Ryszard Makowski

PORADNIK

ZIMOWEGO GRZYBIARZA

Kontakt z autorem:

www.rysmak.jasky.pl

OSTROŁĘKA 2012

Poradnik zimowego grzybiarza

Ryszard Makowski

Korekta
Anna Matusewicz

Wydawnictwo e-bookowo

Wydanie II

ISBN 978-83-63080-55-6   

©  Copyright by Ryszard Makowski 2012

Wszelkie prawa zastrzeżone

Autor i jego współpracownicy dołożyli wszelkich starań, by informacje zawarte w tej publikacji były rzetelne. Osoby te nie ponoszą żadnej odpowiedzialności za ewentualne szkody wynikające z nieodpowiedniego wykorzystania informacji zawartych w tejże publikacji.

Samowolne modyfikowanie, powielanie i rozpowszechnianie tego poradnika jest kategorycznie zabronione.

Poradnik ten opracowany jest w dwu odrębnych wersjach: 

a) wersja elektroniczna w formie e-booka

b) wersja tradycyjna (papierowa).

Autor tego poradnika serdecznie dziękuje Wydawnictwu EscapeMagazine.pl za owocną współpracę przy pierwszym wydaniu tego poradnika (w formie ebooka). Dziękuje też Panu Markowi Snowarskiemu za życzliwe wsparcie  oraz udostępnienie wielu cennych zdjęć omawianych tutaj grzybów i szczerze  zachęca do żywego zainteresowania się jego wspaniałym atlasem:

Wstęp

Zimą na grzyby?!

A  dlaczego  by nie?!  Przecież  zimą  grzyby  też  rosną.  Jest  ich  nawet  sporo.  Są bardzo smaczne i zdrowe, a nawet - lecznicze. W środku zimy nie grożą też nam na ogół żadne niebezpieczne pomyłki z grzybami trującymi, bo takich niebezpiecznych sobowtórów, po prostu wtedy nie ma.

Zbieranie pospolitych grzybów latem, czy jesienią, to przecież żadna sztuka. Chyba, że tak jak Wojski z „Pana Tadeusza” - zdecydujemy się zbierać i jeść także muchomory! Są one zresztą wyśmienite, ale ich bezpieczne rozpoznawanie i spożywanie, to już wyższa szkoła jazdy.

Tym razem chcę Ciebie zachęcić do zimowych grzybobrań, bez igrania z tak wysokim ryzykiem.  Dlaczego?  Bo  w  zimie  niemal  każde  grzybobranie  jest  przecież  bardzo  ciekawą, zdrową i wręcz egzotyczną przygodą, dostępną jednak tylko dla wtajemniczonych. Jeśli chcesz i Ty dostąpić tego szlachetnego wtajemniczenia i np. zaskoczyć swoich gości porcją świeżych grzybów, mimo mrozu, czy zamieci, to ten poradnik jest właśnie dla Ciebie!

Autor tego ebooka, to wieloletni wychowawca, nauczyciel i dyrektor Zakładu Poprawczego w Laskowcu k/Ostrołęki. To także doświadczony entuzjasta i miłośnik przyrody, survivalu i turystyki  kwalifikowanej, traktowanej jako twarda, ale  też  bardzo  uniwersalna, i niezwykle skuteczna „szkoła charakterów”, którą od wielu lat aktywnie propaguje, zwłaszcza wśród nauczycieli, młodzieży i swoich studentów. 

                                             Anna Matusewicz

Ryszard Makowski w imadle

- Wywiad z autorem

Niezwykle ciepły. Optymista. Pasjonat. Mgr pedagogiki specjalnej. Rocznik 48. Jest z grudnia. 3 grudnia. Ukończył Liceum Pedagogiczne. Potem studia z zakresu matematyki i fizyki, a później prestiżowa Wyższa Szkoła Pedagogiki Specjalnej w Warszawie. Ponad 30 lat pracował z młodzieżą zagubioną i trudną, z czego przeszło 20 lat jako wychowawca, nauczyciel i dyrektor Zakładu Poprawczego w Laskowcu k/Ostrołęki. Zawsze interesowały go nowatorskie metody pracy i oryginalne rozwiązania. Obecnie prowadzi zajęcia ze studentami resocjalizacji w Akademii Pedagogiki Specjalnej w Warszawie.

Patrycja Kierzkowska: Niektórzy pewnie pamiętają Pana z kontrowersyjnego tekstu "Przepraszam Cię mamo", który ukazał się w piśmie psychologicznym "Charaktery".

Ryszard Makowski: Napisałem i opublikowanych w różnych czasopismach kilka artykułów o tematyce pedagogicznej i turystycznej. Wspomniany przez Panią artykuł - "Przepraszam Cię mamo" ("Charaktery" nr 7/2005) - był o moim wychowanku Andrzeju - matkobójcy. Po tym strasznym czynie, dopadły go wkrótce tak potężne wyrzuty sumienia, że widząc to, nie potrafiłem mu odmówić, bardzo ryzykownej i sprzecznej z prawem prośby.

PK: Jakiej?

RM: A takiej, żeby mógł on pojechać na grób swojej matki i tam jej powiedzieć - "przepraszam Cię mamo...". Gdybym wtedy posłuchał prawa, a nie sumienia, to Andrzej na pewno by zwariował, albo popełnił jakieś drastyczne samobójstwo.

PK: Pamiętam jeszcze Pana świetny tekst "Po co chodzisz po górach?" z Wychowawcy" (nr 6/2006), mówiący o "twardej szkole charakterów". Zapewne w takich okolicznościach powstawał ebook "Zimą na grzyby"?

RM: Dokładnie. Dla swoich wychowanków i dla licznych naszych gości, zorganizowałem setki różnych imprez i szkoleń z zakresu turystyki kwalifikowanej oraz survivalu. Na wielu z nich, a zwłaszcza na zimowych rajdach survivalowych - grzyby i porosty były naszym podstawowym pożywieniem.

PK: Ale poradników o grzybach jest wiele.

RM: Owszem, ale na temat zbierania grzybów w zimę nie ma żadnego! Są różne poradniki i przewodniki ułatwiające zbieranie grzybów latem i jesienią, ale zimowe grzybobrania są u nas nadal prawdziwą egzotyką, dostępną tylko dla wtajemniczonych. Uważny czytelnik tego poradnika, ma duże szansę na to, aby tego wtajemniczenia rzeczywiście dostąpić. Na pewno uda mu się też zadziwić swoich imieninowych, czy świątecznych gości - ciekawie przyrządzoną porcją świeżych grzybów i odpowiednią nalewką, nawet w samym środku zimy!

PK: Co znajdziemy w ebooku?

RM: Jest to praktyczny i jedyny w swoim rodzaju poradnik zimowego grzybiarza, uzupełniony ciekawymi przepisami oryginalnych, grzybowych potraw i harmonizujących z nimi trunków, oraz kilkoma zabawnymi dygresjami, które jak sądzę, trochę ożywią fachową tematykę. Do tego oczywiście będą zdjęcia grzybów, ułatwiające ich identyfikację w terenie.

PK: Taaa, z ebookiem na grzyby...

RM: Ebooka można przecież wydrukować albo wgrać go do palmtopa. Zapewniam, że obie te formy są bardzo wygodne. Wydrukowane luźne kartki, mogą czasem okazać się o wiele praktyczniejszą pomocą w trudnych, zimowych warunkach, niż zwykłe książkowe przewodniki.

PK: Komu mógłby Pan polecić ten ebook?

RM: Wszystkim, dla których zimowe wędrówki po łąkach i lesie są ciekawą przygodą oraz dobrym i bardzo zdrowym relaksem. W szczególności - miłośnicy tak modnego dziś survivalu, wytrawni turyści, komandosi, harcerze, uczniowie i nauczyciele, a także liczne grono zwykłych grzybiarzy oraz tych, którym imponuje taka przyrodnicza i kulinarna egzotyka.

PK: Słyszałam, że w wolnych chwilach pisze i publikuje Pan też wiersze!

RM: Tak, to były różne okolicznościowe wiersze - drukowane głównie w "Niedzieli". Opracowuję aktualnie tomik poetycki pod tytułem "Wiersze dla żony", którego zamierzam wydać zarówno w formie tradycyjnej, jak i w postaci ebooka.

PK: Będą wiersze, mamy poradnik o zimowym grzybobraniu. A gdzie książka o pracy w zakładzie poprawczym?

RM: …Do pisania siadam tylko przy marnej pogodzie, a że dla prawdziwego turysty każda pogoda i każda pora jest dobra, to i czasu na długie pisanie mam zawsze za mało.

PK: Hmmmm...

RM: Za namową kolegów, oraz moich dawnych i obecnych studentów, zdecydowałem się jednak napisać książkę refleksyjno- wspomnieniową pt. "Za murami poprawczaka", gdyż praca z młodzieżą zagubioną i trudną była zawsze moją wielką pasją i ciekawym wyzwaniem. Książka ta jest już na ukończeniu i być może będzie wkrótce wydana nie tylko w formie tradycyjnej, ale także w postaci ebooka. Serdecznie zachęcam do jej przeczytania.

PK: Kto się nadaje do pracy z zagubioną młodzieżą?

RM: Przede wszystkim ten, kto ma jakąś wielką pasję, jakieś ciekawe hobby, dobrze ustawioną hierarchię wartości oraz spontaniczne poczucie humoru.

PK: Czego uczy taka praca?

RM: Pokory oraz praktycznej realizacji naszego wielkiego pragnienia - "aby świat lepszym był!"

Imadło podkręcała Patrycja Kierzkowska

                                                          EscapeMagazine.pl

Dygresja – z siekierą na grzyby

Jest piękny zimowy poranek. Szusujemy sobie z kolegą na nartach wiejską drogą, w stronę pobliskiej rzeki. Mróz, śnieg i słońce wyczarowują nam coraz ciekawszą scenerię. Powietrze rześkie, zdrowe. Jest bardzo pięknie i przyjemnie, tylko ręce trochę marzną, gdyż niesiemy ze sobą koszyki i siekiery, z głębokim przekonaniem, że mogą się nam wkrótce przydać. Szybko zbliżając się do widocznej z daleka małej wioski, doganiamy jakąś kobietę, która też podąża w tą samą stronę,  co my. Zapewne  wraca z kościoła  albo ze sklepu do swojego  domu.  Po kilku zdaniach, wesołej, sympatycznej rozmowy, kobieta zadaje nam proste pytanie:

- A dokąd to panowie pędzicie w taki mróz i z tymi siekierami?

- Na grzyby droga pani...na grzyby - pada z naszych ust równie prosta i szczera odpowiedź.

- Naa... ryybyy - pyta, z wyraźnym zaciekawieniem owa kobieta? Lód jest jeszcze cienki, a Narew głęboka - uważajcie... uważajcie!

- Dziękujemy za ostrzeżenie, ale my idziemy na grzyby, a nie na ryby proszę pani.

Kobieta spojrzała na nas jakoś dziwnie, postukała się w czoło, a po chwili nagle i bez słowa wycięła po zaspach na skróty do swojego domu w takim tempie, że trudno by było dotrzymać jej kroku, nawet na nartach. Uznała nas za wariatów, i to pewnie bardzo  groźnych, skoro tak szybko i z taką determinacją porzuciła nasze, sympatyczne przecież towarzystwo. Całe to zabawne zdarzenie, jest tylko doskonałą ilustracją powszechnej nieświadomości, że sezon grzybowy może przecież trwać przez cały rok. Skoro nawet ludzie ze wsi, doskonale zżyci z przyrodą, mają tak małe  rozeznanie  w  tej  materii,  to  jak  wielka  musi  być  tu  ignorancja  wśród  typowych mieszczuchów. Nawiasem mówiąc, nieopodal domu owej kobiety, pośród oszronionych pniaków pozostawionych  przez  bobry,  nazbieraliśmy,  a  właściwie...  narąbaliśmy  wtedy  tyle  zimówek i boczniaków, że nasze pokaźne koszyki już  po kilku minutach były  prawie pełne. Szkoda, że spotkana kobieta tego nie widziała, bo być może trochę zmieniłaby o nas zdanie.

Gatunek po gatunku

Wymienione poniżej gatunki grzybów postaram się omówić dość szczegółowo,  tak aby radykalnie ułatwić zimowe grzybobranie, każdemu, kto będzie miał na to wyraźną ochotę. Rodzi się tylko takie oto praktyczne pytanie: jak korzystać z tego poradnika w terenie i to w ciężkich warunkach zimowych, jeśli mamy go jedynie w wersji elektronicznej, czyli w formie e-booka? Nie będziemy przecież dźwigać ze sobą komputera ani nawet hasać tam z laptopem. Poszczególne opisy grzybów oraz ich użyteczne ilustracje można jednak bez  problemu  wgrać  do  czytnika, tableta lub  wygodnego smartfona, albo wydrukować na poręcznych,  luźnych  kartkach.  Idąc  potem  na  zimowe  grzybobranie,  po  prostu  chowamy smartfona albo te kartki do kieszeni, razem z jakąś wysokokaloryczną kanapką i wyciągamy je zawsze wtedy, kiedy znajdowane grzyby budzą naszą ciekawość albo rodzą istotne wątpliwości.

Ale oczywiście – nie ma to jak zwykła, papierowa książka i to w dogodnym formacie!

A) Stali mieszkańcy zimowego pałacu

Spośród tych dziesięciu wybranych przeze mnie grzybów, zwłaszcza trzy gatunki należy uznać, za typowo zimowe. Są to: boczniak ostrygowaty, zimówka aksamitnotrzonowa i ucho bzowe. Można je bowiem zbierać przez całą zimę, podczas gdy pozostałe gatunki tylko często (ale jednak nie zawsze) zahaczają o zimowe okresy.

Jest to prawdziwy król grzybów zimowych. Nie lęka się on ani obfitych śniegów, ani siarczystego mrozu. Bywa często bardzo okazały, jego kapelusz może osiągać nawet kilkudziesięciu centymetrów. Jest więc największym ze wszystkich wymienionych tu grzybów, a odpowiednio przyrządzony smakuje jak rzadki  rarytas.

1.Boczniak ostrygowaty (Pleurotus ostreatus)

foto: M. Snowarski,  http://www.grzyby.pl

Kapelusz: Średnica  najczęściej  5-15 cm,  ale zdarzają  się osobniki  osiągające  nawet  30 cm. Kształt  muszlowaty,  czasem  łopatowy  z  mocno  podwiniętym  brzegiem.  Gładki,  błyszczący, suchy o barwie bardzo zmiennej - od popielatej, przez szarobrązową, szaroliliową, ciemnoniebieską, aż do prawie czarnej.

Blaszki: Daleko zbiegające na trzon, cienkie, dość gęsto ustawione, różnej długości, białawe lub jasnoszare, po uszkodzeniu po woli zabarwiające się na rdzawoczerwono.

Trzon:  krótki,  gruby,  białawy  a  czasem  brązowawy,  ekscentryczny  lub  bocznie  osadzony, czasem bardzo słabo wykształcony lub nikły, może być nagi lub kosmato owłosiony.

Miąższ: Biały, o bardzo słabym zapachu (starsze osobniki trochę pachną stęchlizną) i smaku łagodnym. Sok biały, powoli różowiejący, trochę gorzkawy.

Zarodniki: 7-11x 3-4 mikr, elipsoidalne, gładkie. Wysyp biały lub liliowoszary.

Występowanie: W ciągu całego roku, a zwłaszcza od października do marca, w dziuplach, na pniakach i leżących na ziemi gałęziach drzew liściastych, czasem także na drewnie świerkowym. Owocniki wyrastają zwykle dachówkowato i bardzo gęsto, jeden nad drugim.

Możliwość   pomylenia:   Co   najwyżej   z   innymi   gatunkami   boczniaka.   Brak   trujących sobowtórów.

Wartość: Jest to bardzo smaczny i pożywny grzyb jadalny, z grzybów zimowych może nawet najsmaczniejszy!  Znakomicie  nadaje  się  do  marynowania  i  wyśmienicie  smakuje  usmażony w panierce a'la sznycel. Do spożycia nadają się jednak tylko młode osobniki, starsze są łykowate i niesmaczne, chociaż można wykorzystać ich dużo smaczniejsze brzegi.

Po przeczytaniu tego poradnika - grzechem by było go nie zbierać, zwłaszcza w Bieszczadach (tam   jest   on   dosyć   liczny)   ale   występuje   on   jednak   znacznie   rzadziej   niż   poczciwa i wszędobylska  zimówka.

2. Zimówka  aksamitnotrzonowa (Flammulina velutipes)

foto: Marek Snowarski,  http://www.grzyby.pl

Skoro  boczniaka  nazwaliśmy  królem  grzybów  zimowych,  to  za  ich  królową możemy bez wątpienia uznać zimówkę aksamitnotrzonową. Jest ona przy tym o wiele łatwiej dostępna niż królewski boczniak i prezentuje się też dosyć efektownie. Gdyby nasze zimowe grzybobrania ograniczyć tylko do tego jednego gatunku, to i tak byłyby one bardzo ciekawe i wysoce opłacalne. Zimówka owocuje także przez całą zimę, nie lęka się ani nagłych odwilży, ani  dużych  mrozów.  Dość  łatwo  jest  ją  znaleźć  w  terenie  i  co  ciekawe  -  łatwo  nazbierać dokładnie  tyle zimówek,  ile ci aktualnie  potrzeba. Resztę napotkanych  grzybów  możesz bez obawy zostawić na jakąś następną, wyjątkową okazję, gdyż ani się nie zepsują, ani nikt inny tych zimowek Tobie nie podbierze, bo ich po prostu nie zna. Zimówki są naprawdę znakomite, dają  się przyrządzać  na różne  ciekawe  sposoby,  są smaczne,  pożywne i zdrowe.  W Japonii uchodzą nawet za bardzo cenne lekarstwo przeciwko rakowi. Dlaczego więc ich nie zbierasz? Bo ich nie znasz! Czas na prawdziwy bruderszaft i to z nie byle kim, ale właśnie z samą królową.

A jaki trunek przy tym osobliwym spotkaniu z zimówką bym polecał? No cóż, mogłoby to być wino z rodzynek, a z mocniejszych trunków: pachnąca lasem - jałowcówka albo odpowiednio wyczarowany z przemrożonych owoców - jarzębiak. Przepisy na samodzielne sporządzenie tych okazjonalnych  trunków  znajdziesz  w  jednym  z  kolejnych  rozdziałów,  ale  już  teraz  możesz pomyśleć, kiedy i z kim te grzyby, i te trunki smakowałyby Tobie najlepiej.

Kapelusz: Średnica zwykle 2-5 cm, chociaż zdarzają się osobniki osiągające nawet 12 cm Barwa kapelusza dosyć zmienna, uzależniona od warunków atmosferycznych  oraz wieku grzyba, od jasnożółtej  do  żółtobrązowej,  z  ciemniejszym  odcieniem  na  szczycie.  Powierzchnia  gładka, w czasie wilgotnej pogody silnie śluzowata i błyszcząca. Młode kapelusze są wypukłe, często podwinięte,  potem - płasko rozpostarte, powyginane, na brzegu prążkowane.

Blaszki: nieco jaśniejsze od kapelusza, szerokie, różnej długości, początkowo prawie białe, później żółtawe, prosto przyrośnięte do zatokowo wykrojonych.

Trzon: 3-10 x 0,3 -1,2 cm, na początku wewnątrz pełny, potem pusty, łykowaty, bez pierścienia, u samej góry żółtawy, a niżej brunatny lub prawie czarny, o powierzchni wyraźnie filcowato- aksamitnej, przypominającej futerko kreta (jest to cecha rozpoznawcza).

Miąższ:  cienki, delikatny, w starych kapeluszach  łykowaty,  żółtawy  o  smaku  łagodnym i przyjemnym, słabym zapachu.

Zarodniki: 7-9 x4-6 mikr. elipsoidalne, gładkie, wysyp bladokremowy.

Występowanie: październik - kwiecień, zazwyczaj gromadnie, kępkami w dziuplach, na pniach i leżącym drewnie drzew liściastych, takich zwłaszcza jak Wierzby i Jesiony oraz Olsze, Topole, Wiązy i Buki, rosnące w lasach, parkach, na łąkach i w ogrodach. Według niektórych autorów (np. Hansa E. Lauxa) zimówki rosną także na drewnie drzew iglastych, ale jest to informacja raczej odosobniona. Ja także muszę tu przyznać, że na takich drzewach, jak dotąd nigdy ich nie spotkałem.  Intensywny rozrost zimówki aksamitnotrzonowej  nasila się zwłaszcza w okresach odwilży, a nieco przyhamowuje podczas silnych mrozów. Często bardzo dorodne okazy można znaleźć także pod śniegiem.

Bardzo praktyczną metodą ich lokalizowania jest dokładne zapamiętywanie tych miejsc i tych drzew, na których lub pod którymi, pojawiały się zimówki późną jesienią lub w czasie wyraźnej odwilży.  Potem  w  tych  właśnie  miejscach  możemy  je  z  powodzeniem  wyszukiwać,  nawet w środku zimy, pod grubą warstwą śniegu, niezależnie od temperatury,  ku wielkiemu zdumieniu naszej ewentualnej konkurencji. Podczas silnych mrozów, grzyby te są jednak zmarznięte na tzw. przysłowiową  kość  (co  jednak  wcale  nie  obniża  ich  wartości)  i  bardzo  mocno  trzymają  się swojego podłoża. Wtedy do ich sprawnego zbierania, zamiast zwykłego noża, o wiele lepsza będzie... siekiera.

Możliwość pomylenia:

Z też jadalną, pożyteczną i występującą przez cały rok maślanką łagodną, która jednak ma kapelusze bardziej pomarańczowożółte i upodobała sobie drzewa iglaste.

     Jesienią i wiosną z trującą maślanką wiązkową. Ma ona jednak blaszki zielonkawe, trzon bez aksamitnego nalotu, bardzo gorzki smak i ciemny wysyp zarodników.

 Z bardzo trującą hełmówką  obrzeżoną, którą można spotkać na drewnie drzew iglastych (czasem też liściastych - choć niezwykle rzadko), ale tylko od września do listopada. Ma ona jednak charakterystyczny  zapach  - wyraźnie mączny lub ogórkowo-mączny,  a na trzonie posiada cienki pierścień i ciemną po nim obwódkę. Wysyp jej zarodników jest ciemny.

Jak widzimy pomylić bardzo niebezpieczną hełmówkę z naszą zimówką byłoby bardzo trudną. Zimówka bowiem upodobała sobie inne drzewa (liściaste), zbieramy ją nie tylko późną jesienią, ale przede wszystkim zimą i ma ona bardzo wyróżniający ją trzon z aksamitnym nalotem. Tak więc   już   od   grudnia   możemy   zbierać   ją   praktycznie   bez   żadnego   ryzyka   pomylenia z jakimkolwiek trującym sobowtórem. To także jej wielka zaleta.

Własności  lecznicze:  Zimówka wzmacnia nasz system immunologiczny oraz zwalcza choroby cywilizacyjne  np.  stres,  bezsenność.  Zawiera  też  cenny  antybiotyk  -  flammulinę,  pomocną w zwalczaniu sarkoma S 180. W medycynie ludowej zimówka bywa używana jako lekarstwo na stany zapalne. W Japonii jest też traktowana, jako bardzo cenny lek przeciwko nowotworom.

Wartość: Jest to smaczny grzyb jadalny, można go smażyć, gotować, marynować i przyrządzać na różne wykwintne sposoby. Nie nadaje się tylko do suszenia. Jego trzony są jednak łykowate i ciężkostrawne, dlatego  powinno  się je odrzucać.  Z powodzeniem  wystarczą  przecież  same kapelusze i trochę fantazji do ciekawego ich przyrządzenia.

3. Ucho bzowe (Hirneola auricula-judae)

foto: Marek Snowarski,  http://www.grzyby.pl

Wśród stałych mieszkańców naszego zimowego pałacu zdążyliśmy już poznać dostojnego króla i szlachetną królową, a więc teraz chyba czas na błazna. Myślę, za takiego może z powodzeniem uchodzić... ucho - Hirneola auricula-judae, czyli tzw. ucho bzowe. Wygląda ono rzeczywiście trochę dziwnie, trochę śmiesznie, nieco karłowato i niezgrabnie, ale jego widok… wprawia w zadumę.

Kapelusz: Jak na błazna przystało, już na początku tego opisu, ucho nam wycina prawdziwego figla. Nie ma ono bowiem żadnego kapelusza i możemy tutaj mówić jedynie o jego owocniku. Średnica 3-8 cm, chociaż czasem owocniki tego grzyba osiągają nawet 15 cm. Swoim kształtem przypominają  one  małżowinę  uszną,  stąd  taka  ich nazwa.  Są  one  chrząstkowo-galaretowate, elastyczne, prawie gładkie lub nieregularnie  pofałdowane, szarobrązowe,  żółtawobrązowe  lub czerwonobrązowe,  czasem też blade lub prawie białe. Od wewnętrznej strony są one zwykle gładkie  i  lśniące,  od  zewnątrz  zaś  delikatnie  aksamitne,  pokryte  bardzo  krótkimi,  gęstymi włoskami (dobrze widocznymi przez lupę). Owocniki te są przyrośnięte do drewna za pomocą bardzo krótkiego trzonu. W czasie suszy są one mocno skurczone, bardzo lekkie i twarde, po opadach szybko wchłaniają wilgoć i powracają do swej pierwotnej formy.

Miąższ: Galaretowo-chrząstkowy, bez wyraźnego smaku i zapachu.

Zarodniki: 12-20 x4-8 mikr. cylindryczne,  wygięte,  gładkie i bezbarwne (dlatego  grzyby te włożone do potraw nie zmieniają ich koloru).

Występowanie: W ciągu całego roku, głównie od września do marca, gromadnie, najczęściej na martwych lub chorych gałęziach bzu czarnego, znacznie rzadziej na Akacjach, Klonach, Robinii, Morwie oraz innych drzewach i krzewach liściastych, a czasem też iglastych.  W zachodniej, południowej  i  południowo-wschodniej  Polsce  dosyć  pospolity,  w  środkowej  raczej  rzadki, a w Polsce północno- wschodniej, oraz wysoko w górach - występuje sporadycznie.

Możliwość pomylenia: Z niejadalnym uszniakiem skórnikowatym (o owocnikach z wierzchu kosmato owłosionych). Trujących sobowtórów - nie ma!

Wartość: Jest to grzyb jadalny, raczej dla koneserów, gdyż nie wszystkim on u nas smakuje. Bardzo ceniony jest on jednak w kuchni dalekowschodniej zwłaszcza chińskiej, wietnamskiej i japońskiej. Słynna przyprawa - mu! W Europie też staje się on coraz popularniejszy, zwłaszcza w formie suszonych plasterków, przypominających suszone jabłka. Wrzucone do ciepłej wody, w kilka sekund powiększają one swą objętość i dodają potrawom wyraźnie  egzotycznego smaku.

B) Sezonowi goście zimowego dworu

Oprócz  grzybów  typowo  zimowych,  w  naszych  lasach  można  spotkać  takie  gatunki, których  owocowanie  przeciąga  się poza okres  późnej  jesieni  albo zaczyna  się wcześniej  niż kalendarzową  wiosną.  Można powiedzieć,  że  niejako  gościnnie,  zaglądają  one do lasu także zimą, chociaż są to na ogół wizyty tylko okazjonalne i raczej krótkotrwałe.

Honor prymabaleryny, występującej gościnnie w naszym zimowym pałacu może z powodzeniem  pełnić  wodnicha  marcowa.  Rośnie  ona intensywnie  - zwłaszcza  późną  zimą i wczesną wiosną, jest dosyć okazała oraz wyjątkowo smaczna.

4.Wodnicha  marcowa (Hygrophorus marzuolus)

foto: Hans E. Laux – „Grzyby jadalne i ich trujące sobowtóry”, Oficyna edytorska „Wydawnictwo Świat”, Warszawa 1992 r.

Kapelusz: Średnica  4-10  cm.  Początkowo  wypukły,  o  podwiniętym  brzegu,  później  prawie płaski, często niekształtny, gruby, mięsisty i dosyć twardy, z pofalowaną krawędzią. Jak każda wytworna dama, ta również lubi zmieniać swój strój balowy na coraz stosowniejszy - najpierw ma kapelusz prawie biały, z wiekiem coraz ciemniejszy aż  do czarno-szarego.  Jest on lekko kleisty, ale nie śluzowaty, szybko schnący i matowy.

Blaszki:  Grube,  2-6 mm szerokie,  woskowate,  rzadko  ustawione,  nisko zbiegające  na trzon, częściowo rozwidlone, za młodu czysto białe lub białawe, z wiekiem szarzejące.

Trzon:  3-10x1,5-4,0  cm,  dosyć  masywny,  prosty  lub  powyginany,  pełny,  mięsisty,  u  dołu zwężony,  początkowo   biały,   później   szary,   o   powierzchni   jedwabisto-włóknistej,   a  pod kapeluszem nieco kosmykowatej.

Miąższ: Zwarty, biały, potem delikatnie szarawy, o łagodnym smaku i  trochę miodowym zapachu.

Zarodniki: 7-9x4-5 mikr. eliptyczne, gładkie, bezbarwne.

Występowanie: Zimą i wczesną wiosną, zwykle po stopieniu obfitych śniegów od lutego do maja,  gromadnie,  w lasach  głównie  iglastych lub mieszanych  sfery alpejskiej,  poza tym jest niestety  dosyć  rzadka.  Nie jest  łatwo  ją znaleźć  również  dlatego,  że  ukrywa  się często  pod listowiem,  tworząc jedynie niewielkie  wybrzuszenia  próchnicy.  Dobrą wskazówką  mogą  być jednak ślady żerujących zwierząt, dla których wodnicha jest prawdziwym przysmakiem.

Możliwość  pomylenia: inne gatunki wodnichy, mają one jednak bardziej szare oraz śliskie kapelusze i występują na ogół w późniejszym okresie. Trujących sobowtórów brak

Wartość: Jest to doskonały grzyb jadalny, będący łakomym kąskiem dla wyspecjalizowanych zbieraczy.

5. Wodnicha jasnożółta (późna) (Hygrophorus hypothejus)

foto: Marek Snowarski,  http://www.grzyby.pl

Myślę, że warto tu wymienić jeszcze i tę wodnichę, która pojawia się dużymi grupami, ale nie wczesną wiosną, tylko późną jesienią, zwykle po pierwszych mrozach, a jej świeże owocniki można znaleźć także pod śniegiem. Smaczna i dosyć łatwa do rozpoznania, a jednak prawie w ogóle u nas nie jest zbierana.

Kapelusz:  Średnica  3-6  cm,  oliwkowo-brunatny  z  ciemniejszą  barwą  po  środku  i  łatwo zdzierającą się, lepką, śluzowatą skórką (tę skórkę podobnie jak u maślaków należy zdejmować zaraz po zbiorze). Kapelusz młodych owocników jest wypukły i zwykle całkowicie schowany pod śluzowatą osłoną. Później kapelusz się spłaszcza i wygina, na jego środku powstaje wyraźne wgłębienie, z niewielkim uwypukleniem na szczycie, a jego brzegi się podwijają.

Blaszki:  Początkowo białawe, później żółte lub nawet pomarańczowoczerwone, rzadkie, grube, szerokie, elastyczne, często z ciemniejszymi plamami, zbiegające na trzon.

Trzon: 5-10x0,3-0,7 cm. wysmukły, cienki, gładki i podobnie jak blaszki jest on koloru początkowo białego, a później żółtego bądź pomarańczowoczerwonego. Pierścień słabo zaznaczony.

Miąższ: żółty, niezmienny, o smaku łagodnym, słodkawym, słabym, owocowym zapachu.

Zarodniki: 7-9x4-5 mikr. wydłużone, gładkie o białym wysypie.

Występowanie: Dosyć pospolity. Pojawia się gromadnie, zwłaszcza po pierwszych  mrozach. Można go znaleźć także pod śniegiem, zazwyczaj pod Sosnami.

Możliwość pomylenia: W tym czasie, można też zbierać (pod modrzewiami) bardzo podobną, też jadalną, lecz intensywniej żółtą (cytrynowożółtą lub złocistą) wodnichę modrzewiową. Podobnych gatunków trujących w tym czasie nie ma.

Wartość: Wodnicha jasnożółta (a także modrzewiowa) jest bardzo smacznym grzybem (choć nie wszystkim   odpowiada   jej   żywiczny  posmak),   dającym   się  przyrządzać   na  różne,   także wykwintne  sposoby.  Może  ona  cieszyć  nasze  podniebienie,  także  wtedy,  gdy  w  naszym sosnowym lesie, innych grzybów już nie ma.

6. Szyszkówka świerkowa (Strobilurus esculentus)

foto: Marek Snowarski,  http://www.grzyby.pl

To niewielki i bardzo skromny grzybek. Ma on jednak podobnie jak lebioda, pewne porosty, czy niektóre muchomory, dosyć duże zasługi w dokarmianiu syberyjskich uciekinierów, a także partyzantów oraz ubogiej ludności w latach głodu, zwłaszcza na tzw. przednówku.

Kapelusz: Średnica 1-3 cm. Początkowo wypukły, później spłaszczony, dzwonkowaty, przeważnie szarobrązowy, ale też ciemnobrązowy, a czasem także prawie biały. Skóra starszych osobników jest gładka, matowa i sucha, ale u młodych jest dość wilgotna.

Blaszki:  Białawe do bladoszarych, dość szerokie, gęsto ustawione, przy trzonie zaokrąglone, prawie wolne.

Trzon: 3-6x0,1-0,2 cm, brązowo szary z jaśniejszym szczytem, łykowaty, trochę kosmykowaty, wewnątrz pusty, często z długim, włóknisto-filcowatym „korzeniem”.

Miąższ: Trochę łykowaty, biały, o słabym korzennym zapachu i łagodnym, trochę gorzkawym smaku.

Zarodniki: 5-8x3-4 mikr. elipsoidalne, gładkie o białym wysypie.

Występowanie: Pospolity, występuje późną jesienią lub wczesną wiosną, zahaczając o okresy zimowe, na opadłych szyszkach świerkowych.

Możliwość   pomylenia:  Z  innymi  gatunkami  szyszkówki.  Wiosną  należy  unikać  pomyłki z  trującą  wieruszką  wiosenną.  Ma  ona  jednak  dwukrotnie  większe,  kasztanowo-brązowe kapelusze,  początkowo  bladoszare,  a  potem  szaro-czerwone  blaszki,  miąższ  szaro-brązowy, zapach nieco ogórkowo-mączny i występuje w lasach liściastych wśród traw.

Wartość: Grzyb jadalny, ale dosyć drobny i średniej wartości. Zbiera się tylko kapelusze.

7. Twardziak shii-take  (Lentinus edodes)

foto: Hans E. Laux – „Grzyby jadalne i ich trujące sobowtóry”, Oficyna edytorska „Wydawnictwo Świat”, Warszawa 1992 r.

U nas jest to nadal grzyb bardzo egzotyczny i prawie w ogóle nie bywa zbierany. Czasem tylko hoduje się go w celach eksportowych. Co innego na Dalekim Wschodzie - tam uchodzi  on  za  prawdziwy  rarytas leczniczy i kulinarny.

Kapelusz:  Średnica  5-10  (20)  cm.  Początkowo  wypukły,  z  podwiniętym  brzegiem,  potem wklęsły,  często  z  niewielkim  wgłębieniem,  od  jasno-szarobrązowego  do  ciemno-brązowego, a czasem też czerwono-brązowy. Na suchej jego powierzchni znajdują się białawe lub brązowe łuseczki.

Blaszki:  Białopłowe,  potem  żółtawe,  aż  do  brązowawych,  gęsto  ustawione,  przyrośnięte  do trzonu lub zatokowo wycięte.

Trzon: 3-5 cm, najczęściej osadzony ekscentrycznie, o kolorze od białawego aż do brązowego, pokryty ciemniejszymi łuskami.

Miąższ:  Biały,  twardy,  pod  skórką  -  brązowawy,  o  aromatycznym  zapachu  i  ciekawym, czosnkowym smaku.

Występowanie: Od wczesnej wiosny do późnej jesieni, zahaczając o sezon zimowy, na drzewie drzew liściastych.

Możliwość pomylenia: Raczej trudno go pomylić z czymkolwiek.

Własności  lecznicze:  W Japonii jest on traktowany jako dobry środek leczniczy, obniżający zawartość cholesterolu we krwi i podnoszący odporność organizmu na przeziębienia.

Wartość:  Jest  to  bardzo  ciekawy  grzyb  jadalny,  wysoko  ceniony  zwłaszcza  w  kuchni dalekowschodniej.

8. Maślanka łagodna  (Hypholoma capnoides)

foto: Marek Snowarski,

 http://www.grzyby.pl

Kapelusz: Średnica 2-6 cm. Początkowo dzwonkowato-wypukły i bladożółty, potem rudy,  spłaszczony,  często  nieregularny,  z lekkim,  ciemnym  uwypukleniem  na szczycie.  Jego powierzchnia  jest  gładka,  sucha  i  trochę  błyszcząca.  Na brzegu  kapelusza  pozostają  zwykle cienkie, zanikające, początkowo białe, a później ciemnobrązowe resztki jego osłony.

Blaszki:   Dosyć  gęste,  szeroko  przyrośnięte  lub  zaokrąglone  przy  trzonie.  Blaszki  te  są początkowo blado żółtawe, potem ciemnieją i stają się makowo-szarofioletowe, ale nigdy żółte lub zielone (jest to ważna cecha rozpoznawcza).

Trzon: 5-10x0,4-1.0 cm, włóknisty, często wygięty, wewnątrz pusty, gładki z białawym, łatwo zanikającym pierścieniem. Od góry jest on białawo-jasnożółty, niżej żółtobrązowy aż do rdzawo- brązowego. Młody bywa zwykle nieco jedwabisto-włóknisty, a stary jest po prostu łysy.

Miąższ: Miękki, cienki, żółtawobiały o nieokreślonym zapachu i łagodnym smaku (ten łagodny smak jest kolejną, ważną cechą różniącą i rozpoznawczą).

Zarodniki: 8-9x4-5 mikr, eliptyczne, gładkie o rdzawobrunatnym wysypie.

Występowanie: Przez cały rok z nasilenie w okresie wrzesień - grudzień, a czasami ponownie wczesną wiosną, kępkowo na drewnie drzew iglastych. Maślanka ta jest dość pospolita i można ją  z powodzeniem zbierać aż do pierwszych mocnych mrozów.

Możliwość pomylenia: Można ją pomylić z warunkowo jadalną maślanką ceglastą  (ma ona jednak blaszki zielono-brązowe)  oraz niestety z trującą maślanką wiązkową  (ta z kolei ma blaszki zielonożółte). Obydwa te sobowtóry, (a zwłaszcza - trująca maślanka wiązkowa) są piekielnie gorzkie i zwyczajna (ale ostrożna) próba smakowa skutecznie je demaskuje.

 Wartość: Jest to bardzo dobry i dość licznie występujący grzyb jadalny, owocujący znacznie dłużej niż inne grzyby typowo jesienne. Jego łykowate trzony lepiej jest jednak wyrzucać.

9. Kopułek śnieżny (Camarophyllus niveus)

foto: Marek Snowarski,  http://www.grzyby.pl

Kapelusz: Średnica 1,5-3 (5) cm. Początkowo jest on półkolisty, później płaski lub lekko  wklęsły.  Podczas  suchej  pogody  -  gładki  i  śnieżnobiały,   podczas  wilgotnej  zaś  - półprzejrzysty, nieco lepki o wyraźnie przeświecającym brzegu.

Blaszki: Białawe z lekko żółtym odcieniem, dość rzadko ustawione, daleko zbiegające na trzon.

Trzon: 1,5-5x0,3-0,5) cm, na początku pełny, później wydrążony, gładki, w dole zwężony, biały, a czasem od dołu różowo-brązowy.

 Miąższ: Biały, nieco wodnisty, niezmienny, o nieznacznym zapachu i łagodnym smaku.

Zarodniki: Co ciekawe -kopułek miewa dwie formy zarodników. W formie czterozarodnikowej ich  wielkość  wynosi  7-10x5-6  mikr,  a  w  formie  dwuzarodnikowej  są  one  nieco  większe 10-12x5-6 mikr. Obie te formy mają biały wysyp swoich zarodników.

Występowanie: Wrzesień - grudzień, na łąkach, trawiastych drogach, brzegach lasu - często bardzo licznie.

Możliwość  pomylenia: Z trującą lejkówką  odbieloną, występującą w podobnych miejscach, lecz mającą wyraźnie mączny zapach.

Wartość: Jest to dosyć dobry grzyb jadalny i rosnący na ogół w łatwo dostępnym terenie.

10. Łuszczak  zmienny (Kuehneromyces mutabilis)

foto: Marek Snowarski,  http://www.grzyby.pl

Muszę tu szczerze wyznać, że bardzo poważnie się zastanawiałem, czy tego grzyba należy w ogóle tu wymieniać, bądź dokładniej prezentować. Jest on wprawdzie bardzo smaczny  i  uniwersalny  -  można  go  smażyć,  gotować,  marynować  i  w  przeciwieństwie  do zimówki, nawet suszyć - ale... właśnie to „ale”,  burzy mój zachwyt i wznieca niepokój. Bo choć grzyb  to  znakomity  i  rośnie  także  wczesną  zimą,  to  jednak  jest  on  łudząco  podobny  do śmiertelnie trującej hełmówki  obrzeżonej. Biorąc po uwagę fakt, że zapaleni grzybiarze często lubią eksperymentować i to zwykle na samym sobie, postanowiłem jednak bardzo dokładnie tego łuszczaka opisać, z wyraźnym uwypukleniem tych cech, które go dość wyraźnie odróżniają od tej bardzo niebezpiecznej hełmówki. Chcę po prostu zminimalizować  ewentualne ryzyko fatalnej pomyłki,  wśród  namiętnych  poszukiwaczy  wciąż  nowych  gatunków,  którzy  wcześniej  czy później i tak po niego pewnie sięgną.

Kapelusz: Średnica 3-6 cm. Początkowo wypukły o podwiniętym brzegu, później rozpostarty, zwykle z tępym garbem na szczycie. Prawie zawsze jest on dwukolorowy, pośrodku żółtawy, na brzegach ciemniejszy – miodowo-brązowy aż do rdzawo-brunatnego.  W czasie suszy staje się wyraźnie  bledszy.  Skóra  gładka,  błyszcząca,  sprawiająca  wrażenie  trochę  tłustej.  Uwaga: Kapelusz hełmówki nie jest tak wyraźnie dwukolorowy, chociaż w czasie suszy też od środka nieco blednie i nie ma tak widocznego garbu na szczycie, ale kolory mają bardzo podobne.

Blaszki:  Początkowo  białawe, potem ciemniejące  aż  do rdzawo-brązowych,  gęsto ustawione, cienkie, różnej długości, szeroko przyrośnięte i nieco zbiegające na trzon.

Trzon: 3-8x 0,5-0,8 cm. cienki, łykowaty, wygięty, u starszych osobników pusty, zabarwiony podobnie jak kapelusz - z wyraźnym odcieniem brązu. Na trzonie mały, błoniasty, zanikający pierścień, na ogół podwinięty i zabarwiony na rdzawo-brązowo. Trzon od dołu aż do pierścienia jest pokryty delikatnymi, ciemniejszymi, dachówkowato odstającymi, brązowymi łuseczkami (ważna cecha rozpoznawcza). U starych osobników trzon może być jednak wyłysiały.

 Uwaga: U hełmówki pierścień jest zwisający (a nie podwinięty), ale też zanikający. Kolor trzonu bardziej  żółtawy,  u  dołu  wyraźnie  ciemniejszy  –  czarno-brązowy.  Na  powierzchni  trzonu hełmówka ma - białawe (a nie brązowe), przylegające (a nie dachówkowo odstające), podłużne włókna.

Miąższ:   W  kapeluszu  białawy  lub  żółtawy,  cienki  i  miękki,  w  trzonie  rdzawo-brunatny i łykowaty. Zapach przyjemny, korzenny, przypominający nieco świeżo cięte drewno. Smak też przyjemny i łagodny. Uwaga:  U hełmówki smak też łagodny, ale trochę mączny, a zapach - wyraźnie mączny lub ogórkowo-mączny.

Zarodniki: 6-8x3-4,5 mikr. szerokoelipsoidalne, gładkie o wysypie rdzawo-brązowym.

Uwaga: Hełmówka ma zarodniki znacznie większe 8-11x5-7 mikr. o wysypie jasnobrązowym.

Występowanie: Od maja - do grudnia, rośnie krzaczasto, gromadnie, często w bardzo dużych kępach na pniakach oraz martwych pniach i korzeniach drzew przeważnie liściastych, zwłaszcza Brzóz i Lip, ale w górach może rosnąć także na drzewach iglastych.

Uwaga:  Hełmówka rośnie od września do listopada i to głównie na drewnie drzew iglastych, ale czasem (bardzo rzadko) można ją spotkać także na drzewach liściastych np. drewnie Buków. Rośnie ona pojedynczo lub w małych kępach, a jej trzony na ogół nie wyrastają z jednego, wspólnego korzenia.

Możliwość  pomylenia:  Można  pomylić  łuszczaka  z  kruchaweczką  wilgotną,  ale  ma  ona wyraźnie  biały  trzon  i  nie  jest  trująca.  Prawdziwym  zagrożeniem jest  tu  jednak  hełmówka obrzeżona - śmiertelnie trująca, a jednocześnie łudząco podobna do naszego łuszczaka. Aby je odróżnić trzeba brać pod uwagę przynajmniej kilka cech, gdyż traktowane w pojedynkę są one często zawodne. Najbardziej charakterystyczne różnice, to ogórkowo-mączny zapach hełmówki    i   dachówkowo    odstające,   brązowe   łuski   na   trzonie   poniżej   pierścienia u łuszczaka.

 Z ostrożności  nie powinniśmy też zbierać łuszczaków rosnących na drewnie drzew iglastych. Warto  tu  dodać,  że  hełmówka  zawiera  bardzo  groźną  truciznę  -  amanitynę  i  to  w  ilości dochodzącej aż do 40% zawartości tej trucizny w muchomorze sromotnikowym. Jeśli więc na 100% nie jesteś pewny, że znaleziony grzyb jest łuszczakiem, to go nie bierz!!! Te 40% sromotnikowej amanityny, może bowiem spowodować, że będzie to dla Ciebie ostatnia lekcja zarówno z biologii jak i z matematyki.

Wartość: Jest to bardzo ceniony grzyb jadalny, na Zachodzie  chętnie uprawiany,  dający się przyrządzać  na  różne  sposoby,  ale  dotyczy  to  tylko  kapeluszy.  Łykowate  trzony  naszego łuszczaka, należy bez żalu odrzucać, ale oczywiście dopiero po uważnym ich obejrzeniu, gdyż są one bardzo pomocne przy jego dokładnej identyfikacji.

Dygresja: „węchem mości panowie, węchem!”

Na naszych survivalowych rajdach pozwalałem sobie czasem na taki oto żart. Po wielogodzinnym,  zimowym  marszu  wyprowadzałem  wreszcie  swoich  chłopaków z poprawczaka na  jakąś rozległą śródleśną polanę i po szybkim rozstawieniu namiotów lub zbudowaniu prowizorycznych szałasów, składałem im bardzo konkretną i atrakcyjną obietnicę: „Postawię szóstkę z biologii każdemu, kto tu pod tą grubą warstwą śniegu znajdzie jakiekolwiek grzyby”. Obiecałem też, że ugotujemy z nich smaczną zupę tzw. „śniegówę-grzybówę” i każdy będzie mógł zjeść dokładnie tyle sztuk grzybów, ile sam nazbiera. Ci, co nic nie znajdą, będą mogli jedynie uraczyć się miłym, grzybowym zapachem i ewentualnie polizać garnek.

Chłopaki  wyraźnie  zaskoczeni,  ale  i  zaciekawieni  moją  dziwną  propozycją,  niebawem rzucali się do intensywnych poszukiwań i po przekopaniu rękoma wielu metrów śniegu ogłaszali zwykle totalną porażkę. Wtedy, kwitując to jednym zdaniem, że - grzyby tutaj są, tylko wy nie umiecie ich szukać - do akcji wkraczałem ja. Chodząc na czworakach i węsząc psim sposobem, co i rusz spod śniegu wygrzebywałem jakieś jędrne, żółte grzyby, których widok coraz bardziej szokował moich wychowanków.

- Panie dyrektorze, jak pan to robi - pytają? - dlaczego nam się to nie udaje?

- Nie udaje wam się, dlatego, że palicie papierochy.

- Mamy na to legalną zgodę ministra!

 - Wiem, że macie, ale grzybów sami tu nie znajdziecie i nawet minister wam w tym nie pomoże, a pewnie jesteście już trochę głodni?

- Trochę? Jeszcze jak! Aż nam w brzuchach burczy! Co jednak mają wspólnego te pana grzyby z naszymi papierosami?

- Ano mają!

Chłopaki patrzą na mnie jeszcze bardziej zdumieni.

- Ja nie palę papierochów i dlatego mam dobry węch - wyjaśniam. Zapach grzybów wyraźnie czuję, nawet pod śniegiem,  dlatego je tak łatwo znajduję.  Ot i cała sztuka.  Węchem mości panowie, węchem!

Chłopaki wyraźnie speszeni kiwają z uznaniem głowami i przyznają, że w tej konkurencji są jednak bez szans.

- A czy poczęstuje nas pan tą grzybową zupą? - pytają z nadzieją i pokorą w głosie.

- Tych, co dziś komisyjnie zniszczą swoje papierosy - na pewno tak, nad innymi się głęboko zastanowię, ale przynajmniej grzybowego zapachu nie będę im żałował, choć i tak go pewnie nie poczują - stwierdzam z wyraźnym zakłopotaniem i współczuciem.

Po takim nieco moralizującym dialogu i całkiem sympatycznej, rajdowej zabawie, za kilka cennych  wychowawczo  obietnic,  popartych  męskim  słowem honoru,  wyjawiam  im w końcu prawdziwą tajemnicę ich klęski i mojego sukcesu. Otóż te piękne, żółte grzyby, to - zimówki aksamitnotrzonowe,  które  rosną  od  listopada  do  kwietnia,  szczególnie  w  otoczeniu  wierzb i jesionów. Widząc na tej polanie wierzbowe pieńki i kołki, byłem więc niemal pewny, że u ich podnóża, głęboko pod śniegiem, znajdę owe smaczne grzyby i to nawet bez tej mocno udawanej pomocy mojego nosa. No cóż, w tej ciekawej i pożytecznej pracy z zagubioną i trudną młodzieżą potrzebne jest często duże poczucie humoru i spontaniczna umiejętność stosowania różnych tzw. pedagogicznych  chwytów.  Przy odrobinie  samozaparcia  i odpowiedniej  rezerwie  czasu,  jako wieloletni praktyk, zakochany w tejże pracy, mógłbym pewnie napisać na ten temat wiele użytecznych książek lub ebooków, i może kiedyś to zrobię…

Podstępni dywersanci – uważaj na nie!!!

Opisując   jadalne   gatunki   grzybów   zimowych,   wspominam   także   o   ich   trujących sobowtórach.  Zwracam  przy  tym  szczególną  uwagę  zwłaszcza  na  te  cechy,  które  je  dość wyraźnie różnicują. Takimi  bardzo charakterystycznymi cechami są np. bardzo gorzki smak maślanki wiązkowej  i ogórkowo-mączny zapach  hełmówki obrzeżonej. Te dwie cechy dosyć często występują także u innych grzybów, mniej lub bardziej trujących, które możemy spotkać wczesną wiosną lub późną jesienią. Stąd oczywisty wniosek - żadnego grzyba z tak podejrzanym smakiem lub zapachem, po prostu nie bierzemy. Chcę też tu dodać, że tzw. próba smakowa, wbrew przypuszczeniom nie jest wcale niebezpieczna, o ile nie są to muchomory sromotnikowe i pod warunkiem,  że  sprawdzanych  grzybów  nie zjemy zbyt wiele.  W przypadku  hełmówki powinien nam jednak wystarczyć tylko ten jej ostry, mączny zapach, gdyż smak ma ona dość łagodny, zachęcający do dalszego próbowania, a to może być już mało odpowiedzialne.

Kolejna dobra rada, zwłaszcza dla tych, którzy nie mają zbyt wielkiej ochoty na dokładne studiowanie zamieszczonych tu opisów, to zalecenie, aby interesujące nas tu grzyby zbierać tylko w pełni zimy. Dlaczego? Bo wtedy ich trujących sobowtórów po prostu nie ma!

Dla  jeszcze  lepszego  zwiększenia  bezpieczeństwa  i  wyeliminowania  stresujących wątpliwości, postanowiłem do tych podejrzanych grzybów jeszcze raz powrócić. Chcę tu bowiem w osobnym rozdziale dokładnie opisać owych niebezpiecznych  dywersantów, którzy sprytnie udając porządne, jadalne gatunki, porządnymi wcale nie są. Mogą one przecież w naszych żołądkach  doprowadzić  nie  tylko  do  niepotrzebnych  zamieszek  i  rozruchów,  ale  nawet  do prawdziwej rewolucji. Oto one:

1. Hełmówka  obrzeżona (Galerina marginata)

foto: Marek Snowarski,  http://www.grzyby.pl

Nie dajmy się uwieść jej pięknej, łacińskiej nazwie. Galerina marginata jest najbardziej niebezpiecznym  grzybem,  rosnącym także późną jesienią,  a więc możliwym do pomylenia  z interesującymi nas tu gatunkami. Co prawda nie w środku zimy, ale późną jesienią, można ją niestety pomylić z jadalną zimówką aksamitnotrzonową, albo z łudząco do niej podobnym, jadalnym łuszczakiem zmiennym:

Jak  już  wcześniej  wspomniałem,  hełmówka  obrzeżona  zawiera  niemal  połowę  tej  dawki amanityny, którą tak skutecznie straszy nas muchomor sromotnikowy. Dlatego hełmówkę obrzeżoną zaliczamy, podobnie jak sromotnika, do grzybów śmiertelnie trujących, które powinniśmy zawsze zostawiać w świętym spokoju, aby zbyt szybko nie zaznać - wiecznego spokoju.

 Oto dokładny opis hełmówka  obrzeżonej:

Kapelusz: Średnica 1,5-4 cm. Początkowo jest on dzwonkowato-wypukły, wkrótce jednak staje się  płasko  rozpostarty.  W  stanie  wilgotnym  jest  on  śluzowaty,  koloru  miodowo-brązowego z przeświecającym,  prążkowanym brzegiem.  W czasie  suszy,  od środka  przybiera  on barwę jasnożółto-brązową.

Blaszki:  U młodych osobników blade, jasnobrązowe,  u starszych – rdzawo-brązowe,  cienkie i dosyć gęste, lekko zbiegające na trzon.

Trzon: 4-7 cm, smukły, wewnątrz pusty, na szczycie biało oszroniony, z błoniastym, nie podwiniętym, ale zwisającym i nietrwałym pierścieniem. Niżej trzon jest zwykle kosmykowaty lub włókienkowaty, u podstawy ciemniejszy czarno-brązowy.

Miąższ: Cienki, w kapeluszu żółtawy, w trzonie brązowawy, o charakterystycznym zapachu - wyraźnie mącznym lub ogórkowo-mącznym i łagodnym, też nieco mącznym smaku.

Zarodniki: 8-11x5-7 mikr. Wysyp zarodników jest jasno lub rdzawo-brązowy.

Występowanie: Wrzesień - listopad, pojedynczo lub małymi  kępkami,  na rozkładającym  się drewnie głównie drzew iglastych, czasem także liściastych (rzadko) np. na Bukach.

Możliwość pomylenia: Zwłaszcza z jadalnym łuszczakiem  zmiennym (zdecydowanie różnią się zapachem i trochę trzonem), ale także z innymi grzybami o małych, brązowych kapeluszach. Hełmówkę  można  też  czasem  (zwłaszcza  późną  jesienią)  pomylić  z  zimówką aksamitnotrzonową, która jednak na swym aksamitnym trzonie nie ma żadnego pierścienia, jej owocniki nie giną w zimie i nie pachną mąką.

Wartość: Jest to grzyb śmiertelnie trujący! Nie tylko jego spożywanie, ale nawet  namiętne próbowanie, może być także bardzo szkodliwe dla zdrowia.

2. Maślanka wiązkowa (Hypholoma fasciculare)

foto: Marek Snowarski,  http://www.grzyby.pl

Innym grzybem trującym, który rośnie niemal przez cały rok i może być przez to mylony z niektórymi grzybami zimowymi, jest maślanka wiązkowa. Oto jej portret:

Kapelusz:  3-7  cm.  początkowo  wypukły,  półkolisty,  potem  rozpostarty  z  dosyć  częstym garbkiem  na  szczycie.  Jest  on  zwykle  suchy  i  gładki,  w  kolorze  pomarańczowo-brązowym z siarkowo-żółtym lub zielono-żółtym brzegiem.

Blaszki:  Bardzo gęste i dość wąskie, przy trzonie zatokowo wycięte, szeroko przyrośnięte, za młodu siarkawo-żółte, potem zielonkawe aż do szaro-zielonych.

Trzon: Wysmukły o wymiarach: 5-10x0,3-0,7 cm, cylindryczny, często wygięty, w górze siarkawo-żółty,  w dole,  zwłaszcza  u starszych  okazów rdzawo-brązowy,  pokryty brunatnymi włókienkami. Pod kapeluszem delikatny pierścień w kształcie słabo widocznej, brunatnej smugi.

Miąższ: Siarkawo-żółty o bardzo słabym zapachu i charakterystycznym bardzo gorzkim smaku.

Zarodniki: 6-8 x4-5 mikr, owalne, gładkie o czarno-fioletowym wysypie.

Występowanie: Jest to gatunek bardzo pospolity,  rośnie prawie przez cały rok, kępkowo na pniakach drzew liściastych i iglastych.

Możliwość pomylenia: Można go czasem pomylić z warunkowo jadalną maślanką ceglastą oraz z zimówką aksamitnotrzonową (choć to mało prawdopodobne), a także niestety z naszą, poczciwą maślanką łagodną. Od  takiej  pomyłki  chroni  nas  jednak  dosyć  skutecznie  zielonkawy  odcień  blaszek  i  przede wszystkim bardzo gorzki smak, tegoż truciciela.

Wartość: Chociaż jest to grzyb o wiele mniej groźny niż hałmówka obrzeżona,  to jednak on także   wywołuje  przykre  zaburzenia   gastryczne  i  dodany  nawet  w  małych  ilościach  do jakiejkolwiek potrawy skutecznie psuje jej smak.

3. Wieruszka wiosenna (Entoloma vernum)

foto: Marek Snowarski,

http://www.grzyby.pl

Jest  to  grzyb  dość  rzadko  spotykany,  o  podejrzanej  reputacji,  więc  lepiej  go w ogóle nie zbierać.

Kapelusz: 2-6 cm. U młodych osobników jest on stożkowo-dzwonkowaty,  później rozpostarty z małym garbkiem lub brodawką na szczycie,  o brzegu podgiętym i zazwyczaj lekko falistym. Jest on zwykle koloru brązowego z odcieniem  oliwkowym,  delikatnie żłobkowany,  w czasie suszy wyraźnie jaśniejszy, a w stanie wilgotnym - tłusto połyskujący.

Blaszki:  Dosyć rzadkie, szerokie, wolne, dość długo bladoszare,  potem jednak zmieniają się w szaro-czerwone. Ostrza tych blaszek są zazwyczaj faliste i nierówne.

Trzon: 3-8 x0,3-0,7 cm, barwy kapelusza, często spiralnie skręcony lub spłaszczony, z białą grzybnią od dołu, podłużnie rowkowany, bardzo kruchy, u starych okazów pusty.

Miąższ: Białawy lub brudno-szaro-brązowy, o bardzo słabym zapachu mączno-ogórkowym lub z lekka tranowym.

Zarodniki: 9-10 x7-8 mikr. o wysypie różowym.

Występowanie: Marzec - maj, niezbyt często, wśród mchów i traw w lasach liściastych i przy drogach.

Możliwość   pomylenia:  Można  go  pomylić   z  innymi  wieruszkami,   ale  także  z  jadalną szyszkówką  świerkową  (mało  prawdopodobne),  która ma jednak  blaszki  znacznie  jaśniejsze, zapach korzenny i rośnie tylko na opadłych szyszkach:

Wartość: Jest to grzyb trujący, a przynajmniej o takie własności jest podejrzewany, więc go także nie zbieramy.

4. Lejkówka odbielana (Clitocybe dealbata)

foto: Hans E. Laux – „Grzyby jadalne i ich trujące sobowtóry”, Oficyna edytorska „Wydawnictwo Świat”, Warszawa 1992 r.

Chociaż dokładnie opiszę tu tylko tą jedną odmianę lejkówki, to jednak zaleca się omijać wielkim łukiem wszystkie białe lejkówki, gdyż wśród nich znajduje się dosyć dużo trujących odmian i są one trudne do precyzyjnego różnicowania.

Kapelusz: Średnica 2-5 cm, początkowo wypukły z podwiniętym brzegiem, później spłaszczony z zagłębionym środkiem, prawie lejkowaty, często też falisto powyginany. Biały i błyszczący jak śnieg, u starszych okazów brudno-żółty, miejscami oszroniony.

Blaszki:  Cienkie, wąskie, gęsto ustawione, prawie całkowicie przyrośnięte, u starszych okazów nieco zbiegające na trzon. U młodych osobników blaszki są białe, u starszych blado-kremowe.

Trzon: 2-4 cm długości, walcowaty, twardy, włóknisty, często podłużnie prążkowany, białawy, na szczycie zazwyczaj delikatnie oszroniony.

Miąższ: Włóknisty, biały, o łagodnym, mącznym smaku i silnie mącznym zapachu.

Zarodniki: 4-6 x 3-4 mikr. okrągławe lub owalne, o białym wysypie.

Występowanie: Lipiec- listopad, często gromadnie, w trawie, na obrzeżu lasów, wzdłuż dróg, na skarpach, niekiedy także w ogrodach.

Możliwość pomylenia: z innymi, też często trującymi, białymi lejkówkami, ale także i z naszym jadalnym - kopułkiem śnieżnym, który jednak nie pachnie mąką i jest prawie bezzapachowy.

Wartość: Lejkówka ta zawiera dosyć dużo niebezpiecznej substancji muskaryny, dlatego może być nawet śmiertelnie trująca. Innych lejkówek, zwłaszcza tych o białym zabarwieniu, także nie zbieramy, a ewentualne z nimi eksperymenty, zostawmy lepiej prawdziwym ekspertom.

Drodzy Czytelnicy!

Wcale nie musimy się już rozstawać. Serdecznie Was zapraszam do lektury także innych moich książek, takich jak:

1. „Za murami poprawczaka”

2. „Z rodzinnego gniazda”

3. „Wiersze dla żony”

4. „Poetycki almanach Kurpioszczyzny”

 (pr. zbior.)

Wiele przydatnych informacji oraz ciekawych wypowiedzi różnych osób, na temat tychże książek, znaleźć można m.in. na str:

www.rysmak.jasky.pl   