Stanisław Esden-Tempski

Między SIERPNIEM a młotem

© Copyright by Stanisław Esden-Tempski & e-bookowo

Projekt okladki: e-bookowo. Rysunek: Anna Gwiazda

ISBN 978-83-7859-091-0

Wydawca:
Wydawnictwo internetowe e-bookowo www.e-bookowo.pl

Kontakt:
wydawnictwo@e-bookowo.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, rozpowszechnianie części lub całości bez zgody wydawcy zabronione.

„Przypomnę kilka faktów w czasie Strajku w Stoczni Gd. od 14VIII 1980, które po latach okazały się b. groźne w skutkach.

Trzeciego dnia tj. 16 VIII, kiedy już stały wszystkie zakłady Trójmiasta Wałęsa zakończył strajk w Stoczni Gdańskiej.

Była to kompletna kompromitacja Wolnych Związków Zawodowych! Po odbudowaniu Strajku zjawił się w Gdańsku prem. T. Pyka, próbował prowadzić rozmowy u wojewody poza MKS-em. Pracownikom komunikacji miejskiej proponował 2500zł bez powodzenia. W tym czasie wprowadzono konia trojanskiego w osobie Ireneusza Leśniaka kier. działu kadr St.Gd. Wspierał go agent Florian Wiśniewski. Leśniak podawał się za przedstawiciela Koła Młodych Literatów Polskich. Zapewniał, że występuje w im. dyrekcji Stoczni, która popiera strajk. Zdemaskowałam go przy pomocy Stanisława Esden-Tempskiego, który był członkiem Zarządu koła ZLP. Andrzej Gwiazda polecił Wałęsie by Leśniaka wyprowadził ze Stoczni. W październiku 1981r. Karewicz i Grudniewski ofic. SB w Radomiu zorganizowali nieudany zamach na moje życie. W lipcu 1983. Stanisław Esden-Tempski został napadnięty przez tak zwanych nieznanych sprawców: pobity kopany w głowę. Przeżył śmierć kliniczną . Oto cena jaką płaci się za odważne głoszenie prawdy” .

A.Walentynowicz Gdańsk 17 V 2006

ZAPIS RAPORTÓW LEKARSKICH

KLINIKI CHIRURGII URAZOWEJ

AM W GDAŃSKU,DNIA GODZINA 14.

Pacjent Andrzej Łazarz, lat 30, seria numeru osobistego SJ, zamieszkały w Gdańsku – Biskupia Górka, ul. Salwator, przywieziony do Kliniki przez Pogotowie Ratunkowe karetką reanimacyjną, jako nieprzytomny, w stanie ciężkim, najprawdopodobniej po pobiciu. W trakcie transportu przytomności nie odzyskał, bez kontaktu. Wskazuje na użycie alkoholu. Po przywiezieniu do Kliniki nastąpił epizod śmierci klinicznej. Zastosowano intensywną reanimację. Akcja serca powróciła. Tętno nierytmiczne 120/min. Kontaktu rzeczowego nie było, i nadal nie ma. Widoczne obrażenia: wybroczyny krwawe w okolicy lewej skroni i prawej strony okolicy czołowej. Krwiak okularowy i pęknięcie lewego łuku brwiowego. Źrenice wąskie, reagujące na światło, trudno badalne, szpara powiekowa znacznie zwężona. W badaniu neurologicznym objawów patologicznych nie stwierdzono. Ciśnienie RR130/80. Akcja serca miarowa, aktualnie 60. Nie reaguje na żadne bodźce. Moczy się pod siebie. Założono cewnik. Okresowe spłycenie, zwolnienie oddechu do 10/min. Chorego w Izbie zaintubowano. Przekazano na Oddział Intensywnej Opieki Medycznej. Oddech wspomagany respiratorem Bennet MA-1. Włączono leczenie przeciwobrzękowe. RTG czaszki i kręgosłupa – bzm. Arteriografia mózgowa wykazuje cechy obrzęku mózgu. Odżywianie organizmu – sztuczne – kroplówki, Manitol.

Pod kołdrą Andrzeja trwała żywiołowa praca – szarpał się ze swoim cewnikiem. Oddanie każdej kropli moczu było tak bolesne, że dłużej nie mógł tego znieść. Bywają chwile – w szpitalach czy więzieniach, że drobna dolegliwość urasta do ogromnych rozmiarów, a wszystko inne przestaje być ważne, pragnie się jedynie wytchnienia. Wyszarpał więc gumową końcówkę cewnika, tkwiącą boleśnie w prąciu. Doznawał teraz wszystkich bodźców seksualnych w jednym ogłuszającym bólu i zrozumiał, dlaczego w miłości jest tak wiele szarpania, kąsania, przyciskania ciała do ciała i zaciskania szyi. Zapragnął nagle innych uczuć, innego miłowania. Gdy wyzwolił się wreszcie z tej poniżającej aparatury, poczuł lepką ciecz na swoich udach. Poznał ją – to była jego krew. Chciał rozgrzeszenia.

Andrzej nigdy nie nauczył się stać w kolejkach. Już po godzinie stania, zaczynały go boleć pięty, potem czuł zmęczenie w łydkach, szczególnie w okolicach wiązadeł. Gdy zaczynał się kręcić, był to sygnał to, że jego uda zrobiły się obrzmiale. Potem odzywały się plecy, grzbiet, a potem barki. Było już koło godziny szóstej. Wschodziło słońce – pomarańczowa czerwień wielkiego kręgu wiszącego nisko nad dachami ulicy Grunwaldzkiej przenikała przestrzeń, i pasażerowie, czekający na tramwaje, byli równie ostro widziani, jak plażowicze. W głowie robił się mętlik i czuł się jak po gorzałce. Zasychało mu w ustach, z chęcią rozbiłby szybę PDT-u, nie dlatego, by zdobyć adapter, ale że jego duszę opanowywała chęć zemsty na tych wszystkich, którzy uczestniczyli w paskudnym planie zelżenia go, naplucia mu w gębę. Zmusili go do wyczekiwania całą noc na artykuły pierwszej potrzeby (adapter i muzyka były dla niego pierwszą i jedną z najważniejszych potrzeb). Studiując listy towarów przywiezionych w dzisiejszej dostawie, nazwę adaptera „Daniel” odczytał jako coś zupełnie obcego i czuł się upokorzony. To była część tej niezasłużonej złośliwości. Kopał sam siebie w pięty, tężały mu również ręce, chciał się przejść, ale każde odejście od kolejki groziło wykluczeniem. Marsz nie dostarczał mu tych dolegliwości. Był zupełnie dobrym piechurem. Teraz musiał czekać i wszelki ruch za szybą, choć potencjalnie dla niego korzystny, był mu dokuczliwy. Rozpędzał motor emocji ku najwyższym rejestrom, a sklep miano otworzyć dopiero o godzinie 9-tej.

Nie miał odpowiedniej budowy fizycznej, by tak stać całymi godzinami – przed sklepami, przed urzędami, na przystankach. Żeby takie rzeczy znosić trzeba mieć odpowiednie mięśnie – mięśnie uległe. Jego mięśnie całe życie napinały się – by kopać, walczyć o piłkę, o chleb, o dziewczynę. Piesza wyprawa na drugi kraniec Polski cieszyła go, bo obiecywała walkę, którą musiały stoczyć jego mięśnie. Tutaj odarto go z tych możliwości. Pilnował, by ktoś nie wdarł się przed nim w kolejkę. Był częścią kolejki, jak paluch prawej stopy jest częścią nogi. W kolejce uczył się nienawidzić części własnego ciała, bał się kolejnych amputacji.

Koło dziewiątej zaczął się niepokój, kolejka jak ogon jaszczurki gotowała się do oddzielenia. Pracownicy PDT otwierający drzwi szukali drogi ucieczki. Lawina ludzi cisnących się do środka groziła zmiażdżeniem, zatratowaniem, kalectwem. Drzwi wejściowe wykonano z pancernego szkła, obramowanego grubym kratownikiem, a skobel z masywnych, żeliwnych prętów. Gdy tłum wreszcie ruszył, nic nie mogło go już powstrzymać! Wokół słychać było sapanie i jęki. Nagle ze środka kolejki odezwało się przerażające ludzkie wycie, szloch i bezradny okrzyk – „o! kurde!”. Andrzej przeciskał się w stronę, skąd głos się dobywał. Ludzie ustępowali mu, jakby ze skruchą. To, co zobaczył, zmroziło go. Z nogi dziewczyny leżącej na ziemi sączyła się krew. Niewątpliwie było to – otwarte złamanie. Oczy Marylki były zamknięte i wyglądała jak porzucona lalka. Była blada i nieruchoma, cierpiała cicho. Jej wielkie usta, o barwie rozciętego pomidora, były spierzchnięte, a z kącika warg spływała kropla śliny.

Zadzwoniono po pogotowie, a Andrzej sam zajął się jej nogą i okrył swoją kurtką. Dziewczyna otworzyła oczy i właśnie w ten sposób się poznali.

– Kim jesteś?

– Nazywam się Łazarz. Andrzej Łazarz. Zaraz przyjedzie pogotowie.

– Dziękuję.

Wzruszył ramionami, ale już w dwa miesiące potem była jego żoną.

Antoni Jedynak, pół-Węgier, pół-Polak, hodowca perskich kotów (Koleczkowo – Niebieski Barak, uważać na psa sąsiadów!) – żaglomistrz i obieżyświat – kręcił się niespokojnie po pustych „salonach” Henryczka. Kiedy wszedł tutaj z samego rana, koło 10-tej, wykrzyknął z przerażeniem – „Ale Rosja!”. Po wczorajszej balandze panował tam bałagan. Henryczka nie było, z samego rana poszedł do gazety. Jurek Kamecki tańczył żydowski taniec solowy, wyrzucając ręce w powietrze jak kantor w synagodze. Czarna broda dodawała jego ruchom oficjalności, a wprowadzony w trans, potrącał meble – małe stoliczki, stołki i krzesła – tupał, tupał z takim zapamiętaniem, że ormowiec mieszkający pod nim musiał przypomnieć sobie rok 45-ty. „Marycha” i alkohol zmogły go wreszcie. Zasnął skulony pod stołem. Błażej, z obojętnością istoty wyzutej z wszelkich przesądów, żuł brudną od ziemi marchewkę, którą poprzedniego dnia przyniósł ze swego ogródka. Łazarza nie było.

Jedynak snuł się po pokojach (było ich „troje” z oknem wychodzącym na coraz to inny zabytek) i popatrywał niezdecydowanie na małą buteleczkę, którą trzymał w dłoni i ważył coś w myślach. W buteleczce była trucizna. Dostał ją w pewnej małej wiosce, zagubionej w afrykańskiej dżungli, od czarownika imieniem Kbala Lunga w dowód przyjaźni. Była to nieprawda, ale czy to ma jakiekolwiek znaczenie?

Jedynak chciał zabić Jurka, którego broda wystawała spod koca. Powodem tych morderczych zamiarów była Aldona, inspicjentka z Teatru, która „coś kiedyś z nim miała”. Co to miało być, tego nie było wiadomo – zapytana przez Mietka Antymarksa, zaprzeczyła, a teraz, i tego właśnie nie mógł znieść Jedynak, „łajdaczyła się” z Jurkiem Kameckim, który pijany jak tramwaj w Barbórkę, spał na legowisku pod stołem.

Łazarz poszedł po gorzałkę i wziął ze sobą dzwon okrętowy Jedynaka (podobno z jachtu, który ukradziono im w Lagos). Dzwon był zwyczajny, współczesny, z tych, na których wybija się szklanki i nie miał tej magicznej mocy, jaką mają wszelkie starocie chętnie skupowane przez handlarzy na Jarmarku. Łazarz poszedł dokonać tej transakcji bez większego przekonania o powodzeniu.

Jedynak był już mocno „zaczepiony”, ale mimo kieszonkowego wzrostu i wagi biletu kinowego, potrafił wypić… Poniżej litra nie schodził. Teraz dodatkowo ćmił gandzię hodowaną w znajomym ogródku, kołysało go. Zerkał na buteleczkę. Nie czuł do Jurka specjalnej nienawiści, ale miał mu za złe „nieetyczny stosunek do kobiet” – łatwość w nawiązywaniu erotycznych związków, nietrwałych, choć płomiennych. Sam niestety, nie mógł się tym poszczycić.

Przez okno dolatywały tutaj niewyraźne odgłosy dogasającego Jarmarku Dominikańskiego. Ciemniała bryła Mariackiego Kościoła. Nad kopułą kaplicy Królewskiej drżało powietrze. Łazarz przypomniał sobie nagle, co go dzisiaj spotkało, gdy stał u wejścia na Mariacką obok sprzedawców lakierowanych pudełek, rzezanych w góralskie wzorki. W tłumie półnagich turystów, między twarzami spotniałymi, o wyschnietych ustach, w całym tym kurewskim upale zobaczył twarz zakonnicy. Twarz otoczona czarnym welonem, była jasna i ufna jak twarzyczka dziecka. Zakonnica patrzyła przed siebie, jakby ci ludzie przechodzący obok niej mimo, byli przezroczyści, a obraz ten wymagał od niej należytej powagi. Gotycki portal kościoła, osrany przez gołębie i wyszczerbiony przez wojny, wydał mu się niezniszczalny, a twarz zakonnicy patrząca w tłum i niewidząca tłumu, cząstką współczesnego Średniowiecza.

Jedynak odkorkował wreszcie buteleczkę Kbala Lungi i poczuł gorzko-słodki zapach waleriany. Podszedł ostrożnie do Jurka mlaszczącego przez sen, nachylił buteleczkę i wlał kroplę śmierdzącego płynu w jego żółte od woszczyny ucho. Jurek poderwał się z posłania i potrząsał głową, chcąc się pozbyć paskudztwa. Jedynak, nie spłoszony, popalał gandzię bacznie popatrując, co też może z tego wyniknąć.

Po dwóch godzinach już wiadomo było, że Łazarz nie wróci. Może dlatego Henryczek zaczął się uzjadliwiać. Może trochę przetrzeźwiał? We wszystkim o czym mówił znajdował doskonałą okazję, by zganić picie jako takie, a alkoholików w szczególności. Mietek, drukarz, który „zwodził Andrzeja na manowce”, ciągle jeszcze sączył prehistorycznego fikołka, którego zachował z tej błogosławionej pory, gdy wódy było potąd, a więc kończyła się tam, gdzie ukazywał ją Henryczek – ponad oprawkami swoich czarnych okularów. Dziennikarz wpił się wzrokiem w tą jedną samotną szklankę, która wyraźnie denerwowała balowników. Pokiwał zachęcająco w kierunku Mietka wskazującym palcem, jakby bawił się z filuterną myszką.

– Spóła? – syknął pełen niepokoju.

– Nie da się tego przeprowadzić – odpowiedział Mietek wypiwszy alkohol do dna.

To wkurzyło Henryczka. Zamilkł pełen urazy i skrywanej wrogości. Ciepło pomyślał o redakcji dziennika. Tam przynajmniej czuł się potrzebny.

Balowników ogarnął lęk, a Łazarza wcięło już na dobre. Ciągle to się zdarza, że ktoś znika i nie można wtedy go odnaleźć. I robi się pusto.

– On wróci – rzekł Mietek, ale bez pewności.

Zdarzenia we wrzeszczańskim „pedecie” miały znamiona cudowności, a przecież później musiała się dowiedzieć, że Andrzej pije. Starał się, by tego nie odczuwała, ale czy można tego nie odczuwać? Pytanie, dokąd doprowadzi to ich dom (a była to sprawa podstawowa dla Marylki), czaiło się w kącikach jej murzyńskich warg, nie mogąc na razie znaleźć stosownego wyrazu. Wiązała ją sprawa Solidarności. Czuła, że ośmieszyłaby się rzucając na szalę, na której ważyło się ich uczucie, swój wstręt do alkoholu. Pociągało to ją, te wszystkie bale, do których Andrzej robił aluzje. Pociągało to ją i przerażało. Jej niespełniony instynkt macierzyński bronił się przed dostępem obcych sił. Raniło to ich świeżo zrastające się emocje. Nazywali to miłością i była to miłość. Gwałtowna, jak przyspieszony oddech, kwaśna, gdy czuli głód osłabieni godzinami uścisków, sucha jak skóra ich warg, lepka jak pot, gorąca, taka, jaką czują ludzie, którzy wstydzą się, gdy kłamią i z niepokojem patrzą na własne ramiona, gdy ktoś łamie gałęzie drzewa.

Chudła, czuła to. Od trzech dni gdy zrozumiała, że nie ma co czekać na Andrzeja, jadła coraz mniej. Każda kromka chleba przydawała jej cierpienia. Myślała o gniciu i o tym, że konieczność jedzenia w jakiś sposób ją poniża. Jej piersi robiły się wiotkie i nieważne, jak przekłute dętki. No i co z tego, to jego wina! Wyjaśniła TEJ INNEJ, z którą codziennie dyskutowała, zmęczona Jej natarczywością i ojcowską nietolerancją dla każdej pomyłki. Mogłaby się wreszcie zamknąć! Ale nie było to możliwe. Nawet leżąc w łóżku słyszała Jej chichot, niewyraźnie dochodzący zza kołdry i nie umiała jej zaatakować, bo byłoby to równie przyjemne, jak odcinanie własnego palucha. Klęski Marylki nigdy nie stawały się powodem tryumfu tej drugiej – ta DRUGA Z LUSTRA była jej najwierniejszą przyjaciółką, SKÓRA I GROSZKI to dobrze pasowało do Marylki. Jej piersi, które nigdy nie wezbrały pokarmem, zawsze były masywne i ciężkie. Paraliżowało to Andrzeja, gdy zdarzało mu się asystować w obrzędzie zdejmowania bluzki i stanika, a piersi osuwały się jak martwe i nie mogły znaleźć oparcia na wąskim pszczelim brzuchu: jak królikowi drżały mu nozdrza, a ona uspokajała – „poczekaj, zaraz dostaniesz swojej sałaty”.

Czuła się zelżona. Butelka, którą zdzielił ją ojciec w dzisiejszej rozmowie pozostawiła sińce na czole i machinalnie rozcierała je spoconymi palcami, brnąc w upale stromym chodnikiem ulicy Biskupiej. Fryzjer pozdrowił ją i uśmiechnął się dwuznacznie, jakby o wszystkim już wiedział. To przyprawiło Marylkę o nowy atak wstydu. Chyba powinno pozostać jakieś piwo z zapasów Andrzeja? Tym razem spojrzała łaskawiej na istnienie napoju o tej podejrzanej nazwie. Ojciec podwiózł ją aż do „szóstki” u podnóża Biskupiej Górki, ale dalej nie wjeżdżał. Terytoria psychiczne miały dla niego walor materialny i zawsze ogrodzone były jakimś płotem. Nawet się nie odwrócił, gdy przez chwilę jeszcze stała odprowadzając wzrokiem samochód, który próbował się włączyć do ruchu na rozjeździe ulicy Leningradzkiej. Poczuła się opuszczona. Męczyła ją Biskupia Górka, wszędzie było tam stromo.

– Życie jest nałogiem, nie wódka! – ironizował Andrzej.

– Ale jakie potrafi być cudowne. Nie lubisz życia, nie wygłupiaj się…?! – broniła się Marylka.

– To należałoby ująć tak – nie sprawia mi specjalnej przyjemności. Jeśli chciałbym porzucić jakiś nałóg, to właśnie ten – egoizm chęci życia.

– Tak sobie tylko mówisz…

– Czy to można przewidzieć?

Ta rozmowa odbyła się miesiąc temu. Andrzej wychodził z ubikacji i długo się mył. Miał za chwilę całować Marylkę. Jakby specjalnie przedłużał ceremonię toalety. A Marylka czekała. Mieli iść na ten stary cmentarz, na którym leżał dziadek Apolinary. Chciała obejrzeć jego grobowiec. Miało ją to o czymś przekonać. Dom Łazarzów był pełen duchów, rodzinnych opowieści i niezrozumiałych nerwic. Matka Andrzeja nie pozwalała Marylce postawić szczotki w ustępie, bo dziadek Polek lubił tam czytać prasę – została jeszcze półka i masywna popielniczka. Grobowiec rodziny Łazarów, który miał być okazały, nie znajdował się ani w Gdańsku, ani w Koleczkowie, skąd pochodziła pani Gertruda, matka Andrzeja, a nazwę tej miejscowości ukrywano przed Marylką, tłumacząc się niedostępnością tego miejsca. Dopiero Andrzej zaczął wykazywać większe zainteresowanie tymi rodzinnymi opowieściami.

Dziadek Apolinary był klezmerem w knajpie Kubickiego nad Mołtawą. Jego skrzypce leżały w pokoju stołowym na ogromnej gdańskiej szafie, która w tej chwili była sporą częścią majątku trwałego rodziny Łazarzów. Rzadko zdejmowano ów stary instrument. Marylka zobaczyła go dopiero na uroczystości pożegnania, jaką zorganizowali państwo Łazarzowie przed swoim wyjazdem do córek zamieszkałych w Australii.

Siostry Andrzeja, Magda i Kasia od czasu do czasu przesyłały kartki i ogromne paczki. Już były urządzone. Mąż Magdy, Krzysiek, wyjeżdżał rozgoryczony, ale nie chciał jechać do Izraela, chociaż mu to doradzano. Bał się każdego nacjonalizmu a Australia wydała mu się miejscem na tyle nieokrzepłym, że nie groził mu tam żaden narodowy ostracyzm. Miał już dość gomułkizmu i ciągłych informacji o cenach jaj i trybie obowiązkowych dostaw. Świnie i krowy porykiwały smutno w jego myślach, gdy wsiadał w samolot wywożący ich do Paryża. Kasia poznała swego męża już w Australii. Na nieszczęście był Polakiem, więc nie wróżono mu szybkiej kariery finansowej.

Chcąc wzmocnić swoje szanse, połączyli siły i otworzyli restaurację w Perth, gdzie osiedli na stałe. Kolorowe zdjęcia nadchodzące stamtąd, na tyle zachęciły starych Łazarzów, że zdecydowali się na wyjazd, by odwiedzić córki. Wieczór pożegnalny był przyjemny dla każdego z nich. Dla rodziców – bo zobaczą córki, których nie widzieli od sześćdziesiątego ósmego, a dla młodych, szczególnie dla Marylki, bo dom Łazarzów zostanie wreszcie pusty.

Pani Gertruda pokazała tego dnia prawie wszystko, co umiała. Na stołach były więc: sałatki jarzynowe, kurczaki w potrawce, schaby, karkówki, kapusta kiszona, grzyby marynowane, pasztety, szynka, ciasta – szarlotka, makowiec, sernik, leguminy i wódka. Nie przeklinała wielkości swoich mebli. Dla dwudziestu gości, którzy zjawili się na tej uroczystości, były akurat wystarczające. Rozmowa za stołem, za którym Marylka siedziała cichutko, nie dopuszczona nawet do pomocy przy serwowaniu potraw (robiły to ciotki: Mania i Mela) miała swoje dwie epoki, jak wszystko, młodość i wiek podeszły. W rozmowie przedstawicieli epoki juwenilnej mówiono o teraźniejszości, prowokacji w Bydgoszczy, w której milicja pobiła obradujących w Urzędzie Wojewódzkim członków Solidarności i nad głowami zawisła groźba strajku generalnego. Część zebranych była temu stanowczo przeciwna. Mówiono o nowym rodzaju kartek, obowiązującym od niedawna z uproszczonym systemem numerków na poszczególne artykuły, także o tym, co udało się zdobyć i czego ciągle nie ma. Sklepy już dawno zaczęły świecić pustkami – złośliwi twierdzili, że od czasu, gdy zaczęła rządzić Solidarność, ale ktoś wniósł, że symptomy kryzysu pojawiły się co najmniej od połowy roku siedemdziesiątego. Sytuacja zaczęła nabierać charakteru niekontrolowanego galopu, po wydarzeniach radomskich, w roku siedemdziesiątym szóstym. Do rozmowy wtrącił się Andrzej. Mimo że najmłodszy, miał ochotę dodać coś od siebie. Mówił jąkając się ze zdenerwowania – słuchała go cała rodzina, której bał się i która nigdy nie akceptowała jego samodzielności:

– Przekroczyliśmy punkt medialny – mówił. – W innych miastach został on przekroczony już dawno – kolejki stoją już całą noc, zagląda nam w oczy widmo głodu. Ludzka wytrzymałość ma swoje granice, to że poleje się krew, jest więcej niż pewne. Żaden ustrój nie daje się obalić bez tej daniny.

Łazarz zamilkł. Nie wszystko mógł powiedzieć przy tym stole. Resztę przegryzał w sobie: „Jakże trudno jest myśleć w tej klatce, która powoli otacza każdego z nas tutaj – potwornej klatce niemożliwości. Żeński hormon to optymizm. – Jeśli ten kraj się uratuje, to tylko przez kobiety, przez ich wielbłądzią wytrwałość i wolę przeżycia, a nie tylko wolę walki.”

Po drugiej stronie stołu prym wiodła historia. Być może dlatego, że większość gości była rówieśnikami Apolinarego Łazarza, członkami korporacji „Wisła”. Pan Ambroziewicz, przyprowadzony tutaj nie wiadomo przez kogo, czuł się źle w tym towarzystwie, czego nie omieszkał okazywać – on był z korporacji „Helania” i sposobu noszenia się członków tej organizacji nie zdołało zetrzeć z niego kilkadziesiąt lat umacniania się Polski Ludowej. Siedział sztywno i nie tknął nawet kwaśniej kapusty, a wódkę pił drobniutkimi łyczkami. Ciągle pytał, czy wolno mu zapalić papierosa, choć ostentacyjnie leżała przed nim srebrna papierośnica i popielniczka z brązu w kształcie motylich skrzydeł, wypełniona niedopałkami współbiesiadników.

Jeden z meandrów rozmowy za stołem zaczepił o ekscesy dziadka Polka. Jego postać dla nich wszystkich była ciągle kontrowersyjna.

Na którymś z wieczorków korporacji „Wisła”, który odbywał się w Danzingerhofie, może Deutcheshaus? – tego zebrani nie mogli sobie przypomnieć, popisał się demonstracją nowego tańca nazwanego przez niego „poleczką”. Był to walc, do którego zdjął marynarkę, został więc w samych spodniach i koszuli! Zabrał laskę pewnemu kalece i sunął w takt śpiewanej przez siebie melodii po całej sali tanecznej, trzymając laskę na nosie. Było to doskonałą zabawą dla korporantów „Wisły”, ale wywołało zgorszenie Helanian.

– Apolinary był pijany jak świnia – rzekł pan Ambroziewicz. – Przykro mi, że muszę o tym powiedzieć, bo to tak dawne czasy, ale kiedyś trzeba to powiedzieć. Zresztą był to izolowany przypadek. Wystarczy sobie przypomnieć bale w Grand Hotelu czy Kasynie. Nikt nie może zarzucić ich atmosferze, że była wulgarna…

Sposób, w jaki wymówił przymiotnik „wulgarna”, wywołał atak śmiechu ciotki Meli, która wyglądała jak stary kondor i uwielbiała język gminu.

– Pamiętam – ripostowała – jak twój tatusiek wracał z Kasyna smutny. O! Bardzo smutny i musiał pożyczać pieniądze od Apolinarego, bo nie starczyło jego żonie do pierwszego.

Ambroziewicz zarumienił się, bo ciotka Mela trafiła go w czuły punkt. Ten stary urzędnik w Lidze Narodów („wysoki urzędnik” – jeszcze jedna mistyfikacja) był hazardzistą i świadkiem wielu samobójstw w podziemiach kasyna.

– Ale sopockiego Kasyna już dawno nie ma na świecie i nasza rozmowa jest bez sensu – skonstatował Ambroziewicz

– A jak to się stało, że znikło Kasyno w Sopocie? – zainteresowała się Marylka, bo już od pewnego czasu czuła się zbędna, a natłok gości nie pozwalał jej na angielskie zniknięcie.

– Wojna, Rosjanie, wszystko tak się skończy… – podsumowała pani Trudzia.

Marylka nie chciała tego słuchać. Zewsząd łypały na nią szklane oka, błyskały w dymie tytoniowym protezy, zatykały się nosy wycierane dyskretnie ligniną, a ona była z Gdyni i dla niej historia miała posmak zwycięski. Nigdy nie chciała zrozumieć tego, co jej mężowi wydawało się oczywiste. Osobności tego miejsca.

– To nie jest Gdynia, to jest Gdańsk! W tych miastach biją dwa zupełnie różne zegary. Zanim cię poznałem, bywałem w Gdyni raz do roku, albo i rzadziej. Tutaj można się zatrzymać w jakiejkolwiek dzielnicy chwilę i zostać na wieki. To nie jest miasto, ale federacja. Kiedy jedziesz do śródmieścia tramwajem, to nie jedziesz do śródmieścia, jak w każdym innym mieście, ale do Gdańska. Kiedy wybierasz się do Nowych Szkotów, musisz mieć świadomość, że osiedlili się tam naprawdę Szkoci, nie po to, by handlować na Długim Targu, ale by prowadzić wymianę handlową z Gdańskiem. Biskupia Górka nie jest dzielnicą mieszkaniową, lecz pozostałością nieudanego planu Fryderyka II, który chciał stworzyć tam warowne miasto, by kontrolować samowolne wybryki gdańskich mieszczan. Niezależność Gdańska była zawsze solą w oku niejednego monarchy.

Zniechęciło ją do tego miejsca nawet przywiązanie Andrzeja do bibelotów, zapełniających mieszkanie Łazarzów. To była część tej psychozy gdańskości. Nigdy nie czuła się tutaj panią domu, ale zaledwie nową kustoszką. Z okien pokoju stołowego, przy dobrej widoczności można było dojrzeć zarys Półwyspu Helskiego, ale środek ciężkości ciała Andrzeja – tkwił tutaj, na Biskupiej Górce.

W szpitalu Andrzej Łazarz był nigdzie. Ledwie postrzegał Rzeczywistość. Wlazła ta młoda dziewczyna, natchniona dojarka. Spod fartucha przeświecał jej czarny stanik. Z jasnych, prostych włosów, ust i zębów umytych rano pastą Lechia tchnęła różowa czystość.

– No, nareszcie! – szczebiotała pielęgniarka. – Myślałam, że złapali pana konduktorzy na trasie i dlatego pan nie wraca. Ale już jest pan, i to najważniejsze! Pańska żona będzie gdzieś za godzinę. Wytrzyma pan?

Długo mocował się z korbą starej pianoli, która wygrywała kiedyś jego myśli za pomocą zgrabnych zdań, w tamtym minionym świecie. Część trybów tego delikatnego urządzenia lekarze zastąpili kółkami z kartonu. Katarynka była zapiaszczona i teraz dopiero wyszło na jaw, że niektóre z jej części były zużyte i zardzewiałe. Instrument jego mowy, niegdyś, gdy Łazarz umiał jeszcze mówić w swym ojczystym języku i godzinami snuł opowieści przed zasłuchanymi zbzikowanymi dziećmi na Srebrzysku, był doskonały. Chwalono go za subtelność i wdzięk wygrywanych przez niego melodii. Teraz miał w swej czaszce cudem powiązaną drutem maszynerię. Wydawał z siebie dźwięki fałszywe, złożone z fragmentów różnych melodii, nieprzyjemne dla ucha i zwodnicze. Nic dziwnego, że pielęgniarka stanęła jak wryta. Otworzyła oczy szeroko, zadrżał w jej rękach czysty basen i powiedziała ze skruchą:

– Czy może pan to jeszcze raz powtórzyć?

– Fartuch nic nie... żona przyjdzie... – bełkotał Andrzej.

W miejscu zawieszenia, które miało podkreślić, że Andrzej nie jest w ciemię bity i potrafi sobie radzić z ładnymi dziewczynami, pojawiło się ciemne, niepokojące pytanie, i to, co cichutko wypluł z siebie było zgoła fizyczne i zaplamiło kołdrę jak nieczystość. Pielęgniarka nie mogła oprzeć się pokusie, by dokładniej obejrzeć stan jego pościeli. Przerażony tą sytuacją odwrócił wzrok, bo jakże mógł wytłumaczyć tej dziewczynie, że owo nieszczęsne zdanie, które było pierwszym zdaniem w jego nowych życiu miało wyraźny podtekst erotyczny i powinno brzmieć mniej więcej tak: „fartuch i tak niczego nie ukryje, a żona jeżeli ma przyjść, to przyjdzie”.

Pojawienie się pielęgniarki sprowokowało go do wyznania chęci życia. Przez otwarte okno jego sali wpływało letnie powietrze, rodzące tęsknotę za ulicą Długą. Było to trujące powietrze lata, które obudziło do życia całą staromiejską biocenozę: narkomanów, przekupniów świecidełek i landszaftów, wytwórców pamiątek, dziewczyny o kolorowych skrzydłach. O tym wszystkim Łazarz chciał opowiedzieć swojej opiekunce. Pielęgniarka podeszła zdecydowanym krokiem do łóżka, hałaśliwie położyła basen na parapecie i odrzuciła kołdrę. Na jej twarzy można było wszystko wyczytać. To coś, co czuła, było podobne do żalu za potrąconym kotem na ulicy. On też był uczestnikiem jej gorzkiego zdziwienia, gdy zobaczyła prześcieradło pokrwawione i żółte, a wężyk cewnika porzucony na zakurzonej podłodze.

– I czemu pan to wyrwał?! Musieliśmy tak zrobić, bo sikał pan pod siebie!

– Już nie! – krzyknął Andrzej, jakby bronił się przed ohydnym posądzeniem.

– Rozumiem. Ale będzie pan robił do kaczki?

Pokiwał skwapliwie głową.

– No dobrze, niech pan w takim razie poczeka.

Życzenie dziewczyny było bezmyślne. Leżenie w szpitalu składa się w całości z czekania, nawet wówczas, gdy trwa wizyta, czeka się na jej zakończenie, by wgapić się w okno lub ścianę i przypominać sobie różne dziwne rzeczy: jak wyglądały odległe gwiazdki, jak naprawdę brzmiała muzyka zespołu akordeonistów na łące za wojskowymi namiotami (spało się po dziesięciu, wszystkie chłopaki mają brzuchy, a w brzuchach wrzody), na własnym ślubie, lub w pewnej eleganckiej (a może po prostu drogiej?) restauracji i zastanowić się nad tym, czy to rzeczywiście było w górach?

Od kiedy dostał kaczkę, poczuł się zdecydowanie lepiej – mógł sikać jak człowiek i miał nadzieję, że czasem znikną także kroplówki.

Wizyta Marylki nie była przyjemną z dwóch powodów. Raz dlatego, że jej obecność mimo tego, że był nieprzytomny, czuł obok siebie cały czas bardzo wyraźnie. Jej uczucie było bardzo zaborcze. Takie uczucia nie robią sobie nic z jakichkolwiek granic. Takie uczucia są znakomitymi pływakami. Zawał, spowodowany twardymi uderzeniami w skronie, ciosami, które wykopały go na długi czas bardzo daleko poza granice życia świadomego, zwalił na niego ruiny, przez które uporczywie się przekopywał. Obecność Marylki przy jego pół-zwłokach była ostatnią cumą trzymającą go przy tym brzegu. Gdyby nie ta więź, ciekawość popchnęłaby go dalej, tam, skąd nikt nigdy jeszcze o własnych siłach nie wrócił. Czekał na nią i to, co czuł było z zupełnie innego świata. I drżał, że nie będzie umiał sprostać jej nieskazitelności.

Szum morza i woń jej oddechu przypominał sobie czasami w jednym wspomnieniu. Jej oddech niósł ze sobą, w środku lata, przyjemny chłód. Leżeli naprzeciw siebie na ich ulubionej wydmie, wpatrując się w swoje twarze, poznając ich architekturę i fizjologię, jak poznają się kłosy zboża leżąc w stogu, jak zna się ścianę, przy której stoi twoje łóżko, jak wiele innych rzeczy i ludzi tak bardzo ciekawych siebie nawzajem. Jej włosy miały przedziwny kolor – kolor trawy zarastającej wydmy. Był to szary brąz przepełniony suchą, morską zielenią. Zielenią glonów i wodorostów. Jej ciało pachniało morską wodą, choć przecież nie można było powiedzieć, że niosło chłód. Te dwa żywioły mieszały się w niej. Zimny żywioł morskiej kipieli, szumiącej zawsze w tle tamtych dni, z żywiołem pożądania. Połączyły się ze sobą w niej, lecz nie stworzyły żadnego kompromisu. Były ciągle obecne jak dwa przeciwstawne wymiary. To ona, swoją ciepło-zimną obecnością, łączyła je w niepowtarzalny koncentrat. Jej zęby, gdy odsłaniały się spomiędzy wilgotnych warg, białe i błyszczące naturalną emalią, które widział tak blisko, że czuł ich istnienie bardziej, niż je dostrzegał. Szum morza i włosy, w których nie było nic ludzkiego, które należały raczej do świata spalonych słońcem roślin, wraz z chłodną wonią jej oddechu i piaskiem na skórze. Ten szum wieczny, namiętny, nieposkromiony, wszystko to w niej przekonywało go o tym, że są istoty, dla których nie ma rozdziału między światem ludzi a światem zwierząt i roślin. Ona te światy łączyła w sobie i wydawało mu się, że mogłaby w każdej chwili wstać z wydmy, przejść przez plażę i zagłębić się w wodach Zatoki, zniknąć w jej nurtach na zawsze.

Marylka była jego miłością i jego żoną. Tak bywa, są dwa różne stany skupienia, dwie różne bajki. Czuł się winny. Może nie powinien był na to wszystko ją narażać?

Marylka, mimo że całą duszą popierała strajk w Stoczni Gdańskiej, jednocześnie serdecznie nienawidziła całego tego zamieszania. Czy dlatego, że miała od dzieciństwa zamiłowanie do porządku, czy dlatego, że działanie Andrzeja w Ruchu Młodej Polski, łączyło się z częstym znikaniem na całe noce, strachem przed milicją i pijaństwami – tego rozgraniczyć zapewne nie umiała. Każde jego spóźnienie, przedłużające się w ten niebezpieczny dla jej nerwów rejon godziny dwunastej, ogromniało w jej duszy do rozmiarów życiowej katastrofy. Co pół godziny wychodziła na korytarz, by wypalić papierosa (przy teściach ciągle nie śmiała palić) i krzątała się bezsensownie. Nie potrafiła nawet słuchać muzyki, bo każdy szelest za drzwiami zrywał ją z fotela. Zrzucała książkę trzymaną na podołku i biegła do drzwi.

Wtedy, już po dziesięciu dniach strajku, była prawie pewna, że Andrzej wróci, ale każdy zawód, który spotykał ją po tej nerwowej galopadzie do drzwi wejściowych, rozstrajał, i niechęć do strajkujących robotników przez to jakby się zwiększała. Oczywiście, gdy pytano ją, co sądzi o sprawie strajku sierpniowego, mówiła coś zupełnie odmiennego. Była pełna optymizmu i rewolucyjnej wiary, którą natchnął ją mąż i potrafiła brylować w dyskusjach politycznych toczących się nawet w kolejkach do sklepu mięsnego.

W podziw wprowadzała czerstwych kombatantów i kaleki, którzy, natchnieni atmosferą Solidarności, nie korzystali ze swego prawa do brania towaru poza kolejką i szarmancko stali w jednej z innymi. Jak z rękawa rzucała argumentami spamiętanymi z ich nocnych dyskusji, które toczyły się nawet łóżku, odziedziczonym po dziadku Apolinarym. Była bojowa.

– Coś musiało się stać – bąknął pan Stefan, idąc do wychodka i spotykając Marylkę na korytarzu.

Oczywiście, lepiej, żeby tak nie powiedział, bo Marylka poszarzała na twarzy i zakrztusiła się przełykaną śliną. Stary Łazarz zamknął się w kiblu z jakąś książką napisaną o Szwabach. Pani Gertruda bardzo tego nie lubiła – wychowała się na wsi kaszubskiej i po niemiecku nigdy nie nauczyła się czytać, a widok roznegliżowanej cyganki na okładce dawaj jej dużo do myślenia. Marylkę napadały ataki suchego, nerwowego kaszlu. Dom trwał w cichym oczekiwaniu, zza ściany słychać było mocno przytłumiony głos Lipińskiego. Od kilku dni obowiązywała prohibicja i jego kłótliwość wzrosła. Na szczęście mury kamienicy na ulicy Biskupiej były dość grube, więc codzienny cyrk alkoholowych brewerii docierał do nich jakby ukradkiem. Byli jednak często angażowani w to, co się działo się w mieszkaniu sąsiadów. Doszło chyba do jakiejś szamotaniny, bo krzyk Lipińskiej jak nóż rozciął ciszę panującą na podeście czwartego piętra. Zatupały nóżki małej dziewczynki, trzasnęły drzwi, zamykając płacz kobiety jak panterę. Łazarzowie odetchnęli z ulgą.

Andrzej Łazarz wszedł do mieszkania z rozmachem i zimny powiew sierpniowej noc przejął domowników dreszczem.

– Nie chcesz kolacji? – zapytała z kuchni pani Gertruda.

– Nie. Warszawa odblokowana!

– Jak to odblokowana? – zapytała nieprzytomnie matka. – Była jakaś blokada?

Pan Stefan wzruszył ramionami i gestem ręki zachęcał syna.

– Mów, coście dzisiaj zdziałali – zażądał. Ich przedsiębiorstwo też miało swoją delegację w MKS-ie (Międzyzakładowy Komitet Strajkowy).

Andrzejowi nie chciało się mówić. Zamiast mózgu miał w głowie popielniczkę pełną petów. Był wreszcie w domu i jedyne, co mu pozostało z wrażeń z dzisiejszego dnia to wiadomość, którą dostał wieczorem – „o dziesiątej – telefoniczne połączenie z Warszawą zostało odblokowane i ten stary literat Bądkowski, wraz z Bogdanem Lisem także z Prezydium mają się spotkać z wojewodą Kołodziejskim dla omówienia trybu rozmów z Międzyzakładowym Komitetem Strajkowym”.

– No co, będą z nami rozmawiać – powiedział wreszcie.

– A widziałeś to? – Ojciec był ożywiony. Wyciągnął spod lampy numer „Wieczoru Wybrzeża” i palcem wskazał notatkę na pierwszej stronie. Andrzej przeczytał. Gazeta donosiła, że w Stoczni Gdańskiej powstał Międzyzakładowy Komitet Strajkowy i wysunął pod adresem rządu 21 postulatów, w tym jeden najważniejszy – żądanie utworzenia w Polsce wolnych związków zawodowych. WZZ (Wolny Związek Zawodowy) istniał już od dwóch lat z inicjatywy dzisiejszych przywódców strajkowych – Lecha Wałęsy i Andrzeja Gwiazdy, a strajk trwający już dziesięć dni sparaliżował Trójmiasto i ogarniał cały kraj. Była to rewolucja.

– Po co mi to pokazujesz? – Andrzej się żachnął. – To jest po prostu śmieszne!

Z jego punktu widzenia był to mysi pisk.

– No wiesz, wreszcie przyznali się do tego oficjalnie – bronił się z urazą pan Łazarz. Syn nie chciał docenić tego, że on też był za.

– A czy mieli jakieś inne wyjście? – Andrzej stawał się pyszny, mógł stracić wszystko, bo i tak niewiele do niego należało. – Przecież za kilka dni – mówił z emfazą – zajęlibyśmy drukarnie i sami byśmy o tym napisali, a nawet znacznie więcej! Więcej nawet niż w Biuletynie Strajkowym.

– Nie bądź taki pewny siebie – strofował go ojciec. – To, co mnie przeraża w całej tej sprawie, to fakt, że wy chcecie niemożliwego.

– My? Tata także strajkuje.

– Owszem. Ale żądanie wolnych związków zawodowych to żądanie dwuwładzy. Na to żaden rząd się nie zgodzi, a tym bardziej nasz.

– Nasz, nie nasz – kłócił się z ojcem. – Może jednak nie używajmy zbyt pochopnie tych skompromitowanych zaimków dzierżawczych!

– Co?

– Zaimków.

– Daj spokój. Wiesz o co mi chodzi!

– Wiem.

– Więc… Żądanie wolnych związków zawodowych to sięganie po władzę.

– Czyżby w tym kraju władza ludowi się nie należała?

– Lud nigdy nie był sposobny do rządzenia. Lud co najwyżej wybiera – wycofywał się stary Łazarz

– A jeśli lud nie może wybrać sobie rządu, to co wtedy? –

– Wtedy jest kiepsko – powiedział ojciec i Andrzej go rozumiał. W tym cichym głosie, którym powiedział ostatnie zdanie odczuł bezradność ich wspólnej biografii. Ojciec, gdy się rozczulił pokazywał mu swój łokieć. Ta część ciała nigdy nie nabrała cielistego koloru. Był to ślad pozostały po pobiciu, któremu uległ przypadkowo we wczesnym dzieciństwie. Miał około dziesięciu lat i nadchodził Kryzys Roku 1929. Pewnego uroczego dnia, po mszy w kościele św. Mikołaja, gdzie Dominikanie odprawiali nabożeństwa w języku polskim, Apolinary, babcia Łucja i Stefanek udali się na spacer nad Motławę. Był to niefortunny wybór. Kiedy doszli do Żurawia zaskoczyła ich wrzawa dochodząca od strony Zielonej Bramy i nagle znaleźli się w środku oddziału szupo (Schutz Polizei), który szybkim truchtem zmierzał właśnie w ich stronę. Babcia Łucja przerażona i zdezorientowana tym, co się dzieje, zamiast schronić się w którąś z nadmotławskich bram, pociągnęła Stefanka w kierunku demonstracji. Apolinary zdrętwiał z przerażenia, ale nie miał czasu zareagować!

Od strony baszt Stągiewnej i Mlecznej parł tłum rozjątrzonych robotników Rot Frontu. Mężczyźni w szarych kaszkietach wrzeszczeli:

„Nieder mit dem senat!”

„Haut die Fettbonzen”

„Haut die Mistbande!”

Nagle spod Zielonej Bramy wypadli na demonstrantów szupowcy w swoich wysokich czapkach. Zaczęła się walka. Poszły w ruch laski i łańcuchy. Polała się krew. Babcia Łucja sparaliżowana, chłonęła ten widok, nie śmiąc uczynić kroku. Mocno trzymała za rękę małego Stefanka, który wierzgając i płacząc próbował jej się wyrwać. Stali na linii starcia szupowców i robotników. Było coraz niebezpieczniej.

W pewnej chwili Łucja zwinęła się z bólu ugodzona przypadkowo przez demonstranta w brzuch. Jęknęła i porwały ją bóle. Złapała się za brzuch i zaczęła ronić. W ten sposób w środku demonstracji, w krwi i śluzie płodowych wód wysokiej ciąży nie urodziła się ciotka Andrzeja, którą określał w swoich marzeniach imieniem Postuma. Babka umarła w tym samym roku. Mówił o Postumie, że jest patronką wszystkich strajków na świecie. Modlił się do niej teraz często. Mały Stefanek wściekłość swoją obrócił nie przeciwko robotnikowi, który był sprawcą nieszczęścia jego matki, lecz przeciwko szupowcy. Małym gardziołkiem krzyczał: „Bić świnie” i wskoczył na piersi wielkiego policjanta i ile miał siły w szczękach złapał go ząbkami za nos. Tarmosił główką i chyba dostał szczękościsku, bo w ślad za krzykiem jego rodzącej matki rozległ się ryk policjanta. Nie mogąc uwolnić się inaczej od tej oszalałej małpki, zabierającej się palcami do oczu, szupowiec jął okładać go gumową pałką. Ale chłopiec nie czuł bólu. Chciał śmierci tego człowieka w mundurze, gdyby miał siłę rozerwałby go na strzępy. Odepchnięty i strącony na ziemię, stracił przytomność w tym samym momencie, w którym Łucja ją odzyskała i oderwawszy krwawiącą pępowinę od trupka, którego urodziła, szczęśliwie się uśmiechnęła.

– Coś się tak zamyślił? – Andrzej przywrócił ojca do rzeczywistości.

– Nie. Nic. Mówisz, że dzisiaj debatują o rozpoczęciu rozmów?

– Nie. Przecież nie tak dokładnie. Premier Jagielski rozmawiał już w Stoczni dwudziestego trzeciego. Chodziło o blokadę. Postawiliśmy warunek, że bez połączenia telefonicznego z resztą kraju, nie dojdzie do pertraktacji. Z tego, co słyszałem, prezydium jest gotowe pójść na kompromis i rozpocząć rozmowy po realnym pojawieniu się kontaktu z Warszawą. I to się stało.

– I kiedy się zaczną?

– A kto może wiedzieć? Nie wiem. Jeszcze tysiące innych drobiazgów może nam popsuć szyki. Zresztą musimy występować z pozycji siły, bo inaczej narzucą nam swoje warunki. A wiesz, co to w konsekwencji oznacza?

– Andrzej – wtrąciła się Marylka – czy mogę zadać ci jedno pytanie? Czy wy naprawdę uważacie, że uda się wam zmusić władzę, by pozwoliła na utworzenie Wolnych Związków Zawodowych?

W jej głosie wyczuł jakąś straszną drwinę.

– A ty uważasz, że jest to niemożliwe?

– Nie wiem. Dlatego pytam.

Marylka miała swój pogląd na tę sprawę i wybaczała mężowi jego wybryki. Poza wszystkim – znów była w ciąży i bała się, że poroni. Uwielbiała czytać „Wieczór Wybrzeża”, tę szmatławą popołudniówkę, wypełnioną ideologicznym sianem, a telewizja ją uspokajała. Była przerażona tym wszystkim, co wokół niej się działo. Szczerze pragnęła zwycięstwa Solidarności. Ale następnego dnia, po upadku nowego Związku powiedziałaby: „Czyż tego nie mówiłam?” Dlatego Andrzej poczuł w tej chwili do swojej żony wyrozumiałą pogardę. Odpowiedział jej jednak spokojnie:

– To jest walka. Kiedy rozpoczyna się jakąś walkę, trzeba liczyć się z porażką, bo porażka jest wpisana w samo pojęcie walki. Jeśli nawet Solidarność nigdy nie powstanie, zostanie coś, czego już nie da się wymazać. Świadomość tego, że kiedyś ludzie próbowali walczyć, że mieli na to odwagę!

Nie była przekonana. Chciała, żeby mąż ją w czymś upewnił. Chciała na tej pewności się oprzeć. Nie byłą rewolucjonistką. Już raz roniła.

Andrzej miał poczucie, że uczestniczy w tym wszystkim nieszczerze. O Wałęsie dowiedział się, idąc do księgarni na rogu ulicy Miszewskiego, by ukraść trzeci tom poetów języka angielskiego. „Co za głupie nazwisko?”, pomyślał wówczas. Nie uważał, by w kradzieży książek było w coś zdrożnego. Nie miał pieniędzy na książki. Nie mieli pieniędzy na nic. Miał za to swój system kradzieży. Długo przebierał pomiędzy książkami na regale z wydawnictwami poetyckimi, aż ekspedientki straciły go z oczu. Kradł upatrzoną książkę, wsadzał za pasek spodni i wychodził. W ten sposób stał się właścicielem dzieł Hobbesa, Kartezjusza, albumów Palladia i wierszy Chlebnikowa. Wszyscy studenci kradli książki – to też był sposób walki z komuną.

Do Stoczni pojechał tramwajem. W górnej kieszonce koszuli miał dwadzieścia złotych. Ani to suma wielka, ani mała. Obok niego przepychał się gdzieś trzydziestoletni mężczyzna z długimi włosami i ogromnym plecakiem. Ten plecak był jego taranem. Przepychał się przez tłum i zaczepił także Andrzeja. Ale on stracił dla niego zainteresowanie, obserwując mijane ulice i każdego wsiadającego, pomny tego, że tramwaj to miejsce pracy kieszonkowców. Nie chciał stracić z takim trudem wyrwanych Marylce groszy na drobne wydatki. Gdy nagle, na jednym z przystanków zrobiło się luźniej i wtedy jedna z kobiet uwieszona przy oknie krzyknęła:

– Taki to rozpycha się i ani nawet nie powie przepraszam.

A może mu właśnie o to chodziło!

Współpasażerowie poczęli się rozglądać, bowiem niedopowiedziane zdanie oburzonej kobiety było jawnym oskarżeniem. „Ten to wygląda na złodzieja i dlatego tak się przepycha.” Andrzej wyłowił wzrokiem winowajcę. Facet był stropiony, a w Andrzeju rosło przekonanie, że on rzeczywiście wygląda na kieszonkowca. Zaczął się w niego wpatrywać, jakby spodziewał się, że zaraz zrobi coś, co potwierdzi tę oczywistość nabrzmiewającą w tłumie pasażerów. Oskarżenie, które padło z tłumu zrodził lęk. „Czy tak senat wybrał Cezara?” – pomyślał. „Jakiś żołnierz krzyknął: to on jest cezarem! I rzeczywiście jeden z patrycjuszy został Cezarem”.

W tramwaju zmierzającym do Stoczni rosła tęsknota za wielkością, która objaśni świat, potem ktoś krzyknie: w nim właśnie – nasze Zbawienie!

Idąc w kierunku bramy numer dwa, Andrzej wszedł na chwilę do sklepu spożywczego, w nadziei, że uda mu się kupić paczkę kawy. Oczywiście nie było. Pomieszczenie sklepu wypełniał zwarty tłum kobiet, mężczyzn i dzieci stojących w milczeniu, zasłuchanych w audycję radiową, której dźwięki dochodziły skądś z zaplecza. Był to poranny dziennik Radia Wolna Europa. Spiker omawiał sytuację strajku w Stoczni Gdańskiej:

„Według najnowszych doniesień wczoraj odblokowano łączność telefoniczną pomiędzy Gdańskiem i Warszawą, tym samym spełniony został wstępny warunek podjęcia rozmów między MKS-em a wicepremierem Jagielskim, przewodzącym negocjacjom rządowym. Czy do rozmów rozpoczętych dwudziestego trzeciego sierpnia dojdzie już dzisiaj czy w innym dniu? Tego nie sposób w tej chwili przewidzieć, ale wydaje się, że dla strony rządowej MKS stał się rzeczywiście poważnym partnerem do rozmów i Warszawa zdaje sobie sprawę z tego, że jest to fakt, który może mieć nieprzewidywalne w tej chwili skutki polityczne.”

Tłum się ożywił, odezwały się brawa, ktoś ze zgromadzonych zaintonował hymn państwowy. Cały sklep ryczał jednym głosem „Jeszcze Polska nie zginęła”. Dwaj młodzi milicjanci odpoczywający na parapecie okna wystawowego nerwowo wstali, włożyli czapki i otrzepywali mundury. Skryli się za węgłem, śledzeni niechętnym wzrokiem zgromadzonych. To rozśmieszyło Andrzeja. Darł się wraz z tłumem, śpiewając swoim donośnym barytonem i wycierał ukradkiem oczy. Musiał się śpieszyć. Chłopaki kończyli kolejny numer Biuletynu.

Im bliżej był stoczniowej Bramy, tym wyraźniej czuł jak coś w nim kuli się i staje nieważne. Zawsze był introwertykiem. To znaczy miał takie miejsce w swojej głowie, w którym najbardziej lubił przebywać. Mówił: „to jest coś takiego, jakby siedzenie w wygodnym więzieniu”. Siedzi się na mózgu, czując jego białawo-czerwone falowanie i patrzy się przez oczy, przez własne oczy. Zawsze samotnie, bo nie ma sposobu, by ktoś tam usiadł z tobą i dzielił to samo spojrzenie. To zawsze jest dożywocie i nie skutkują żadne odwołania. Strajk doskonale sobie poradził z jego wewnętrznymi problemami. Przez jakąś nieszczelność w jego duszy wdarła się do jego batyskafu fala emocji o miażdżącej sile. Nie były to emocje pojedynczego człowieka, lecz stada gotowego prowadzić walkę na śmierć i życie o porządek i ład na swoim terytorium. Skwapliwie skorzystał z cudzej pewności, co do tego, co jest złe a co dobre. Świat strajku na Stoczni był biało-czarny.

Zmierzał w kierunku Bramy. Przed Stocznią stał już, mimo godzin porannych, spory tłumek. Pod drewnianym krzyżem, wbitym w miejscu, gdzie zginęli robotnicy od kul milicji w grudniu 1970 roku, klęczały dwie starsze kobiety w czarnych chustkach. Gwar i podniecenie, które udzieliły się wszystkim zebranym, niedocierały do nich. Miały białe twarze, a ich cienkie usta, podkreślone ciemną szminką, poruszały się bezszelestnie w miarę odmawianych różańców. Wyglądały na matkę i córkę lub synową, ale były równie stare. Takie kobiety tracą wszelką młodość po włożeniu czarnej chustki. Zostaje w nich pustka i pamięć, dudniące coraz ciszej i ciszej z każdym dniem.

Ominął je i z daleka usłyszał głos Żabińskiego, który siedział na murku i wymachiwał w jego kierunku:

– I kurwa, okazał się dziurawy!

Andrzej trochę się zawstydził, ale mówił mu przecież, że ten materac, który przyniósł mu z Biskupiej może być dziurawy. Tyle lat leżał za szafą nie sprawdzany, a niewyraźne wspomnienie podpowiadało mu, że został odłożony w kąt z dziesięć lat temu, właśnie dlatego, że puszczał powietrze.

– Mówiłem ci przecież…

– Ja wiem, ale od ziemi ciągnie jak diabli, a od nikogo nie mogę się doprosić o dodatkowy koc!

Kiedy Andrzej natknął się na Żabińskiego na murku stoczniowym, był przyjemnie zaskoczony. Wiele lat chodził z nim do jednej klasy w podstawówce. Siedzieli w jednej ławce. Andrzej wyparł już, jak bardzo Krzych Żabiński śmierdział cebulą. W stosunku do kolegi zawsze ogarniały go sprzeczne emocje. Andrzej, obok innych awersji, szczególnie nie znosił zapachu surowej cebuli. Cokolwiek mówił do niego Żabiński, to robił z bardzo szczególną dyskrecją, obłapując za szyję i świszcząc mu w prawe ucho. Czuł w jego oddechu zapach chleba jedzonego na sucho, smalcu własnej roboty i cebuli, zbierało mu się na wymioty.

Żabiński był biedny. Z sześciu chłopaków mieszkających w sąsiedniej kamienicy – on był średni. Ich ojciec, wielki i gruboskórny typ, bijał ich sprawiedliwie, bez względu na wiek. Oszczędzał właśnie Krzycha, który był już z nim równy wzrostem i mimo tego, że miał masę o połowę mniejszą niż ojciec, ojciec już dostał od niego w ucho. Było to wówczas, gdy stary Żabiński, jak zawsze od rana pijany, wymyślił sobie, że tanie kolczyki, które przypięła sobie jego żona, to widomy znak, że ma się ku sąsiadowi, stolarzowi z naprzeciwka, u którego często się chroniła, gdy jej pijak wpadał w swą niedzielną furię. Owego dnia przesadził jednak i gonił ją z nożem, chcąc obciąć jej „te bezwstydne uszy”. Tego Krzych nie wytrzymał, schwycił pogrzebacz i tak złoił ojca, że ten ani nawet nie jęknął i legł pokrwawiony na kamiennej posadzce w kuchni. Krzych spłakany zjawił się wieczorem w domu Bazarów. Andrzej pamiętał, że siedzieli w kuchni, a pani Gertruda częstowała go szklanką kakao. Współczuł koledze, a jednak czuł się w jakiś sposób od niego lepszy. Tego właśnie nie mógł sobie wybaczyć i czuł się zawsze w jakiś sposób winny.

Cera Krzycha, po dniach spędzonych na murze Stoczni Gdańskiej w grupie Straży Robotniczej, nabrała żywego, ceglastoczerwonego koloru. Krzych wyszczerzał w jego kierunku łopaciaste zęby. Andrzej zawstydził się, że traktował go jak istotę niższego rzędu.

– Wiesz, że nocą mieliśmy małą wojenkę? – doniósł mu Krzych. – Jakieś chuje, chyba prowokacja, próbowali wejść na teren Lenina od strony Północnej. Pogoniliśmy ich – dodał ze spokojną dumą – zjeżdżali, aż się kurzyło! – zasępił się. Jego kaszubska twarz wyglądająca jak serek skamieniały dwa tysiące lat temu w okolicach jeziora Rożnowskiego. Wyrażała smutek i zniechęcenie.

Stopniowo strajkujący robotnicy tracili poczucie łączności z Górą, z prezydium MKS-u. O ile delegaci, zgromadzeni w Sali BHP – mieli na bieżąco obraz przebiegających wydarzeń, informowani przez megafony, o tyle znużony, zmęczony strajkowy „wypełniacz” – robotnicy zalegający gdzie można, na ziemi, na parapetach, w okolicach wyłączonych maszyn, byli już zmęczeni i coraz mniej rozumieli, co się wokół dzieje. Z chęcią powróciliby do domów, tym bardziej, że te najbardziej palące żądania płacowe dawno już można było wypertraktować. Teraz już robiła się duża polityka… Skoro oni – Prezydium i Wałęsa, tak się uparli, to widocznie coś musi w tym być! Z głębi swej niepewności Krzych uśmiechnął się do Andrzeja.

– Powiedz, ty jesteś blisko Prezydium, zgodzą się na te związki czy nie? Powiedz jak kolega…

– Nie wiem, stary, naprawdę nie wiem. Nie wiem nawet, czy dzisiaj przyjedzie Komisja Rządowa. Widzisz, jak ludzie czekają. Wiem, że cofnąć się już nie można!

– A idź ty w chuja! – Machnął ręką zrezygnowany. Skulił się, jakby dostał w dołek i złapał za gryf swojej gitary. Andrzeja żegnały fałszywe dźwięki „Summer time”.

Łazarz nawet nie musiał pokazywać przepustki. Bramkarze puścili go wolno. Na głównej uliczce dojazdowej do Stoczni trwały przygotowania do przyjazdu ekipy rządowej. Wytyczono drogę autobusu. Robotnicy uprzątali śmieci i porządkowali teren. Przed kioskiem stoczniowym uformowała się mała kolejka. Podszedł bliżej i ujrzał, że na witrynie pojawiły się papierosy Caro. Kiosk został zaopatrzony w niedostępną krajową prasę. Ze zdumieniem skonstatował, że widzi tytuły, których nie widział już dawno. „Przekrój”, „Forum” itd. Co się dzieje? Wydało mu się to tak dziecinnym gestem w stronę strajkujących robotników, że nie mógł się powstrzymać od uśmiechu. Wdychał strajkowe powietrze pomiędzy nieruchomymi dźwigami, chłonąc znane mu na pamięć obrazy. Wałęsający się robotnicy, grający na trawie w karty, śpiący na trawnikach, kolejka przed stołówką, tabuny dziennikarzy i gęstniejące z każdym dniem mrowie elegancko ubranych dziewczyn. Gdy przyszedł tu 16 sierpnia, w Stoczni, prócz pani Anny w okolicach sali BHP, widać było samych mężczyzn. Atmosfera przypominała wówczas klasztor.

Potem już Stocznia stała się drugim, po Sopocie, deptakiem. Przekraczając Bramę numer dwa trafił do zupełnie innej rzeczywistości.

Rzeczywistość to były autobusy, tramwaje, przystanki, kolejki przed sklepami, tłumy zmęczonych kobiet i mężczyzn „robiących bokami”. Pogodzonych z brakiem nadziei. Ciężar niewoli był powszechny. Niewola to nie był rzeczownik, to czasownik, który podcinał kroki. Czasownik niewoli. Ten ćmiący ciężar uciskający w dołku, zatrzymujący oddech, uwalniający się z westchnieniem. Poczucie niewoli, które każe stać w kolejach przed kioskami, wyczekiwać na spóźniające się pociągi, walczyć o przydziały na podstawowe przedmioty codziennego użytku, każące liczyć się z każdą złotówką, modlić się o szczęśliwe otrzymanie paszportu, poczucie niewoli niepozwalające przedsięwziąć jakiejkolwiek prywatnej inicjatywy. Poczucie zmieniające słowo „kupić” na słowo „dostać” i sprawiające, że szafarze przydziałów stawali się nadludźmi. Poczucie niewoli, zmieniające spikerów dziennika telewizyjnego na Hamletów recytujących codziennie „być albo nie być”. W Stoczni czuł się szczęśliwy. Nieprzebrane zapasy chęci walki, zbierające się w jego duszy i uciskające mu mózg, znalazły wreszcie ujście. To, co jeszcze wczoraj wydawało się nieziszczalne, stało się realnością, a napis nad bramą stoczniową „Proletariusze wszystkich zakładów łączcie się”, przez zmianę jednego słowa przestał być brudnym sloganem – stał się indywidualną decyzją.

Kąpał się w tej atmosferze, opuszczając upalne miasto, stając się krwinką szybko i silnie bijącego serca Stoczni. Ten narząd w ciągu kilku dni odmłodniał i dotleniał cały kraj.

Poleciał do drukarni, chciał trochę pomachać wałkiem. To zawsze go uspokajało.

Gdy wyszedł na papierosa z małego pomieszczenia, w którym mieściła się Wolna Wałkowo-Bębnowa Drukarnia Stoczni Gdańskiej imienia Józefa Piłsudskiego, zatrzymł się w hallu pomiędzy salą Prezydium a dużą salą plenum delegatów. Przed ladą, za którą siedziała dziewczyna wydająca przepustki na teren Stoczni, uformowała się spora kolejka. W Stoczni przebywało wówczas już ze dwa tysiące osób spoza zakładu. O przepustki było coraz trudniej, trwała więc walka z powoływaniem się na zasługi opozycyjne i przywoływaniem świadków. Obok wisiał wielki plakat obwieszczający, że miejsce jest punktem, gdzie zbiera się informacje na temat represjonowanych przez władze. Robotnicy poczuli swoją niepodważalną siłę w całym Trójmieście. Od decyzji Przewodniczącego MKS, Lecha Wałęsy, zależało bardzo wiele. Z sali BHP odzywały się brawa i okrzyki podnieconego tłumu. Przedstawiciel francuskich CGT przeczytał właśnie rezolucję popierającą strajk i przywiózł ze sobą jedenaście tysięcy franków. To mocno podziałało na wyobraźnię delegatów.

Obok Łazarza przemykała się starsza kobieta z podejrzaną torebką. Cicho zapytała, czy Andrzej nie widział pana Bronisława Nowickiego? Zbył ją ruchem ramion, a po chwili, gdy chciał ją już zatrzymać i skierować do odpowiedniej komórki strajkowej, przepychali się w ich stronę dwaj bramkarze warujący u wejścia do budynku BHP. Jeden z nich złapał kobietę za ramię i brutalnie obrócił ku sobie. Na twarzy kobiety strach mieszał się z przebiegłością i szykowała już w odpowiedzi uśmieszek. Ale nie dano jej dojść do słowa. Siwy mężczyzna wyłuskał spod zawiniątek z chlebem butelkę wódki. Kobieta stropiła się, sytuacja była jasna. Młodszy z bramkarzy począł ją straszyć, uświadamiając, co grozi za takie prowokacje, ale starszy uspokoił go:

– Za bramę meliniarę! – zadecydował.

Reżim abstynencji akceptowali wszyscy. U obecnych zagościł rewolucyjny dryl ideologiczny i powszechna zgoda na ograniczenia. Solidarność ta była wewnętrznie sprzeczna i to groziło kłopotami w przyszłości. Zwyciężają tylko te rewolucje, których twórcami są pijane łotry. Rewolucja nie znosi ograniczeń i z istoty swej jest niemoralna, bo okrada zdobycze innych gwałcicieli. Tymczasem robotnicy myśleli prosto.

Nie chcieli, by władze ciągle ich przepraszały. „Mamy dość kajania się za błędy i wypaczenia, apeli o godność i dyscyplinę pracy”. Wołali:

– Przestańcie nas oszukiwać, zamykać oczy, chować głowy, zamieniać godność i kulturę w olbrzymi sklep monopolowy! Dość mamy dzielenia i skłócania Narodu! Rozdzielania punktów i przywilejów, przemilczania niewygodnych faktów Historii!

– Chcemy, by słowa przestały być jedynie pustymi frazesami! Chcemy, by sklepy mięsne napełniły się poćwiartowanymi świniakami! Chcemy, by ślepa Wiara spełniała każde życzenie!

Lech Bądkowski, staruszek, posiadający szczytną wojenną historię, podszedł do grupy przejętych strajkiem literatów z koła młodych ZLP. Młodzi, dwudziestoletni poeci pojawili się w Stoczni wraz z Łazarzem. I byli pełni rewolucyjnej ekspresji. Literatów było sześcioro – dwoje liryków, dwóch nowofalowców i jeden eliocik. Łazarz czuł się w śród nich nieswojo. W kajecie pisał o brudach i niemocy dnia powszedniego. O tym, że nie mógł zrozumieć swojej klatki, że dni płynęły jak prąd w podłodze, że w klatce laboratoryjnego szczura, śpiewa co dnia w chórze pisków i ciągle nie było go stać na cały krzyk!

Bądkowski przyszedł do nich z propozycją, by znaleźli gdzieś człowieka, który podjąłby się protokołowania obrad Prezydium. Nikt nie chciał podjąć się tej historycznej funkcji! Znaczyło to bowiem, wejść do grupy najbardziej przez w władze znienawidzonych! Wymagało to odwagi cywilnej, a reżim dawno ją zdusił we wszystkich. Wypchnęli więc do przodu Łazarza. A jemu było to na rękę. Łazarz i tak miał przechlapane za swoje wiersze o szczurach. Zaskoczył go jednak ten wybór, ale był dumny, że został doceniony. Z drugiej strony było mu to niewygodne. Samą swą obecnością wykazał kwalifikacje moralne, dlaczego więc jeszcze i w to go wrabiają? Z Reżimem walczył na swój ulubiony sposób – pisząc wiersze. Coś w nim wołało – „dajcie mi spokój! Nie chcę być rewolucjonistą!” Nie mógł jednak się cofnąć – byłby to jednoznaczny akt tchórzostwa. Był przejęty swą nową rolą, rewolucja wygnała go ze soliptycznej Biskupiej Górki, by zamienił swą osobistą Historię w dziejową Misję. Było to krępujące i naiwne. Polityka zawsze dzieje się kuluarach, a dobosze pierwsi padają na polu. Dziennikarze wokół zajmowali już pozycje strategiczne. Rozmowy miały się odbyć w małej salce Prezydium. Z grupy dziennikarzy dobiegały odgłosy monotematycznej dyskusji – przyjmą czy nie przyjmą pierwszy punkt żądań robotniczych? Zgodzą się czy się nie zgodzą na utworzenie Wolnych Związków Zawodowych? Przyjęło się mniemać, że rozmowy skończą się fiaskiem. W Polsce, jak we wszystkich państwach komunistycznych, przedstawiciele władzy nie mieli swojego własnego zdania i większość Bardzo Ważnych Decyzji podejmowano kolektywnie. O nastrojach rządu można było jedynie wróżyć z tych lub owych przejawów życia politycznego. 26 sierpnia 1980 roku, między dziewiątą a dziesiątą rano fusy w filiżance po kawie układały się w następujące figury erystyczne:

„Sierpniowe strajki wymierzone były przede wszystkim przeciwko modelowi związków zawodowych, który już wtedy określano jako stary i niereformowalny. Załatwiano robotnikom ziemniaki na zimę i organizowano wycieczki na grzyby. Ale to przestało wystarczać Ludowi Pracującemu Miast i Wsi. Gdy wybuchły strajki w całym kraju, Komitet Centralny Jedynej Prawdziwej Partii określił je jako terror. Propozycje wicepremiera Jasielskiego, dotyczące reorganizacji starych struktur związkowych przedłożone zostały trzy dni przed rozpoczęciem rozmów.”

Kiedy Andrzej Łazarz zdecydował się wreszcie wkroczyć do sali Prezydium, nie było tam jeszcze nikogo. Było tam cicho i nieruchomo jak w oku cyklonu. Za oknami gęściło się wielotysięczne ludzkie mrowie. Blat kwadratowego stolika, przy którym się usadził, błyszczał odblaskiem słonecznego światła i raził w oczy. Łazarz spróbował zaciągnąć trochę zasłonę. Niewiele to pomogło. Położył torbę na kolanach i na niej kołonotes. Tak już było dobrze.

Do sali weszła ciemnowłosa dziewczyna, która razem z nim miała protokołować. Nie zamienili ani jednego słowa. Poprzedniego dnia coś w niej pękło i wpadła w histerię. Sekundował jej w tym członek Prezydium, który zaczął objawiać psychozę. Jego mania prześladowcza polegała na tym, że wszędzie widział obok siebie konfidentów. Lech Bądkowski skwitował to krótko: „Moskiewska nerwica”. Dziewczyna była przygaszona, pewnie całą noc płakała. Oczy miała czerwone i siąkała nosem.

Sala Prezydium była przeszklona, a tłum za wielkimi szybami brzęczał tonem poważnym i głuchym, jak pociąg nocą. Napięcie dziesięciu dni strajku osiągnęło swój moment kulminacyjny. Łazarz nie miał siły nawet myśleć. Wargi mu zaschły i chciało mu się pić, ale nigdy nie opuściłby tego miejsca, skąd mógł przyglądać się wydarzeniom, które później na pewno będą opisywane w książkach i podręcznikach historii. Łazarz pocił się z podniecenia. Ten fakt nie miałby żadnego historycznego znaczenia, wobec wagi tego, co działo się w Stoczni, gdyby nie to, że Łazarz był protokolantem Obrad, więc objawy jego fizjologii mogłyby zostać dostrzeżone przez licznie zgromadzonych, zagranicznych dziennikarzy. Łazarz nerwowo ocierał spocone czoło. Historia miała dla niego także swoje, kosmetyczne oblicze.

Obsesja fizjologiczna męczyła go od młodości – od pierwszego pryszcza. Każdego znajomego widział właśnie od tej strony: od strony jego brudnej chusteczki do nosa, źle zawiązanych butów, plamek sosu na palcach. W radość wprowadzało go odkrycie u poznawanego przezeń człowieka ubytków w zębach, albo, jeszcze lepiej, zdobycie informacji o cudzej próchnicy. Przychwycenie u kogoś tego rodzaju wady, czyniło zeń istotą bezbronną. Cokolwiek owa osoba uczyniła i tak już była w oczach Łazarza skompromitowana na zawsze. Przestawała być groźna.

Nie można poważnie obawiać się kogoś, kto śmierdzi potem, ma oddech nieświeży, smarki wyciera wierzchem dłoni, czy też używaną chusteczką do nosa wyciera okulary. Tylko istoty, których forma nie jest zniekształcona żadną skazą, są naprawdę groźne. Ta zabawa nie opuściła go, gdy siadł jako protokolant w kącie sali obrad.

Z podnieceniem oczekiwał na ekipę rządową. Obiecywał sobie, że dopiero teraz będzie miał używanie. Z wolna zaczęli się schodzić członkowie Prezydium. Bogdan Lis, młody chłopak o szczenięcym zaroście, rozdyskutowani Wałęsa o sumiastych wąsach i nieprzytomnych oczach oraz brodaty Andrzej Gwiazda. Za nimi przykuśtykał literat, Lech Bądkowski, podczas strajku urosły do znacznej miary, dzięki swojej laseczce i manierom przedwojennego polityka. Wszyscy zasiadali za podłużnym stołem naprzeciw siebie. Przy drzwiach ustawiali się dziennikarze zachodni i krajowi, przedstawiciele stacji telewizyjnych z całego świata, dźwiękowcy i kamerzyści – wszyscy czyhali na jeden moment – kiedy wreszcie pojawi się premier Jagielski i jego ekipa.

Do sali, jakoś tak boczkiem, nieśmiało weszła Danuta Wałęsowa. Kiwnęła ręką na męża, który zerwał się z miejsca i na krótko padli sobie w ramiona. Wałęsowa szeptała coś mu na ucho, od czego on się opędzał, jak od uprzykrzonej muchy. Spojrzeli sobie w oczy. Pani Danuta przez chwilę przyglądała się kołnierzykowi mężowskiej koszuli. Westchnęła bezradnie. Przejechała palcem po jego szyi. Ale nie zdążyła niczego powiedzieć. Za przeszklonymi ścianami sali konferencyjnej wszczął się jakiś harmider. Wałęsową zmiotło w jednej chwili. Każdy śpieszył na swoje miejsce.

Ukazali się! Ze strony, z której zupełnie nikt ich się nie spodziewał, jak strumyk wody w poszyciu kadłuba. Łazarza ogarnęła bojaźń. Ci politycy, których tysiące razy widział w telewizji, nie byli zwyczajni, oni byli elektryczni. Poruszali się mechanicznie, wytwarzali w sobie, jak transformatory o dużej mocy, energię tak silną, że dotknięcie ich mogłoby spowodować porażenie! Ich twarze emanowały nieziemską poświatą i każdy grymas, każdy ich gest miał siłę sprawczą. Mogli wynosić na wyżyny i z wyżyn strącać w bezdeń upokorzenia i samotności. Mieli możność za pomocą swych szatańskich metod, piorąc, dostatecznie długo, mózgi, w małych automatycznych pralkach telewizora, sprawić, że dowolne imię traciło swój kolor. Wszelki brud ginął, a człowiek włożony w taką maszynę stawał się przezroczysty, albo wręcz znikał. Łazarz w jednej chwili zrozumiał, że jest zgubiony, bo ci ludzie nie mieli swej fizjologii, ich fizjologia już dawno została w takich pralkach wyprana. Być może nawet nie mają skóry, a to co wydawało mu się powłoką cielesną – w istocie było elektrycznym fantomem, który w dowolny sposób można zmiksować.

Andrzej poczuł, że jego długopis parzy go w palce! Było to tak bolesne, że upuścił na go podłogę. Bezradnie grzebał w torbie, szukając czegoś zstępczego. Znalazł kawałek ołówka – to musiało mu wystarczyć. Elektryczność komunistycznych przywódców rozgrzała atmosferę. Napięcie jonizowało powietrze. Wokół roznosił się zapach ozonu. Wszyscy czekali, kiedy się zacznie. Głos Lecha Wałęsy był spodziewany, a jednoczenie przerażający. Był to głos prostego człowieka, który śmiał żądać czegoś od swego partyjnego wybawiciela. To było nie do pomyślenia! Sala zadrżała. Ten robotnik ważył się na świętokradztwo! Głos obrazoburcy był surowy, nie obrobiony, wręcz kompromitujący. Jego erystyka była pozbawiona jakiejkolwiek maestrii. Czuć było w nim gruboskórność profana. Wałęsa włączył swą własną elektryczność, by nie wydało się, że ma brudną szyję i przez to jego słowa spłoszone odfruną, albo zostaną unieważnione z powodu nieczystości ideologicznej.

Jagielski, jak i cała reszta jego stadka, miał ogromną przewagę kosmetyczną. Łazarz czuł piekące kryształki własnego potu. To go samego poniżało i wystawiało na atak!

Wałęsa zaczerpnął rozjarzonego powietrza i bódł premiera sztychami.

– Od poprzedniego spotkania minęły trzy ważne dni. Mamy nadzieję, że nowa sytuacja, jaka zaistniała w tym czasie, ułatwi naszą dyskusję. Sprawy wysunięte w żądaniach strajkowych są bardzo ważne!

– Najważniejszą z nich jest dla nas sprawa związków zawodowych. Rozmawiając z nami mógł się pan przekonać, że nie walczymy przeciwko ustrojowi socjalistycznemu. Nie chcemy naruszać zasad społecznej własności środków produkcji. Nasze zakłady pracy uważamy za własność narodu polskiego, ale żądamy, abyśmy mogli być w nich prawdziwymi gospodarzami, jak wiele razy nam to obiecywano. Teraz postanowiliśmy żądać tego za pomocą strajku!

Łazarz podniecił się, stał się czujny. Premier mógł czmychnąć z pola erystycznego pojedynku i okopać w piasku słów, grać na przetrzymanie przeciwnika!

Elektryczność wzrosła! Lechu przemawiał tonem usprawiedliwienia. Bał się, że robotnicy zostaną przez propagandę okrzyknięci „elementami antysocjalistycznymi”. Był to taniec na linie. Na strajku roiło się od członków nielegalnych ugrupowań opozycyjnych Ruchu Młodej Polski, Konfederacji Polski Niepodległej, Komitetu Obrony Robotników i Wolnych Związków Zawodowych. Konfidenci dawno spisali ich wszystkich wraz z adresami. Esbecy każdemu założyli własną teczkę. Ale historyczna gra pozorów trzymała rotwajlery negocjatorów na smyczach tak, że nie mogli skoczyć sobie do gardeł. Dlatego tańczyli polityczne kabuki. Przez twarz Jagielskiego przemknął cień strachu. Bronił się swoją emanacją, jak ryba elektryczna. Ten wydatek energetyczny rozłościł go. Dlatego grymaśnie zawołał:

– Może zgasimy te światła reflektorów i po co tylu dziennikarzy? To jest niepotrzebne. Ja mam jeszcze z okresu więzienia chore oczy…

Brzmiało to pogardliwie, był zły, że musi w ten sposób się galwanizować.

– Zanim przyjadą nasi eksperci – kontynuował – którzy wysłuchają, jaki jest wasz punkt widzenia na temat wolnych związków zawodowych, ja bym spróbował raz jeszcze krótko zrekapitulować to, o czym mówiliśmy.

Jagielski potrzebował trochę czasu, by zebrać siły. Spokojnie wyliczał to, o czym już i tak było wiadomo. Mieszał terminy erystyczne z gminnymi frazami, używając perfektu na miejsce imiesłowu. Była to ta złowróżbna nowomowa, używana na wszystkich nabożeństwach komunistycznych. Nowomowa była ornatem, była językiem liturgicznym, który miał wprowadzić w stan oszołomienia „masy” na drodze do komunistycznego Ideału. Stary harcownik próbował ukryć swój lęk i pogardę dla tych „roboli”, którym, gdy „podniosą rękę na władzę ludową, ta ręka zostanie im obcięta!”. Pogarda i zdenerwowanie objawiało się na twarzach rządowych wysłanników. Fortel z więzieniem i chorymi oczami okazał się znakomity. Każdy z członków MKS-u choć raz w życiu siedział i nie raz był przesłuchiwany, ślepił się nad książką w ciemniej celi więziennej. Przewodniczący poczuł, że brak na sali intymności, bo raziło wszystkich słońce południa. Na dodatek zza szyb podpatrywała ich cała zgraja dziennikarzy. Obrócił się więc w kierunku pismaków i zniecierpliwionym głosem krzyknął w ich kierunku:

– Zmywajcie stąd! – krzyknął. – Zamknąć drzwi! Więcej tutaj dziennikarzy nie wpuszczać!

Korespondenci pstryknęli ostatnie zdjęcie w tym dniu. Fotografia obiegła cały świat: Paris Match, Le Figaro, Times, Herald, wszystkie wydrukowały na pierwszych stronach niemy gest Wałęsy wypraszającego dziennikarzy za drzwi, wojewodę Kołodziejskiego z ledwie zapalonym papierosem, Bogdana Lisa z kartką maszynowego pisma w dłoniach, przysłuchującego się wywodowi Andrzeja Gwiazdy, skierowanego do premiera. Jagielskiego, który stracił na moment swoją elektryczność i na jego twarzy malowała się skrucha. Obok niego Fiszbach – pierwszy sekretarz KW, nad nim czarny gruby facet, o którym szeptało się, że jest gorylem premiera. Nad tym wszystkim, w kącie, Łazarz z ołówkiem w dłoni i kołonotesem na kolanach, z szyją wyciągniętą jak struś, któremu ukradziono jaja. Wszyscy zastygli na tym zdjęciu już na zawsze. Goryl premiera sapał za Łazarzem głośniej i wydalał z siebie nieznośny odór. Andrzej obrócił się za siebie. Ujrzał na opasłej twarzy BOR-0wca pryszcze. To w jednej chwili zdeklasowało go! Stał się nieważny, kosmetycznie niebyły, wykluczony ze stada politycznych zwierząt. Wałęsa łapał równowagę:

– Nam i rządowi zależy na szybkim załatwieniu sprawy. Dlatego uważam, i takie zdanie mają wszyscy, że załatwianie spraw należy rozpocząć od pierwszego punktu. Zrozumcie nas – prosił – nie chcemy wracać do tych spraw, nie chcemy strajkować, to jest konieczność, ale musimy to osiągnąć – naprawdę nie możemy zrezygnować z tego punktu. Dlatego załatwienie dwudziestu punktów, a pierwszego nie, nie załatwi sprawy, taka jest rzeczywistość!

Premier iskrzył się spokojnie, nałożywszy maskę na twarz, jak spawacz, który chce spoić dwie metalowe blachy dziurawego poszycia. Był niedogolony, komentowali to później zachodni dziennikarze. Mogło to być sygnałem jakichś przesileń w KC. Ta niedokończona toaleta mogła zmienić bardzo wiele. Premier, wyszkolony erystycznie, zaczął od wyrażenia zadowolenia.

– Chciałbym wyrazić na wstępie moje osobiste zadowolenie z faktu, że się ponownie spotykamy, że możemy wspólnie rozmawiać na tematy, które traktowaliśmy i traktujemy z pełną powagą, jako istotne dla ludzi pracy województwa gdańskiego…

– O spryciula! – żachnął się Łazarz. – Próbuje ograniczyć znaczenie konfliktu do województwa, a później zagłaskać nas za pomocą świeżych skwarek! Nie damy się na to nabrać! – zapisał w notesie. Spojrzał w kierunku Lecha Bądkowskiego. Przez chwilę zdawało mu się, że ten posłał mu leciutki, ironiczny uśmiech.

– Przedstawiłem – cedził premier – w sposób rozwinięty i umotywowany pogląd komisji na temat dwudziestu jeden postulatów. Chciałbym również przekazać jedną uwagę, która leży mi na sumieniu.

– Chcę oświadczyć – oświadczył elektryczny premier.

Andrzej na chwilę oderwał się od notatek, jego pismo pozbawione samogłosek, a pozostawiające jedynie spółgłoskowe tematy wyrazów przypominało skwarki. Skwarki hojną ręką rzucał także napromieniowany premier. Łazarz nie czuł już swojego własnego ciała. Znikło pragnienie i przemożna chęć napicia się kawy. Uszy mu się wydłużyły i nie chciał zgubić żadnego dźwięku, który mógłby się stać ważną dla protokołu informacją. Obradujący zachowywali się podobnie. Przykucali w fotelach i unosiła się sponad nich para schnącego potu. Słońce rozjarzało salę silnym południowym światłem, ale ta poświata dla Łazarza nie pochodziła z zewnątrz. To, co oświetlało salę obrad niesamowitym, jarzeniowym światłem, paliło się w ich duszach, wysuszało ich języki.

Jagielski rzucał na stół pakiet łakomych propozycji. Sypały się miliony, ujawniały się miliardy kładzione z nonszalancją na stół przez elektrycznego premiera. Polityk wygrzebywał szponiastymi palcami kolejne ciepłe skwarki ze swej teczki. Słonina była owinięta w gazetowy papier moskiewskiej Prawdy.

– Sprawa opłaty za czas strajku powinna być przedmiotem umów załóg z dyrekcjami, na temat podwyżek i poprawy warunków pracy, spraw socjalnych, należy rozpocząć rozmowy w grupach branżowych z obecnymi tu ministrami i wiceministrami i całym dworem.

Następna skwarka była monstrualna.

– Jest naszą troską – powiedział Jagielski – lepiej zaopatrzyć rynek. Wczoraj prezydium rządu postanowiło importować 6000 ton mięsa i szuka dalszych możliwości. Dostaliśmy także w prezencie od naszych przyjaciół milion czystych ręczników z Afganistanu i Czeczenii, a także kumys z Mongolii. W sprawie kartek na mięso – czego żądają robotnicy – przedstawcie konkretne propozycje, jak to zrobić? Program podnoszenia zasiłków rodzinnych, talonów na pralki automatyczne i adaptery Daniel dla młodych małżeństw będzie opracowany do końca listopada. Wysokości rent podnieść od razu nie można, będzie to następowało stopniowo od przyszłego roku. Sprawa zrównania dodatków rodzinnych do poziomu tych, jakie mają pracownicy MO, wymaga szczególnego wyjaśnienia. Znajdziemy odpowiedni dokument.

Dokumenty w tym kraju – pomyślał Andrzej – znajdują się tym trudniej, im mniej są wygodne dla poszukujących. Treserzy nigdy nie gubią kija, niechętnie pozbawiają się marchewki.

– Sprawy poprawy warunków pracy – odhaczał sobie premier w notatkach – służby zdrowia, zwiększenia ilości miejsc w żłobkach i przedszkolach, a także publicznych łaźni – przyjmujemy do realizacji. – Premier odetchnął.

Wynik tego starcia uznał za wygrany. Chyba dostał wzwodu, pomyślał Łazarz, gdy spojrzał na jego premierowy rozporek. A może po prostu nosi tam klucze do przyszłości?

W odpowiedniej chwili przypomniano sobie o bumerangu. Była nim blokada telefoniczna.

Termity – pisała prasa codzienna – podgryzły kable między Gdańskiem a Warszawą. Telefony miały moc iskrowników. Jedna rozmowa telefoniczna mogła sprawić, że stanie pod flagami Solidarności cały region!

Telefony były narzędziem kontrolowania społeczeństwa. Premier wyznał publicznie, ciągle kręcąc szyją:

– Ja się na telefonach technicznie nie znam, ale jest tu nasz wiceminister łączności Wyłupek (O Boże! Co za nazwisko – wrzasnął w duszy Andrzej), on wyjaśni.

Minister nie częstował już, jak trzy dni przedtem „miejscowymi trąbami powietrznymi, paraliżującymi łączność ze stolicą”, zaczął natomiast na pewniaka mówić, że czarne jest na pewno białe i mówił to z pewnością siebie.

– Łączność z Warszawą i całą Polską, oświadczam kategorycznie, jest utrzymywana przez cały czas. W centralach zaczęły się grzać rejestry i przepalać bezpieczniki. W związku z tym trzysta rozmów, w tym większość na kierunku Warszawa, nie doszła do skutku. Wczoraj zgodnie z poleceniem, wydanym przez towarzysza premiera, ponownie została włączona łączność automatyczna i każdy chcący się łączyć otrzymuje z miejsca sygnał zajęty. Utrzymujemy łączność ręczną w dowolnej relacji.

Lawina głosów wdarła się do sali obrad z mocą, która przeraziła zebranych. Ta mała sala była szalupą na rozwścieczonym oceanie. Dopóki ów ogrom był posłuszny szczupłemu gremium przywódców, napełniał radością i prężnym poczuciem siły. Lecz co się stanie, gdy ocean urwie się z tej słabej uwięzi? Twarz Lecha Wałęsy była zmęczona. Nie był przyzwyczajony do takich burz w swojej kanciapie stoczniowego elektryka. Na dodatek, ciągłe przepięcia groziły pożarem. Rzucił okiem w prawo, skąd dochodziły jeszcze odgłosy cichnącej wrzawy delegatów. Oczy Wałęsy i Jagielskiego na moment się spotkały. Premier był skupiony i mówił dobitnie:

– Starałem się, ażeby w sumie to, co jest do załatwienia, załatwić. Dzisiaj skonkretyzowałem terminy i sposoby realizacji. Ustosunkowałem się do spraw, które interesują załogi, to znaczy do spraw podwyżek płac, regulacji płac, warunków pracy, bezpieczeństwa pracy, poprawy wyżywienia, lepszego zaopatrzenia, funkcjonowania służby zdrowia. To było w żądaniach i było moim obowiązkiem się do tego ustosunkować. Gdybym się nie ustosunkował, to potem panowie by mi powiedzieli, po coś pan przyjechał? Są to przecież sprawy istotne dla ludzi pracy. I teraz chcę dojść do tego punktu, pierwszego punktu, który pan traktuje jako najbardziej zasadniczy.

– Nie tylko ja, ale wszyscy – obruszył się Wałęsa.

– Rozumiem, że pan jest przewodniczącym, że wobec tego pan przemawia w imieniu zebranych, tak proszę rozumieć moją wypowiedź. – Jagielski nie przypadkowo się tłumaczył. Obarczenie Lecha osobistą odpowiedzialnością za treść rozmów, ułatwiało zadanie propagandzie. Zniszczyć go w telewizji, jako nosiciela jednostkowych poglądów, było dla propagandystów banalną rozrywką.

– Pan powiedział – mówił dalej Jagielski – że w tej sprawie mają się wypowiedzieć trzej panowie. Wobec tego ja jeszcze raz wyłożę swój pogląd.

Używanie formy „pan” w ustach premiera brzmiało dość egzotycznie. Pociesznie i niezręcznie. Człowiek, który nawykł zwracać się do wszystkich per „towarzyszu” mówił do robotnika Wałęsy, swojego politycznego przeciwnika, panie przewodniczący. To zabrzmiało bardzo „retro”.

– O pierwszym punkcie mowa. Sprawa ta została podjęta na ostatnim plenum KC naszej partii. Powiedziano, że ważnym i pilnym zadaniem jest odnowa działalności związkowej.

Na twarzach przedstawicieli MKS-u pojawił się grymas niezadowolenia. Z sali delegatów doleciał groźny pomruk, szmerliwy jak tchnienie wiatru poprzedzającego burzę. Jagielski skurczył się i zaciął usta.

– Przewiduje się – bezradnie przekonywał – niezwłoczne przeprowadzenie wyborów do nowych władz związkowych we wszystkich tych zakładach, gdzie załogi będą sobie tego życzyły. Proponuję przeprowadzenie w najbliższych dniach, czy tygodniach, jak panowie uznają to za stosowne, takie właśnie wybory na terenie całego Trójmiasta. Wybory powinny być demokratyczne, przeprowadzone tajnie. Na plenum KC podkreślono, że jeśli autorytet samorzutnie wyłonionych w niektórych zakładach przedstawicielstw okaże się trwały, to na pewno działacze ci znajdą się w nowych władzach.

Premier kluczył i próbował zmylić nagonkę.

– Prawdziwa aktywność ruchu zawodowego – kazał – to istotny czynnik zapobiegania deformacjom polityki gospodarczej państwa. Powiedziałem to w sobotę, a znalazło to potwierdzenie w stanowisku plenum KC. Powiedziałem, wynosząc to z atmosfery naszego sobotniego spotkania, że celowe jest uchwalenie nowej ustawy o związkach zawodowych, że byłoby pożyteczne zawrzeć w tej ustawie również przepisy warunkujące tryb przerw w pracy, jako formy dochodzenia roszczeń robotników w tych wypadkach, gdy wszelkie formy korzystniejsze i właściwsze okażą się zawodne. A może zmienić Kodeks Pracy?

– A może podrzeć Manifest Lipcowy i nabazgrać w kiblu coś nowego, by zastąpić te wyświechtane frazesy! – Łazarz warknął do siebie, może nieco zbyt głośno, bo goryl premiera obrócił się w jego stronę i popatrzył przeciągle.

– Pierdolę! – dodał Łazarz, już zupełnie bez związku.

– Pan, panie przewodniczący, pan sam mówił, strajk to nie jest najlepsze rozwiązanie, lepiej nie strajkować. Podzielam pana pogląd. Pracujemy w zgodzie, ale w tej ustawie, trzeba to będzie zawrzeć. Tylko trzeba będzie określić jakieś ramy, warunki – tak jak to się dzieje na całym świecie. To po przemyśleniu mogę powiedzieć na ten temat, nie jako przedstawiciel partii – nie tyle przedstawiciel, a działacz partyjny.

Andrzej obserwował jaką przejrzystą grę, obliczoną na złagodzenie emocji rozeźlonych robotników, prowadzi elektryczny premier.

Wszystko, co powiedział, było zupełnie puste w środku. Była to cukrowa wata, którą kręcą na swoich infantylnych patyczkach w czasie narad partyjnych, w publicznych, telewizyjnych dyskusjach, na łamach swoich gazet – wszyscy zezowaci towarzysze.

Jagielski nie powiedział tego, co można było odczytać z jego nieporadnych gestów, którymi przewracał kartki notatek. Kiedy już język nastrzępił, zabrakło słów, by zadać to długie, nabrzmiałe sensem i niepokojem retoryczne pytanie.

– Więc, co? Władza ma się wymknąć z rąk zwycięskiej klasy? Władza ma się dostać w ręce motłochu?

Na czole Jagielskiego perliły się krople potu. Wycierał je chusteczką, lecz nie wydawał z siebie żadnego zapachu. Łazarz poczuł lęk. Jak przed rybą za szybą akwarium. Nienawidził ryb, nienawidził gadów, nienawidził zmiennocieplności.W ciszy, która zapadła po słowach premiera, głos Wałęsy nabrał jakichś nowych, groźnych znaczeń.

– Może my teraz wyłożymy swój punkt widzenia, jak byśmy to wszystko chcieli, żebyśmy się rozumieli! – Wałęsa był zmęczony i siadło mu napięcie. Bezradnie popatrzył na inżyniera Gwiazdę i podał mu piłkę.

Inżynier Gwiazda, redaktor „Robotnika”, nabrał powietrza i uniósł się ponad szturchanie Przewodniczącego i Premiera. Mówił o kryzysach, szarpaniu się Narodu z niechcianą władz. którą tworzyli androidzi, cyborgowie, jak ten, z którymi powadzili negocjacje. Przypomniał kilka wstydliwych dat, 1956 – walki robotników z milicją w Poznaniu (nie powiedział o strachu przed sowiecką agresją i podejrzanych ruchach wojsk Układu Warszawskiego po terytorium kraju), walki robotników z milicją w Gdańsku w 1970 roku (śmiercionośny grad kul opanował sytuację w ciągu tygodnia – rozwścieczona ludność w odwecie podpaliła komitet wojewódzki). Groby, stanęły Andrzejowi w oczach groby, które nigdy nie dostały swoich krzyży, drewniany krzyż przed Stocznią, na miejscu, gdzie padły pierwsze ówczesne ofiary. Gwiazda przypomniał rok 1976, gdy demonstracje robotnicze w Radomiu były powodem, dla którego cofnięto tchórzliwie ogłoszoną już podwyżkę cen żywności, teraz Sierpień, rok 1980, który właśnie ognił się w upale sierpniowym za oknami, przechodząc do Historii.

Na sali zaległa cisza. Gwiazda obok Wałęsy był najpoważniejszym działaczem programowym całego ruchu robotniczego. Od tego, co miał powiedzieć w owej chwili, zależał przyszły ton obrad. Ważyły się losy negocjacji.

– Jedynym sposobem przeciwdziałania wyradzania się związków zawodowych – głos Gwiazdy nabierał mocy i momentami mu się łamał – jest prawo do tworzenia wciąż nowych związków pracowniczych. To może wprowadzić pewien bałagan, mogą powstawać związki liczące po kilkaset osób. Mogą powstawać związki radykalne, które będą ogłaszały strajki co tydzień, myślimy jednak, że można się porozumieć. Społeczeństwo Wybrzeża dało dowody swej rozumności, spokoju i dojrzałości. Same ustępstwa ekonomiczne, same podwyżki płac nie rozwiązują sprawy!

– Uważam – gromił Gwiazda – że należy powołać nowe związki zawodowe.

Wszystkim zaparło dech, to była rękawica rzucona krwawemu Reżimowi!

– Związki, które, by działać i mieć dostęp do swoich członków, muszą mieć swoje wydawnictwa, wydawać swoją prasę! Trzeba, żeby ta prasa mogła pisać prawdę, niezależnie od tego, czy ona jest dla aktualnego kierownictwa wygodna, czy nie! Polacy mają zupełnie dosyć słuchania o błędach i wypaczeniach, które powtarzają się cyklicznie. Chcemy wykazywać błędy, zanim urosną do takiej ilości, że trzeba robić prawie rewolucję w kraju. Pracownicy muszą mieć swobodę głosu i wypowiedzi, wtedy, kiedy mają rację i kiedy jej nie mają. Dyskusja jest możliwa tylko wtedy, kiedy są głosy, o których nie zakłada się, że są z góry słuszne. Oczekujemy od rządu deklaracji i obietnicy, że nowopowstające związki nie będą miały kłopotów z rejestracją.

O godzinie 13.45 przerwano obrady, ale już było wiadomo, że dalszy bieg wydarzeń przyniesie zgodę na powstanie Niezależnych Samorządnych Związków Zawodowych o nazwie „Solidarność”. Nazwa ta powstała przypadkowo. Jurek Janiszewski, czarnobrody grafik, przyszedłszy piątego czy szóstego dnia strajku na Stocznie, otrzymał propozycję zrobienia plakatu strajkowego. Następnego dnia projekt był już gotowy. Plakat zawierał jedynie wyraz „Solidarność” skomponowany takim liternictwem, że litery z daleka przypominały grupę ludzi trzymających biało-czerwony sztandar. Złudzenie było tak silne, że Łazarz, zobaczywszy projekt, próbował usilnie znaleźć owe postacie w tłumie liter i był zdziwiony, że ich tam nie znalazł. Słowo „solidarność” powtarzało się na każdym kroku na całym terenie Stoczni.

Było chyba po dwudziestej pierwszej, gdy do drukarni, potykając się o pusty kubeł po farbie, wpadła pani Lipińska. Pod prawym okiem miała świeże limo.

– Co, znów ślubny? – spytał Andrzej.

– Ach, już nie ma na to słów – odpowiedziała. – Panie Andrzeju, mam sprawę do pana, Marylka przesyła panu kartkę.

– Nie miała pani kłopotu z wejściem?

– Nie, dzięki Bogu, nie. Powiedziałam, że pan jest moim sąsiadem.

– I znali mnie?

– Nie. Dzwonili gdzieś tam i ktoś potwierdził.

– No tak. Niech pani da tę kartkę.

Poznawszy pismo żony, krągłe i dziewczęce, uczuł piekące wzruszenie. Strajk był dogodnym miejscem, żeby uciec przed Marylką i nieporozumieniami narosłymi przez dwa lata ich małżeństwa. Pani Gertruda we wszystkim zastępowała Marylkę, przez co ta czuła się niepotrzebna na Biskupiej Górce. Kręcąc się po domu, odganiana przez teściową, próbowała w czymś się przydać. Jej czas upływał głównie na oczekiwaniu na męża. Ponieważ otrzymywała stałą sumę od swojego ojca, uznali wspólnie, że nie ma konieczności, by Marylka starała się o jakiś etat. Najpierw mówiło się, że Marylka, która wtedy była w ciąży, lada dzień urodzi i opieka na dzieckiem wypełni dokładnie jej czas. Ale gdy poroniła, przestało się o tym mówić. Marylka była żoną Andrzeja i to, w rozumieniu pani Gertrudy, powinno jej zupełnie wystarczyć.

Łazarz przeczytał kartkę od żony:

„Czuję się podle. To, co wiesz, znów się we mnie zaczęło. Na dodatek Mama przechodzi samą siebie. Z ostatnich moich rozrywek – przebieranie ziemniaków w piwnicy. Wiesz, jak nienawidzę takich piwnic! Bóle w brzuchu są jakby większe… Zaczynam się bać! Wpadnij do domu choć na jeden wieczór. Bardzo potrzebuję rozmowy… Trzymaj się, kochany, jestem z Tobą. Marylka.”

„Nie mogła wybrać gorszej pory na taką korespondencję” – sarkał Andrzej.

Od rana wymawiano z nabożeństwem – zupełnie nieznane słowo, wygrzebane z zakurzonych słowników dyplomacji – preambuła. W preambule, we wstępie do Porozumienia, Związki, których jeszcze nie było miały oddać wszystko, czego nie miały – władzę, własność środków produkcji i media. Związki miały przysiąc, że nie poważą się drażnić cyborgów i nie wyzywać ich brzydkimi politycznie słowami. A nadto – nie podskoczą Ruskim. Na wszelki wypadek związkowcy powinni zrobić sepuku. To zapewniałoby społeczny spokój.

– Co mam powiedzieć Marylce? – drążyła dociekliwie pani Lipińska, której podbite oko było po prostu niestosowne w owej chwili. Strajki boleśnie dotknęły pijaków. W związku z prohibicją, w ciągu dwóch dni zapasy gdańskich melin wódczanych spadły do zera.

– Że liczę na nią – niech pani jej to powie.

– A co się stało? – dopytywała się sąsiadka.

– Nic… Odprowadzę panią do bramy – zaofiarował się. Nie przyjęła tego gestu, jakby przestraszona, że tak długo zawracała mu głowę i pośpiesznie wyszła z drukarni.

Andrzej zastał Bądkowskiego na półpiętrze, w ślepym korytarzyku, gdzie mieściło się Biuro Prasowe. Na kartce z bloku technicznego widniał odpowiedni napis koślawymi literami wypisany przez kogoś mazakiem: „Press office”. O tej porze biuro było puste. Bądkowski siedział sam, widocznie kogoś oczekując.

– Przerwa – inteligentnie zauważył Łazarz.

– Jaka tam przerwa. Tu nie ma czego przerywać, bo nic się jeszcze nie zaczęło – rzucił pisarz.

– Obrady się skończyły.

– Obrady może się skończyły. Ale teraz trzeba wygrać preambułę! Naszym ludziom wydaje się, że jeśli doprowadzili do strajku i Jagielski przyjechał z nimi rozmawiać, to mogą żądać wszystkiego, łącznie z gwiazdką z nieba. Każde słowo źle użyte może zostać poczytane jako napaść na polityczne sojusze i spowodować reakcje, których sobie nie uświadamiacie, szczególnie wy, młodzi! Wie pan czym to grozi? Wojną! Wojną w środku Europy!

– Och, ciągle paraliżuje nas strach przed cyborgami! To tylko literatura. W październiku pięćdziesiątego szóstego roku ludzie też się bali, a jednak Rosjanie się nie ruszyli z miejsca.

– Co pan wie, młody człowieku, o Październiku? Pan jeszcze siusiał wówczas w pieluchy!

– Zgoda, może i siusiałem. Pan wybaczy, na szczęście jeszcze nie dolega mi żadna prostata polityczna i nie siusiam w nocy!

Bądkowski zamilkł. Skurczył się, i sposępniał. Jego twarz nabrała ciemnych barw, a na brodzie wiarusa rosła siwa szczecina. Dzieliło ich wszystko. Wiek, doświadczenie, sposób myślenia. W tej chwili Łazarz wydał mu się człowiekiem niebezpiecznym. Ufne zaangażowanie Andrzeja i nieopanowane reakcje mogły zaszkodzić jego dyplomatycznym wysiłkom. Starał się być jednak uprzejmy i niechęć, która zwęgliła jego uśmiech, w tej chwili była odkryciem maski. Może dlatego zapytał:

– A co pan sądzi o przebiegu obrad?

– Myślę, że nikt nie ma odwagi wykrzyczeć tego, że nasze życie śmierdzi! – rzekł Łazarz

– Słucham? – zapytał rzecznik.

– Mózg ludzki powstał z kilku zaledwie komórek węchomózgowia. Można nie zwracać uwagi na strój, na ubiór, na urodę, ale nie można uciec przed smrodem!

Łazarz wyrzucił z siebie zgryzotę, która męczyła go od momentu, gdy wstąpił do Stoczni. Strajk był teatrem pozorów wykreowanych przez lęk estetyczny. Nie chodziło nawet o walkę z moskiewskimi cyborgami, przede wszystkim Strajk był rewolucją węchową! Smród życia zabijał. Smród komunistycznej ideologii zatruwał każdy dzień, od rana do wieczora. Fetor rzeczywistości był przygniatający, jak powszechne ciśnienie niewoli! Cenzura prewencyjna zabijała gwoździami wszelkie okno, przez które mogłaby wniknąć jakaś ożywcza woń. Smród w końcu stał się normalnością!

– Musimy walczyć z cenzurą! – zawołał Andrzej.

Patrzył ze smutkiem, jak twarz jego starego przyjaciela zmieniała się pod wpływem strachu. Ten wysłużony żołnierz, który nie raz wyskakiwał z płonącego samolotu, przeraził się Łazarzową jeremiadą. Walka ze złymi zapachami, to był otwarty bunt przeciwko pryncypiom ustrojowym!

– Kłamstwo – mówił Łazarz. – Kłamstwo podpierane horrorem propagandy, hołubi cenzurę zapachową, ustawowo gnoi Rzeczywistość!

– Nie ma żadnej ustawy o cenzurze – rzekł zmęczony wiarus. – To wszystko brednie. Działalność cenzury opiera się na jakiś wojennym dekrecie, nigdy nie ratyfikowanym przez Sejm. Jest to raczej społecznie wymuszona praktyka, w żadnym wypadku jakieś prawo.

– Tym gorzej. – Łazarz zawstydził się swojej politycznej niewiedzy. – Prewencyjny model cenzury uniemożliwia oficjalną krytykę postępowania władzy, czyni ją więc bezkarną. Rozziew pomiędzy społeczeństwem strajkowym a jego polityczną awangardą zaczyna być zauważalny. Uważam, że do liczby postulatów strajkowych powinien zostać dodany postulat 22 – żądanie zniesienia cenzury prewencyjnej perfumeryjnej i zastąpienia jej cenzurą represyjną wobec wszystkich śmierdzieli i zatruwających społeczeństwo ideologii.

Na dole powstał jakiś gwar, słychać było głos wojewody Kołodziejskiego, szukano właśnie rzecznika prasowego.

Bądkowski spojrzał na Łazarza uważnie, z rodzajem respektu, z którym patrzy się na przeciwnika rzucającego otwarcie rękawicę.

– Jest pan niebezpieczny dla strajku, zdaje pan sobie z tego sprawę, panie Andrzeju?! Prezydium musi słuchać uważnie głosu ludu, także postawię tę sprawę jutro podczas obrad. Ale radzę panu, niechże pan zajmie się swoimi sprawami, bo ta gra może się stać dla pana o wiele niebezpieczniejsza niż to panu się w tej chwili wydaje. – I odchodząc dodał jeszcze cicho do siebie. – Jak każdy trybun ludowy. Jest pan ślepy!

Łazarz poczuł, że zostaje sam, ale odwrotu z tej drogi nie było. Ogarnęła go trwoga. Poszedł do drukarni, wziął koc i w jakiejś salce zdjął poduszki z foteli, wymościł sobie legowisko. Zasnął zaraz i obudził się dobrze koło dziewiątej rano.

W stoczni panował nastrój oczekiwania. Rozpoczęły prace małe grupki ekspertów MKS-u. Jednej z nich przewodniczył Bądkowski. Przez korytarze przewalały się tabuny dziennikarzy: Reuter, NBC, CBS, ABC, BBC, AFP, nawet Sinhua (telewizja chińska).

Łazarz miał wyrzuty sumienia. Zerwał się i przemywszy nieco w toalecie pełnej ludzi, pobiegł poszukać rzecznika.

Kręcił się niespokojnie pod drzwiami salki, gdzie debatowali eksperci z grupy pracującej nad preambułą. Od strony Sali plenum niósł się silny zapach machorkowego dymu i kawy. Na twarzach wszystkich leżało piętno oczekiwania. Szwedzka telewizja miała aż dwie dziennikarskie ekipy, a przedpotopowa kamera filmowa Wytwórni Filmów Dokumentalnych, ogromna i ciężka, jak dźwig portowy z trudem utrzymywała swoją zarozumiałą powagę na trzech żeliwnych nogach. Bokiem przemykali się zachodni reporterzy z małymi kamerami na barkach, wpędzając polskich kamerzystów w pozadyplomatyczne kompleksy.

Drzwi otworzyły się gwałtownie i Bądkowski wpadł prosto na Andrzeja.

– Ach, to pan. Co się stało?

– Chciałem pana zapytać…

– To później! – Bądkowski wyraźnie chciał uniknąć rozmowy, ale Andrzej był uparty. Stanął na drodze staremu literatowi.

– O co panu chodzi? – burknął zdenerwowany.

– Chciałem zapytać – zaczął Łazarz, z trudem prostując głos łamiący mu się pod wpływem wzruszenia – czy podniósł pan w czasie rozmów sprawę dwudziestego drugiego postulatu?

Bądkowski zirytował się, lecz głosem dyplomaty ukrywającego swe uczucia zapytał:

– Co? Chce pan zaprzepaścić to wszystko, co do tej pory udało nam się wywalczyć? Czy zdaje pan sobie sprawę, że eskalacja żądań może doprowadzić do nieobliczalnej reakcji strony rządowej?! Pańskie rozrabianie może załamać strajk!

– Ale – upierał się Łazarz – sam pan przyznaje, że sprawa cenzury jest czymś zupełnie podstawowym, jeśli chcemy poważnie myśleć o zmianie na lepsze w naszym kraju.

Rzecznik nadął się. Głos mu uwiązł i otwierał usta, jak karp w wannie. Zatrzymali się przy nich ciekawi dziennikarze.

– Chodź pan. – Bądkowski wziął go za rękę i odprowadził trochę dalej. – Jeśli chce pan zniesienia cenzury w Polsce, to mam dla pana propozycję. Wypowiedz pan wojnę Związkowi Radzieckiemu, wygraj pan ją, a wtedy przestanie panu śmierdzieć! – Wiarus stuknął laseczką i zostawił Andrzeja na korytarzu jak skarcone dziecko.

Niespodziewany konflikt z rzecznikiem prasowym strajku obudził w Łazarzu lęk. Kilka słów Bądkowskiego mogło sprawić, że zostanie natychmiast wykluczony z tej społeczności. Robotnicy niczego nie bali się bardziej, niż „rozrabiactwa”. Rozrabiactwo zagrażało „Solidarności”. Dwadzieścia jeden postulatów, powtarzano jak pacierz, wierząc, że spełnienie ich wszystkich sprawi, że cała choroba społeczna, trąd trawiący Polskę od dziesiątków lat, zniknie, jak byle jaka grypa. Dodawanie postulatu ponad te, które już zostały skodyfikowane, byłoby obrazą samych zasad, atakiem na dekalog! Byłoby tym samym, co publiczne wyznanie niewiary w obowiązującego boga. Łazarz bił się z myślami, czy ma moralne prawo na taki ateizm?

Wzdrygnął się czując czyjś uporczywy wzrok na plecach. W jego stronę patrzyła dziewczyna o twarzy skurczonej jak strup w intymnej części ciała. Podeszła do niego. Na plecach wisiał jej zielony plecak wypełniony papierem do pisania na maszynie. Uśmiechnęła się do niego i zapytała:

– Czy ty jesteś Łazarz?

– Tak – odpowiedział. – Nazywam się Andrzej Łazarz.

– Szuka cię Sobieszek, wiesz, ten z Prezydium.

Andrzej poczuł, że rozpoczęła się Gra! Myślał, że uda mu się niepostrzeżenie dodać swoją małą cegiełkę do tego, co działo się w Stoczni. Wyobrażał to sobie jako coś intymnego, co nie wyjdzie na światło dzienne i pozostanie pomiędzy nim a rzecznikiem prasowym. Był pewny swoich racji. Była to jedyna chwila, w której można było przeprowadzić reformę, o której wszyscy marzyli. Ogarniała go pycha. Czuł, że jest wyróżniony i miał przekonanie, że wreszcie dotknął sedna! Czuł to nawet na ulicy, gdy był bardziej niż znikomy. Każda twarz przechodnia wyrażała co innego, ale ich wyraz zawsze sprowadzał się do krótkiej konstatacji:

„Jestem po prostu zmęczony, wszystko mi już obojętne…”

Stanisław Esden-Tempski

Już od czasu swego głośnego debiutu – tomu wierszy pt. Wytrwale rozwijam swe złe skłonności wzbudzał kontrowersje i zainteresowanie. Powieści Kundel i Łowca orchidei ukazały go jako oryginalnego prozaika.