniemy, idziemy dalej, śpiewamy. Nasz deszcz przechodzi w ulewę, taką co to dosłownie “leje jak z cebra”, a do tego zrywa się wiatr i nastaje burza. Już po paru chwilach nasze mundury są kompletnie mokre, że można byłoby je wyżymać. Maszerujemy równym krokiem, śpiewamy pełną piersią, a nawet uśmiechamy się. Dowodzący nami oficer, idzie obok nas na chodniku i rad nie rad moknie tak jak my. Czujemy, że jest pozytywnie zdziwiony: “że też ta grupa niesfornych nastolatków, których “normalnie” jest tak trudno opanować…, że też teraz okazuje tak idealną dyscyplinę”. A nas ogarnął jakby stan jakiejś euforii, na który składało się szereg czynników: była tam więc męska, “kawalerska” czy “junacka” ambicja: “co tam dla nas deszcz – nie będziemy jak dzieciaki bać się zmoknięcia”, była pewna patriotyczna duma: w tym czasie było w Szczecinie jeszcze trochę Niemców, pewnie są wśród ludzi, którzy na nas patrzą – nie możemy im okazać, że jakiś deszcz rozpędza nas na cztery wiatry, a i była w nas też jakaś młodzieńcza przekora – przede wszystkim w stosunku do naszego dowódcy – niech wie na co nas stać. W rezultacie odczuwaliśmy nawet radość i jakąś satysfakcję maszerując i śpiewając w tym ulewnym deszczu i burzowym wietrze.

Trasa naszego marszu na dworzec kolejowy przebiegała m.in. obok wielkiego pustego placu, na którym było targowisko. Pewnie przed wojną była tu normalna, miejska zabudowa, ale w czasie wojny domy zostały zbombardowane, a po wojnie usunięto gruzy i tak powstał ten plac. “Nasz” deszcz i wiatr szalał również na targowisku. Kupujący chronili się przed deszczem pod mizernymi daszkami straganów, właściciele straganów starali się uchronić daszki i ścianki swoich “sklepów”, aby nie zostały porwane przez wiatr. Wszyscy patrzyli na nas. A my czuliśmy się jak na defiladzie. Zmoczeni i moczeni nie do opisania, maszerowaliśmy głośno śpiewając i nie okazując żadnym najskromniejszym nawet gestem, że nie jest to dla nas normalna sytuacja i że jesteśmy już zziębnięci. Była w nas jakaś fantazja, determinacja i duma, które złożyły się na takie nasze zachowanie. Przeżywaliśmy tę “przygodę” z poczuciem radości i zadowolenia, znajdując w niej nieomal jakąś masochistyczną przyjemność.

W Szczecinie mieszkała w tym czasie moja ciotka, Helena Zawadzka, z domu Struś. Przypadek zrządził, że ciotka była w tym czasie na targowisku, obok którego maszerowaliśmy. Ciotka zobaczyła mnie, ale ja jej nie widziałem. Była bliska płaczu widząc maszerujący w strumieniach deszczu oddział junaków “Służby Polsce”, a kiedy jeszcze rozpoznała mnie w tym oddziale nie wytrzymała i rozpłakała się na dobre. Nie była jedyna wśród ludzi na targowisku. Jednak nie było powodu do płaczu. Bylo to przecież lato, chociaż przyznaję, że do upału bylo raczej daleko.

Przestaliśmy być wystawieni na deszcz dopiero, gdy weszliśmy do wagonów wiozących nas na miejsce pracy. W tych wagonach, mając nad sobą jakże pożądane w tej sytuacji dachy, zaczęliśmy “odparowywać”. Jednak nasze mundury wcale nie wysychały; co prawda nie miały już w sobie tyle wody by można ją było wyżymać, ale ciągle jeszcze wystarczająco dużo, aby nas mocno ziębić. Kiedy dojechaliśmy do naszego miejsca pracy deszcz już nie padał, ale było pochmurno, wilgotno i chłodno. Oficer, który był naszym dowódcą podjął śmiałą decyzję: “Nie będziemy pracować, będziemy się suszyć”.

Wzdłuż rozbieranego przez nas nasypu ciągnął się mały lasek. Było w nim oczywiście, jak to w lesie, sporo suchych drzew i suchych gałęzi. Co prawda po deszczu, który padał również i tutaj, były one mokre, ale nie stanowiło to dla nas przeszkody w rozpaleniu kilku dużych ognisk. Suszyliśmy się przy tych ogniskach: przód, tył, jeden bok, drugi bok i znowu: przód, tył, jeden bok, drugi bok itd. Cała ta przygoda wydarzyła się w czasie naszej trzeciej zmiany, a że ciągle było bardzo pochmurno wkrótce zapadł zmrok. Nasze ogniska stały się tym bardziej ciepłe i przyjemne – dawały nie tylko ciepło ale i światło. Świat skurczył się do jasnej, ciepłej wyspy. Staliśmy kręgiem wokół ogniska, otaczający nas półmrok nadawał charakterystyczny urok tej scenerii, gwarzyliśmy, dowcipkowaliśmy. Czuliśmy się trochę jak na wycieczce harcerskiej czy turystycznej. Rzeczywistość brygady SP odeszła gdzieś na dalszy plan. Była to swoista nagroda za nasze zachowanie w czasie ulewy. Była też jeszcze jedna nagroda: w rozkazie wieczornym, odczytywanym na apelu przed pójściem spać, dowódca udzielił nam pochwały za zdyscyplinowaną postawę w czasie burzy.

W brygadzie SP obowiązywała nas dyscyplina wojskowa. Była to nie tylko sprawa musztry, salutowania, meldowania się przełożonym, służba wartownicza, ale również było to ograniczenie wolności osobistej, między innymi w formie braku swobody w opuszczaniu koszar. W czasie tygodnia praktycznie nie było kiedy wyjść do miasta. Przede wszystkim chodziliśmy do pracy, a po pracy lub przed pracą (to w zależności od zmiany, na której pracowaliśmy) mieliśmy różne szkolenia typu wojskowego, jak musztra, strzeleckie, polityczne i byliśmy przez cały dzień zajęci. Co innego w niedzielę. Mieliśmy wtedy trochę czasu wolnego i część z nas dostawała przepustki na wyjście do miasta. Ci, którzy nie dostawali przepustek spędzali niedzielę w koszarach – czytając, grając w piłkę lub też oddając się słodkiemu nieróbstwu. Początkowo wszyscy byli ciekawi miasta i czuli się nieszczęśliwi, gdy musieli w niedzielę zostać w koszarach. Po paru tygodniach miasto spowszedniało, nie było w nim dla nas nic specjalnie atrakcyjnego i nie otrzymanie przepustki nie psuło humoru, szczególnie gdy była słaba pogoda – wtedy rzeczywiście można było przyjemniej spędzić czas “u siebie” w koszarach, niż włóczyć się z miejsca na miejsce jak bezpański pies a do tego jeszcze podmarzając i od czasu do czasu moknąc gdy padało.

Ja byłem w trochę innej sytuacji niż większość moich kolegów, gdyż miałem w Szczecinie rodzinę. Jak już wspomniałem, mieszkała tam moja, ciotka Hela Zawadzka wraz ze swoim mężem, wujkiem Ignasiem; nie mieli dzieci. Ciotka i moja matka były sobie bardzo bliskie; ciotka bardzo mnie lubiła, od dzieciaka – to też kiedy znalazłem się w brygadzie w Szczecinie chciała, jak tylko mogła, otoczyć mnie opieką i uprzyjemnić mi życie. Praktycznie wyglądało to tak, że odwiedzałem dom “ciotkostwa” w niedzielę, zjadałem z nimi dobry obiad, oddychałem atmosferą normalnego domu i rodziny, a często miałem jeszcze przyjemności towarzyskie, gdy spotykałem znajomych i przyjaciół wujostwa, wśród których było kilka ciekawych osób.

Oczywiście nie na każdą niedzielę dostawałem przepustkę. Były one mniej więcej równomiernie i sprawiedliwie rozdzielane i nawet jeżeli się nic nie przeskrobało i nie dostało się “ZOK” (zakaz opuszczania koszar) – nie można było oczekiwać przepustki w każdą niedzielę. Gdy nie dostawałem przepustki, a chciałem wyjść – wychodziłem nielegalnie. Technicznie było to dość proste. Jeden z nieużywanych budynków na terenie naszych koszar znajdował się bezpośrednio przy ulicy, a jedna z jego piwnic miała wielki wyłom w murze (pewnie po jakimś pocisku), który był po prostu ciągle otwartą bramą do wolnego świata. Gruz z otworu i piasek przyniesiony przez spływającą w czasie deszczu wodę utworzyły nawet wygodną pochylnię prowadząca do otworu tak, że przekroczenie jego nie wymagało żadnego wspinania się. Dwa, trzy kroki po tej rampie, ostrożne wysunięcie samej głowy na zewnątrz dla sprawdzenia, czy na ulicy nie ma kogoś z naszej władzy, potem już tylko jeden duży krok i już wyszedłem z koszar. A tuż za rogiem ulicy funkcjonuje nasza oficjalna wartownia, gdzie sprawdzane są skrupulatnie przepustki…

Prawdopodobieństwo “nakrycia”, że wyszło się nielegalnie z koszar było nieduże. Tylko jakieś rzeczywiście nadzwyczajne okoliczności mogły sprawić, że byłoby się do czegoś potrzebnym dowództwu w niedzielę no i wtedy mogłoby okazać się, że poszukiwanego delikwenta nie ma. Druga możliwość “wpadki” mogła mieć miejsce poza koszarami – kiedy pech sprawiłby, że człowiek “nadziałby” się na swojego dowódcę, albo na jakiś “nasz” patrol, albo gdyby się weszło w konflikt z milicją. Trzeba było po prostu być ostrożnym, mieć oczy otwarte na wszystkie strony i unikać sytuacji zawierających potencjalną możliwość wykrycia “przestępstwa”, m.in. raczej unikać dużych skupisk, różnych miejsc licznie odwiedzanych przez ludzi i w konsekwencji przez nasze patrole i milicję. Reguły “gry” w czasie nielegalnego wyjścia na miasto dobrze oddaje powiedzenie, zdaje się niemieckie: “Jak masz masło na głowie to nie wychodź na słońce”.

Jedno z moich nielegalnych wyjść miało miejsce w niedzielę, 1ego sierpnia. Podobnie jak w parę poprzednich niedziel, korzystając ze wspomnianej wyżej dziurze w piwnicy, przekroczyłem magiczną granicę dzielącą świat koszar od cywilnego świata. Jako już trochę doświadczony w tej materii nie odczuwałem specjalnego napięcia, a raczej tylko przyjemne podniecenie perspektywą spędzenia kilku godzin poza koszarami. Program tego wyjścia był dość skromny ograniczał się do pójścia do domu ciotki i wuja (niedzielny obiad, rodzinne rozmowy o wszystkim, a w tym szczególnie ciekawe dla mnie z wujem – o polityce, czytanie czasopism itd.). Po kilku godzinach, wieczorem (było już ciemno), przejechałem tramwajem w pobliże koszar, przemknąłem się pustą ulicą do “mojej” dziury w piwnicy, zanurkowałem w nią i po chwili wynurzyłem się po drugiej stronie, już jako zdyscyplinowany junak brygady “Służby Polsce”, co to mu absolutnie nie w głowie (ani w nogach), aby nie przestrzegać dyscypliny.

Kiedy znalazłem się w budynku, w którym zakwaterowana była moja kompania oblegli mnie koledzy, którzy wiedzieli o moim wyjściu: “Nie złapali Cię?” ,“Ale Ci się udało!”, “Masz szczęście!” Zupełnie nie orientowałem się o co chodzi i dlaczego okazałem się szczęściarzem. Po chwili już wiedziałem. Okazało się, że w czasie dnia, gdzieś w jednym z parków, w którym odbywały się różne imprezy rozrywkowe i było dużo ludzi, a w tym również sporo junaków z naszej brygady nastąpił jakiś zatarg między junakiem i milicjantem. Za junakiem wstawili się koledzy, inni junacy. Niezależnie od koleżeńskiej solidarności z pewnością zagrała tu jeszcze tradycyjna animozja istniejąca między milicją i wojskiem, jako że każda ze stron uważała się zawsze za lepszą (szlachetniejszą, mądrzejszą) od drugiej. My, junacy oczywiście utożsamialiśmy się z wojskiem. “Jakie prawo może mieć w stosunku do nas milicja?!” Mały, drobny incydent przerodził się w regularne starcie między milicją i junakami. W powietrzu furkotały puste i pełne butelki piwa. My, junacy, nie damy się milicji.

Gdy tylko informacja o “niepokojach” doszła do dowództwa brygady ruszyły na miasto patrole, które “zgarniały” z miasta wszystkich junaków, niezależnie od tego, czy mieli przepustkę, czy nie. “Przeczesywano” miasto bardzo dokładnie, gdyż zupełnie nieoczekiwanie sprawa nabrała charakteru politycznego. Była to bowiem rocznica Powstania Warszawskiego, a my byliśmy brygadą młodzieży z Warszawy… Informacja o tych rozruchach doszła jakoś do Radia “Wolna Europa” które zaraz wieczorem podało, że właśnie w Szczecinie… młodzież Warszawy… w rocznicę Powstania… A ja w tym czasie, nieświadom tej burzy, cieszyłem się rodzinną atmosferą w domu wujostwa, a potem jak niewiniątko jechałem spokojnie tramwajem, aby następnie, bez żadnego niepokoju o następstwa mojego postępowania, zanurzyć się w koszarowej piwnicy i wyjść po drugiej stronie z podniesioną głową, że przecież ja, zdyscyplinowany junak, grzecznie i spokojnie spędziłem ten dzień w koszarach. Miałem dużo szczęścia, że nie wpadłem, gdyż opuszczenie koszar bez przepustki tego właśnie dnia byłoby z pewnością surowo ukarane, a poza tym mogłoby spowodować niekorzystny wpis w mojej opinii, co w konsekwencji mogłoby utrudnić mi dostanie się na wyższą uczelnię.

Długie było te osiem tygodni. Dni biegły jednostajnie w rytmie uzależnionym od tego, na którą zmianę pracowaliśmy w danym tygodniu. Podstawowe szkolenie wojskowe: musztra i strzeleckie nudziło nas, a szkolenie polityczne, prymitywne i zakłamane, denerwowało nas. W sierpniu niektórzy z pośród nas nie myśleli już o niczym innym jak tylko o tym kiedy to się skończy. Przestali być zainteresowani wychodzeniem w niedzielę na miasto i nawet kiedy mogli dostać przepustkę woleli zostać w koszarach. Marzyło nam się normalne, wolne, cywilne życie, w którym człowiek w nieporównywalnie większym stopniu niż w wojsku, decyduje o swoim czasie i o tym czym się zajmuje. Wydawało się nam, że stoimy na jakimś bocznym torze, a życie, świat toczy się bez nas i bardzo chcieliśmy do niego dołączyć. Myśleliśmy z przyjemnym podnieceniem o powrocie do szkoły chociaż przed nami był najcięższy, najbardziej stresujący okres naszej edukacji: matura, a następnie egzaminy na wyższe uczelnie.

Wszystko ma swój kres i nasz pobyt w brygadzie też się skończył. Na ostatniej zbiórce spadł na nas grad odznaczeń. Fizycznie były to dość prymitywne wzorniczo metalowe krążki. Znaczeniowo miały swoją wagę, raz jako pewien wyraz uznania za naszą pracę, a dwa jako pewnego rodzaju listy polecające przy naszych staraniach o przyjęcie na wyższe uczelnie, starania czekające nas “już” na końcu nadchodzącego roku szkolnego i które czasami mniej, a czasami bardziej intensywnie napełniały nas niepokojem gdy nasze myśli biegły ku przyszłości.

Jechałem do domu z trzema takimi krążkami. Jeden to była brązowa odznaka “Za zwycięstwo w wyścigu pracy”. Formalnie nie było w brygadzie wyścigu pracy w tak zorganizowanych formach jak to np. miało miejsce w tym czasie w budownictwie. Niektórzy z nas byli w stanie przekraczać normę i niektórzy z nich z ochotą to robili. Ci dostali złoto. Ja starałem się tylko wykonywać normę, aby nie było tak, żeby pod koniec zmiany dowódca zarządzał dla mnie pomoc – by mój wagon nie odszedł tylko częściowo naładowany. Było dla mnie dużym zaskoczeniem, że dostałem za to brąz.

Drugi krążek, który wiozłem w moim bagażu to była srebrna odznaka “Za pracę społeczną”. To była też miła niespodzianka. Nie udzielałem się społecznie (czytaj “politycznie”) w brygadzie, nie byłem wtedy jeszcze członkiem żadnej z kilku działających wówczas w Polsce organizacji młodzieżowych. Właśnie w czasie naszego pobytu w brygadzie odbył się zjazd zjednoczeniowy organizacji młodzieżowych i niektórzy z nas, właśnie ci bardziej politycznie (“społecznie”) czynni wzięli w nim udział pojechali do Wrocławia i prze parę dni nie pracowali. Stali się w ten sposób współzałożycielami Związku Młodzieży Polskiej, ZMP. Jedyne czym mogłem zasłużyć się w tej dziedzinie, to zadanie paru (ostrożnych…) pytań na szkoleniu politycznym i w miarę sprawne organizowanie moich kolegów do różnych robót, kiedy miałem służbę i należało to do moich obowiązków. Śmiałem się sam do siebie, że ja, który wywodziłem się z “gorszej” klasy społecznej, z tzw. “prywatnej inicjatywy”, ja, który byłem bardzo daleki od aprobaty i akceptacji systemu PRL zostałem tak pozytywnie oceniony.

Trzeci krążek, który wiozłem to była srebrna odznaka “Za dobre strzelanie”. Rzeczywiście uzyskałem dobre wyniki na strzelnicy i nie byłem specjalnie zdziwiony, gdy, wśród innych nazwisk wyczytywanych do tego odznaczenia, usłyszałem swoje.

Wracając do domu z brygady wiozłem jeszcze nabytek niematerialny w postaci nowych doświadczeń życiowych: doświadczenie pracy fizycznej, doświadczenie dyscypliny wojskowej i doświadczenie zakłamanej atmosfery życia, w której obowiązuje system podwójnych wartości i prawd politycznych, jednych – nieprawdziwych, utrzymywanych na zewnątrz i na pokaz i drugich – prawdziwych, posiadanych tylko dla siebie i dzielonych tylko z najbliższymi przyjaciółmi. W czasie pobytu w brygadzie ukończyłem osiemnasty rok życia. To, że wypadło to akurat w brygadzie miało dla mnie trochę wymowę symboliczną: było to jakby wejście na drogę prowadzącą do samodzielnego, dojrzałego życia.

Ja – Zetempowiec ?!...

Właściwie przez nasz cały przedostatni rok szkolny, 1947/48, tj. przez całą pierwszą klasę licealną (przypomnę, że wtedy szkoła średnia dzieliła się na cztery klasy gimnazjalne i dwie licealne) nurtował nas wszystkich problem ewentualnego wstąpienia do jednej z organizacji młodzieżowych. Problem brał się stąd, że w naszych zapatrywaniach i osądach politycznych odrzucaliśmy te organizacje, ale jednocześnie wszyscy w klasie zamierzaliśmy ubiegać się o przyjęcie na takie czy inne studia, a kandydaci nie należący do organizacji młodzieżowych uważani byli za przeciwników Polski Ludowej i ich szanse przekroczenia magicznych drzwi wyższej uczelni dramatycznie zmniejszały się.

Harcerstwo, do którego należałem nie liczyło się w tej konkurencji. Harcerstwo zostało już w tym czasie ustawione przez kierownictwo polityczne PRLu, jako organizacja dla młodzieży, a właściwie dla dzieci do lat czternastu – starsi to byli tylko funkcyjni i instruktorzy i oczekiwano, ze niezależnie od harcerstwa będą oni należeć do którejś z organizacji młodzieżowych grupujących młodzież. Istniały trzy “prawdziwe”, „poważne” organizacje młodzieżowe, które były przedłużeniem partii politycznych do środowiska młodzieży: Związek Walki Młodych, ZWM, związany z Polską Partią Robotniczą, Organizacja Młodzieżowa – Towarzystwo Uniwersytetów Robotniczych, OMTUR związana z Polską Partią Socjalistyczną i Związek Młodzieży Wiejskiej, ZMW, związany z Polskim Stronnictwem Ludowym.

W czasie gdy uczęszczaliśmy do pierwszej licealnej (tj. jak wspomniałem do przedostatniej klasy) w całej swojej masie trzech klas (dwie matematyczno – fizyczne i jedna humanistyczna) nie należeliśmy do żadnej organizacji. Jako najstarsi uczniowie szkoły (po klasach maturalnych) byliśmy kokietowani przez różne organizacje jak m.in. OMTUR; odbywały się zebrania informacyjno – agitacyjne, ale nie przynosiły one organizatorom sukcesu – nie było chętnych do zapisywania się. Było kilka nielicznych wyjątków od reguły “nie należenia”. Np. do klasy maturalnej uczęszczał w tym czasie Adam Kruczkowski, syn lewicowego i hołubionego przez reżim pisarza, Leona Kruczkowskiego, autora dramatu pt. “Niemcy” – i on tj. Kruczkowski junior należał do ZWM. Drugim takim wyjątkiem był siedzący ze mną przy jednym stole (po odejściu Tadka Kołacina do liceum lotniczego) Maciek Jakubowski, który “wstąpił w szeregi partii” może i trochę z przekonania odnośnie “obiektywnych praw rozwoju społecznego kierujących ludzkość ku komunizmowi” ale z pewnością również i dla kariery.

Maciek, będąc jeszcze w szkole, szybko osiągnął stosunkowo wysoką pozycję w partii (na „szczeblu” Komitetu Dzielnicowego) – był okres, że nosił przy sobie broń, nawet w szkole. Z pewnością wyróżniał się wśród przeciętnych „aparatczyków” swoimi rozległymi zdolnościami i inteligencją co zostało dostrzeżone i docenione. Chociaż stał się oddanym i twardym działaczem „aparatu” to jednak w stosunku do nas, kolegów z klasy, pozostawał lojalny. Nie obawialiśmy się w rozmowach z nim krytykować reżimu, czy opowiadać politycznych dowcipów.

O lojalności Maćka przekonałem się sam na sobie. A było to tak. Kiedyś wieczorem siedziałem z paroma kolegami w szkolnej izbie harcerskiej. Nasza drużyna miała taki pokój przydzielony przez szkołę, przeznaczony na zbiórki, zebrania i inne formy działalności. Przyszedł Maciek i z tytułu swojej przynależności i pozycji do organizacji politycznej wpisał w dzienniku izby coś w rodzaju wyniku wizytacji: że był… i że wszystko było w porządku… Coś we mnie zawrzało. Od samego początku, gdy tylko Władza Ludowa zaczęła głosić i wprowadzać w życie wyższość organizacji młodzieżowych nad harcerstwem buntowałem się wewnętrznie przeciwko temu. I teraz, tu…, Maciek…, z pozycji tego jakby suwerena, łaskawie wystawia nam, tym głupszym…, nad którymi oni mądrzejsi sprawują kontrolę, świadectwo grzecznego zachowaniai to jeszcze Maciek.., który siedzi razem ze mną, przy jednym stole.

Gorycz, żal, poczucie głębokiej niesprawiedliwości, wszystko złe, przewrotne i paskudne co Władza Ludowa robiła w stosunku do harcerstwa, wszystkie krzywdy wyrządzone harcerstwu i harcerzom – wszystko to co siedziało dotąd we mnie przytłumione warunkami zewnętrznymi, wszystko to nagle we mnie eksplodowało. Zniknęły wszelkie przesłanki działania racjonalnego. Wewnętrznie wściekły, opanowany całkowicie impulsem bezsilnego buntu, sięgnąłem po wyjściu Maćka po ten dziennik i prymitywnie zmieniając charakter pisma z mojego pochyłego na prosty dokonałem wpisu, w którym stwierdziłem, że kol. Maciej Jakubowski był, zachowywał się niekulturalnie, bez szacunku dla obecnych i robił wrażenie jak gdyby był pod wpływem alkoholu, a na końcu wykonałem nieczytelny podpis.

Chyba już następnego dnia Maciek miał ten dziennik w ręku i pokazując mi ten wpis nie tyle zapytał ile stwierdził: “To Ty to napisałeś.” Zrobiłem trochę głupią minę i wymruczałem “Nie.” Chyba jednak nie brzmiałem przekonywująco, gdyż Maciek powiedział: “A ja myślę, że to Ty” i przysunął do siebie jakiś mój zeszyt, który leżał przede mną (siedzieliśmy przecież razem, przy jednym stole). Maciek długo patrzył się na moje pismo w zeszycie i na mój wpis w dzienniku i porównywał. Wreszcie powiedział: “Ja jestem pewien, że to Ty napisałeś, ale nic z tego nie zrobię”. Nic wtedy nie odpowiedziałem, próbowałem konsekwentnie grać rolę niewinnego. Teraz czuje w sobie potrzebę odpowiedzenia: Dziękuję Ci, Maciek.

Myślałem, że Maciek będzie mógł przeczytać te słowa podziękowania. Niestety w czasie pisania tych wspomnień odszedł. Wobec tego dopisałem: Śle do Ciebie Maciek gdzieś tam między chmury moje wyrazy szacunku i wdzięczności za koleżeńską lojalność, którą wyniosłeś w tym przypadku ponad klasową moralność socjalistyczną. Nie mam wątpliwości, że gdyby Maciek nadał bieg sprawie wpadłbym w bardzo poważne kłopoty, jak zdeklarowany wróg Władzy Ludowej. Maciek bardzo dobrze zdawał sobie z tego sprawę i zdecydował zamknąć dochodzenie stwierdzeniem „sprawca nieznany”.

W okresie kiedy byliśmy w pierwszej licealnej, tj. w przedostatniej, przed – maturalnej klasie mogliśmy jeszcze zastanawiać się którą z trzech organizacji młodzieżowych uszczęśliwić naszym członkostwem. W klasie maturalnej już tych wątpliwości nie było. Latem czterdziestego ósmego (w czasie, gdy służyłem w brygadzie “Służba Polsce”) odbył się we Wrocławiu Zjazd Zjednoczeniowy organizacji młodzieżowych i urodził się Związek Młodzieży Polskiej, ZMP. Teraz było to jednoznaczne, jeśli miało się wstąpić to do ZMP.

Rozpoczynaliśmy rok szkolny 48/49 pełni wewnętrznego napięcia. Nie obawialiśmy się matury – w naszej klasie nie było aż tak słabych uczniów, żeby pokonanie tej poprzeczki było problemem. Drążyła nas obawa – niepewność odnośnie tego, czy uda się nam przekroczyć próg wyższej uczelni. Ten niepokój towarzyszył nam właściwie przez wszystkie lata szkoły średniej, ale w klasach przed – maturalnych nie był zbyt żywy bo problem ten rysował się gdzieś tam, w przyszłości. Ta przyszłość nadeszła teraz. Teraz wiedzieliśmy, czuliśmy, że na końcu tego wytężonego marszu o nazwie klasa maturalna będziemy mieli do pokonania przeszkodę, której na imię wyższa uczelnia. Startujących do pokonania tej przeszkody było dużo, a miejsc po drugiej jej stronie mało. “Czy ja znajdę się po tej drugiej stronie?”

Na wielu bardziej popularnych kierunkach studiów, takich jak politechniczne i medycyna było zwykle ponad pięciu kandydatów na jedno miejsce. O przyjęciu decydował nie tylko pomyślnie zdany egzamin wstępny, ale ocena postawy społecznopolitycznej kandydata. To drugie kryterium tłumaczyło się praktycznie na członkostwo w organizacji młodzieżowej i zaangażowanie w działalności w takiej organizacji. Uczniowie i uczennice szkół średnich masowo zapisywali się przed tym momentem oceny do jednej z trzech organizacji młodzieżowych, a obecnie do ZMP, aby wyrównać swoje szanse przyjęcia na studia z tymi, którzy już należeli. Nie roztrząsaliśmy tego dylematu moralnego w klasie, a nawet nie rozmawialiśmy na ten temat w moim kręgu przyjaciół, ale nurtowało nas fundamentalne pytanie: “Czy zapisać się wbrew przekonaniom, czy też nie zapisywać się i znaleźć się w tym wyścigu na tylnych pozycjach już przed startem?”

Można mówić o tym, że nienormalna i niemoralna jest rzeczywistość, która stwarza konieczność takich wyborów, że tak zdeformowane w kwestii postaw ludzkich otoczenie niejako zwalnia nas od słuchania się swojego sumienia. Może i jest to okoliczność łagodząca, ale ja sam dla siebie nie czuje się przez to usprawiedliwiony, że koniec końcem, mimo wszystkich wahań i rozterek, wstąpiłem do ZMP chociaż nie czułem się związany z ideologią tej organizacji i chociaż miałem wiele poważnych zastrzeżeń do reżimu Polski Ludowej. Samo zapisanie się nastąpiło ostatecznie prawie automatycznie – nie było żadnych długich godzin ”wadzenia się z sobą”, po których bym sobie wyraźnie powiedział: “Zapisuję się do ZMP”. Ten proces przełamywania się następował powoli i nie był całkowicie świadomy, zachodził raczej w podświadomości.

Ten zachodzący we mnie przełom, wewnętrzne, moralne “złamanie się” zmaterializowało się pewnego wrześniowego (pamiętam, że było to zaraz na początku roku szkolnego) popołudnia (na ostatniej lub przedostatniej przerwie między lekcjami) kiedy wbiegł do klasy Wiesiek Golański, nawiasem mówiąc nasz harcerski drużynowy, trzymał w ręku plik kartek i biegał miedzy stolikami wołając trochę jak gazeciarz: “Komu deklarację ZMP, komu?”, “Kto deklarację ZMP, kto jeszcze?” Śmialiśmy się, wyciągaliśmy ręce, graliśmy razem z nim tę trochę gazeciarską scenę i bez wahania braliśmy od Wieśka deklaracje. Myślę, że moi koledzy, podobnie jak ja, podtrzymując atmosferę komediowości tego wydarzenia starali się pokazać sobie i innym, że to co robimy to nie jest na poważnie, że to nie znaczy, że my tak naprawdę z przekonaniem i z wewnętrznym zaangażowaniem.

Wszyscy moi najbliżsi przyjaciele wzięli deklaracje, właściwie cała klasa wstąpiła wtedy do ZMP za wyjątkiem jednego albo dwu kolegów. Byli nimi IMIĘ? Jurek Ujczak i Leszek Jaromiński. Nie pamiętam co spowodowało, że nie zapisał się ten pierwszy. Natomiast ten drugi, syn bogatego właściciela sklepu na Brzeskiej, był tak mocno i otwarcie “antyludowy”, że gdyby nawet złożył deklarację i tak pewnie nie zostałby przyjęty jako “wróg ludu”.

Od tego momentu „mundur” ZMP tj. zielona koszula i czerwony krawat, które nosiłem przy oficjalnych okazjach organizacyjnych stały się zewnętrznymi oznakami mego sprzeniewierzenia się samemu sobie. Wstąpienie do ZMP było aktem tchórzostwa, było wyrzeczeniem się swoich zapatrywań (na zewnątrz…) i jedyną osłodą tej przez lata przełykanej gorzkiej pigułki było to, że to co ja zrobiłem zrobili prawie wszyscy; prawie wszyscy wokół mnie byli zetempowcami i zetempówkami – pozostając w głównie wewnętrznej opozycji do Polski Ludowej.

W poprzednim zdaniu użyłem określenia “prawie wszyscy” mając na myśli kilka osób z mojego otoczenia, które nie poddały się tej presji i nie wstąpiły do organizacji wbrew swoim przekonaniom. Żywię dla nich niezmiernie wielki szacunek i uznanie i dlatego chcę je tutaj wymienić. Nie wstąpił do ZMP Andrzej Sosnowski, od początku studiów mój bardzo bliski przyjaciel, serdeczny druh, niezawodny towarzysz wypraw najpierw kajakowych, a następnie żeglarskich. Nie był zetempowcem inny mój przyjaciel, Jasio Ebert; jego postawa moralna wzbudzała uznanie i szacunek zetempowskich aktywistów już w czasie studiów i dalej przeniosło się to na jego zawodowe życie, jako profesora Politechniki, Dziekana Wydziału Elektroniki, Prorektora Politechniki Warszawskiej i…(można długo wyliczać jego wszystkie odpowiedzialne i zaszczytne stanowiska). Nie wstąpiła do ZMP koleżanka i sąsiadka Andrzeja Sosnowskiego z Pruszkowa (dokładnie z Tworek) Maryna Prokopowicz, po wyjściu za mąż Prigogine. Trzeba tu jeszcze podkreślić, że cała ta trójka tak dobrze zdała egzamin wstępny na Politechnikę, iż mimo nienależenia do ZMP wszyscy zostali przyjęci na studia. Myśląc o nich i o innych im podobnych zazdrościłem im prostolinijności i uczciwości wewnętrznej i sam w swoich oczach widziałem się gorszy.

Wymienione powyżej trzy osoby wybaczyły mi jakoś ten mój krok jak i wielu innym, podobnym do mnie w swoim postępowaniu i łączą mnie z nimi więzy bliskiej, serdecznej przyjaźni. Jednak ja sam nie czuję się dobrze z tym fragmentem mojego życiorysu. Ale tak to już w życiu jest. Pewnych faktów, pewnych poczynań, decyzji raz podjętych nie da się zmienić. Trzeba z nimi żyć i umrzeć. Ja przyjmuję to moje doświadczenie i inne podobnego typu jako lekcję pokory.

Jak wspomniałem, te trzy osoby, które wymieniłem powyżej zostały przyjęte na studia mimo tego, że nie należały do ZMP. Takie przypadki były dopuszczane przez Władzę Ludową i nawet oficjalnie ustalono, że jeden czy dwa procent miejsc na studiach przeznaczony był dla kandydatów nie – zorganizowanych. Aby znaleźć się w tych dwu procentach należało oczywiście doskonale zdać egzamin wstępny i dobrze wypaść w rozmowie z Komisją Kwalifikacyjną, zrobić wrażenie, iż mimo, że nie należy się do ZMP nie jest się przeciwnikiem reżimu. Wiele osób, prawdziwie czy nieprawdziwie, wyjaśniało w tych rozmowach, iż nie należą do ZMP ze względu na to, że są wierzący, natomiast w organizacji “obowiązywał” światopogląd materialistyczny; jeśli chodzi natomiast o ich stosunek do Polski Ludowej to jest jak najbardziej pozytywny.

Przedstawiony obraz sytuacji nie byłby pełny, gdybym jednocześnie nie napisał, że było wiele młodych ludzi, którzy z tego powodu, że nie należeli do ZMP nie zostawali przyjęci na studia. Niektórzy łamali się i wstępowali do organizacji, szli na rok do pracy i po tym roku z tak poprawionym “pochodzeniem społecznym” startowali ponownie. Niektórzy uparcie ponawiali start nie należąc do organizacji. Wyniki tych prób były oczywiście różne. Niektórzy dostawali się na studia w tym następnym podejściu, niektórzy nie. Byli tacy, którzy rezygnowali po pierwszej próbie, byli tacy, którzy bezskutecznie próbowali drugi, a nawet trzeci raz i dopiero wtedy dawali za wygraną. Produktem tego systemu przyjęć na studia była powiększająca się co roku grupa młodych ludzi, których życie potoczyłoby się inaczej, gdyby kryterium przyjęcia był tylko poziom przygotowania kandydatów, a nie ich pochodzenie społeczne i profil polityczny.

W wyniku niefrasobliwego sięgnięcia po deklarację rozdawaną przez Wieśka Golańskiego stałem się zetempowcem i byłem nim aż do listopada roku pięćdziesiątego szóstego. W miarę jak przybywało mi lat sytuacja stawała się z jednej strony śmieszna, z drugiej – bardzo kłopotliwa. Śmieszna – bo ZMP było organizacją młodzieżową, a tu z każdym rokiem było coraz trudniej zaliczać się do młodzieży. Kłopotliwa – bo uważało się, że ZMP jest przygotowaniem – przedsionkiem do partii i naturalną koleją rzeczy było ubieganie się o przyjęcie do partii, po stażu zetempowskim. Byłem absolutnie zdecydowany nie wstępować do partii (nie brnąć w “to” dalej i nie sprzeniewierzać się dalej samemu sobie). Jednak wystąpienie z ZMP miało w owych czasach charakter demonstracyjnego wystąpienia antypaństwowego, na które trudno mi było się zdecydować. I tak to trwało.

Uznałem, że odpowiedni moment do mego wystąpienia z ZMP nadszedł w listopadzie pięćdziesiątego szóstego kiedy zmieniałem pracę na zasadzie przeniesienia służbowego z Przemysłowego Instytutu Telekomunikacji do Instytutu Tele i Radiotechnicznego. Był to okres tzw. odwilży po “historycznym” XXym Zjeździe Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego w lutym pięćdziesiątego szóstego, ze słynnym przemówieniem Chruszczowa i atmosfera polityczna w kraju była nieporównywalnie luźniejsza niż w latach poprzednich. Przenosząc się z jednego miejsca pracy do drugiego powinienem wziąć też przeniesienie z jednej organizacji ZMP do drugiej. Zamiast wystąpienia o przeniesienie, złożyłem pismo o skreślenie mnie z listy członków ZMP. Odetchnąłem. Ulżyło mi. Stałem się sobą.

Wystąpienie z ZMP nie miało dla mnie żadnych, negatywnych konsekwencji. To nie były już czasy czerwonego, szalonego terroru ideologicznego i psychologicznego jaki panował w okresie stalinowskim. Zresztą, jak się wkrótce okazało mogłem nic w tej sprawie nie robić, gdyż ZMP, świadome swoich “błędów i wypaczeń” samo się rozwiązało. Mam w tym jednak malutką satysfakcję, że w tej całej, według mnie samego, mało chlubnej części mego życiorysu, zdobyłem się przynajmniej na ten krok wystąpienia z organizacji, do której zapisałem się nie z przekonania lecz pod presją specyficznej sytuacji.

Sprawy związane z moim należeniem do ZMP przedstawiłem tu celowo dość szczegółowo. W obecnych czasach mogą one wydawać się mało ważne. Jednak w moim życiu i w życiu całego mojego pokolenia znaczyły one bardzo wiele.