Anna Golus

Już bez bicia?

Spór o klapsa

© Copyright by Anna Golus & e-bookowo

Grafika i projekt okładki: Anna Golus

ISBN  978-83-63080-49-5

Wydawca:
Wydawnictwo internetowe e-bookowo www.e-bookowo.pl

Kontakt:
wydawnictwo@e-bookowo.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, rozpowszechnianie części lub całości bez zgody wydawcy zabronione.

WSTĘP

 Na stronie kampanii „Dzieciństwo bez przemocy” wymie-niono 10 powodów, by nie bić dzieci:

1. Bicie dzieci może doprowadzać do fizycznych urazów, takich jak zasinienia, obrzęki, krwiaki podtwardówkowe, uszkodzenia nerwów i złamania kości.

2. Bicie dziecka niszczy jego ufność i burzy poczucie własnej wartości. Dzieci znacznie chętniej podejmują zachowania nastawione na współpracę, jeśli łączy je z rodzicami silna więź miłości.

3. Bicie dzieci powoduje przekazywanie postawy akceptacji przemocy z pokolenia na pokolenie. Dzieci, które są często bite, uczą się stosowania przemocy.

4. Bicie dzieci uczy je, że „silniejszy ma zawsze rację”.

5. Bijąc dziecko za złe zachowanie, opiekun traci ważną szansę nauczenia go właściwego sposobu postępowania.

6. Strach nie jest skuteczną metodą uczenia dzieci pożądanych zachowań. Bite dzieci zwykle zachowują się dobrze tylko wtedy, kiedy stosujący przemoc dorosły znajduje się w pobliżu.

7. Wspomnienia z dzieciństwa osób, które jako dzieci były często bite, są zwykle pełne gniewu i urazy.

8. Bicie dziecka jest wyrazem bezsilności, złości i frustracji rodzica, nie zaś edukacją dziecka.

9. Dzieci są często bite za zachowania, które nie są „złe” czy „niewłaściwe”, ale wynikają z ich naturalnej potrzeby badania świata, a także z potrzeb związanych z odżywianiem, snem, ruchem czy chęcią zwrócenia na siebie uwagi.

10. Dzieci najłatwiej uczą się pożądanych zachowań, kiedy dorośli wyjaśniają im, jak powinny postępować, rozmawiają z nimi oraz własnym zachowaniem dają im przykład odpowiedzialności, troski i samodyscypliny.

Choć większość współczesnych rodziców doskonale wie, dlaczego nie powinno się bić dzieci oraz że od 1 sierpnia 2010 roku w naszym kraju obowiązuje zakaz stosowania kar cielesnych, wciąż bardzo wiele osób popiera wymierzanie takich kar. Szczególnie często bagatelizuje się klapsy – w 2011 roku aż 69% Polaków twierdziło, że czasem trzeba dać dziecku klapsa. Dlaczego tak trudno nam uznać, że również klaps jest biciem?

Książka Już bez bicia? Spór o klapsa jest próbą odpowiedzi na to pytanie. Prześledzenie historii bicia dzieci na świecie i tradycji stosowania kar cielesnych w naszym kraju oraz analiza badań opinii społecznej, swobodnych wypowiedzi rodziców na forach internetowych i poradników zachęcających do wymierzania kar cielesnych ma na celu nie tylko odpowiedź na pytanie o naturę klapsa, ale także zrozumienie osób usprawiedliwiających i stosujących kary cielesne wobec dzieci. Niniejsza książka nie jest poradnikiem „dlaczego nie należy bić dzieci”, mającym na celu potępienie karzących cieleśnie rodziców i nawrócenie ich na jedynie słuszną drogę wychowywania dzieci bez przemocy. Gdyby tak było, nie wspomniano by nawet o dziełach Dobsona czy Sławińskiego, nie mówiąc już o analizowaniu i cytowaniu obszernych (nie wyjętych z kontekstu) fragmentów ich poradników.

Celem wyjaśniania, dlaczego dzieci od zawsze były bite, przedstawiania, w jaki sposób to czyniono, czym motywowano i usprawiedliwiano, porównywania różnych technik bicia dzieci oraz teoretycznych podwalin tych metod, a także przytaczania słów samych rodziców jest wywołanie w rodzicach przyzwalających przede wszystkim na klapsy refleksji: „A dlaczego ja biję lub uderzyłem swoje dziecko? Taka czy inna teoria, taka czy inna wypowiedź innego rodzica, taka czy inna praktyka stosowana w przeszłości lub w innym kraju wydaje mi się zła/okrutna/śmieszna/żałosna/karygodna, a ja? Dlaczego ja biję? Czym to usprawiedliwiam?”.

Już bez bicia. Spór o klapsa nie zawiera więc porad, lecz jedynie odpowiedzi m.in. na pytania:

Dlaczego rodzice, choć sami otrzymywali kary cielesne i z własnego doświadczenia doskonale wiedzą, co czuje uderzone lub zbite dziecko, stosują takie kary wobec własnych dzieci? Jakim zmianom ulegał sposób bicia dzieci na przestrzeni wieków? Czy zawsze usprawiedliwiano kary cielesne rodzicielską miłością? W jaki sposób bite są dzieci w innych kulturach? Dlaczego bijemy dzieci akurat w pośladki? Jakie są techniki bicia dzieci? Czy lanie może być aktem miłości? Czy i jak zmieniało się społeczne przyzwolenie na stosowanie kar cielesnych? Jaki jest stosunek Kościoła do takich kar? Czym jest według nas klaps?

Jeśli poznanie tych odpowiedzi wywoła refleksję u choć jednego rodzica, to świetnie. A jeśli dzięki temu choć jedno dziecko przestanie być bite lub nigdy nie zostanie uderzone, będzie to sukces, o jakim marzą psychologowie, pedagodzy i wszyscy przeciwnicy bicia dzieci na świecie.

I. HISTORIA I TRADYCJA BICIA DZIECI

HISTORIA PRZEMOCY WOBEC DZIECI

Szwecja była pierwszym krajem, w którym wprowadzono całkowity zakaz stosowania kar fizycznych wobec dzieci. Od 1979 w Szwecji zabronione i karalne jest nie tylko bicie dzieci, ale też niezgłaszanie przypadków przemocy. I chociaż podstawowe cele zakazu zostały osiągnięte i w Szwecji znacznie zmniejszyło się społeczne przyzwolenie na bicie dzieci oraz stosowanie wobec nich przemocy, to problem nie zniknął całkowicie. Po ponad trzydziestu latach prawnego zakazu stosowania kar cielesnych wciąż zdarzają się w tym kraju przypadki nadużywania władzy rodzicielskiej i wychowywania dziecka za pomocą pasa. Podobnie jest w innych krajach, które – biorąc przykład ze Szwecji – wprowadziły zakaz bicia dzieci.

W Polsce nowelizacja ustawy o przemocy w rodzinie, zakazująca stosowania kar cielesnych wobec dzieci, weszła w życie 1 sierpnia 2010 roku. Przykład Szwecji pokazuje jednak, że przepisy i zakazy nie wystarczą, by na dobre pozbyć się społecznego problemu przemocy wobec dzieci. Dlaczego tak trudno jest przerwać to ciągnące się od wieków i od pokoleń pasmo bicia dzieci?

Przemoc wobec dzieci w najróżniejszych, zwykle bardzo brutalnych, formach była znana i powszechnie stosowana w wielu kulturach od najdawniejszych czasów. Towarzyszyła ona zresztą przemocy wobec wszelkich innych słabszych od bijącego osób – kobiet, niewolników, uczniów, chłopów, przestępców i zbrodniarzy etc. Również w naszym kręgu kul-turowym przez wiele wieków nie tylko dzieci były bite – przemoc była zjawiskiem normalnym i powszechnym w wojsku, szkołach, miejscach pracy, domach... Żołnierze byli bici przez przełożonych, uczniowie – przez nauczycieli, chłopi i służący – przez panów, żony – przez mężów. Te początkowo normalne i w pełni akceptowane przez społeczeństwo zachowania stopniowo zaczęły być uznawane za przejaw nadużycia władzy i ostatecznie stały się czynami zabronionymi i karalnymi.

I choć, oczywiście, wciąż zdarzają się przypadki łamania prawa – przemocy, pobić, znęcania się nad rodziną – to w świadomości społecznej zakaz stosowania przemocy w pełni się już utrwalił. A jeszcze kilkadziesiąt lat temu maltretujący żonę mąż mógł zażartować, że „jak mąż żony nie bije, to jej wątroba gnije” i wywołać tym co najwyżej uśmieszki. Dzisiaj nie chciałby nawet sprawdzać społecznej reakcji. Nie ma więc już społecznego przyzwolenia na żadną formę przemocy. Uczymy dzieci, że nie wolno bić innych, że przemoc jest zła. Wciąż nierzadko jednak czynimy to za pomocą... pasa.

Z czego to wynika? Dlaczego uznajemy bez zastrzeżeń, że stosowanie przemocy wobec innych (dorosłych) jest złe i niemoralne i nie dziwimy się, że jest ono zabronione i karalne, a wprowadzenie zakazu bicia dzieci (mające miejsce w naszym kraju 1 sierpnia 2010 roku) wywołuje masę protestów? Poprzedzająca wprowadzenie zakazującej stosowania kar cielesnych nowelizacji ustawy o przemocy w rodzinie debata publiczna przypominała walkę zwolenników i przeciwników bicia dzieci. I choć nowelizacja ostatecznie weszła w życie, kary fizyczne zostały oficjalnie zakazane, a badania wykazują, że stopniowo maleje liczba zwolenników cielesnego karania dzieci oraz liczba rodziców stosujących te metody w praktyce, problem nie zniknął i nie zniknie zbyt szybko. Dlaczego?

Na pewno jednym z powodów jest wielowiekowa „trady-cja”, poświadczona w ludowych przysłowiach (np. „Nie kocha ten dziecięcia, kto rózgi oszczędza, rózga bowiem przywary złe z dzieci wypędza”) oraz w wielu fragmentach przytaczanej przez zwolenników bicia dzieci Biblii (np. w Księdze Przysłów: „Nie kocha syna, kto rózgi żałuje, kto kocha go – w porę go karci” czy „Karcenia chłopcu nie żałuj, gdy rózgą uderzysz – nie umrze. Ty go uderzysz rózgą, a od Szeolu zachowasz mu duszę”). Dawniej dziecko uznawane było powszechnie za złe z natury, od urodzenia skłonne do grzechu i nieposłuszeństwa – surowe wychowanie i dyscyplinowanie za pomocą rózgi czy innych przedmiotów miało sprowadzić grzeszną duszyczkę na drogę dobra, uczciwości, posłuszeństwa, szacunku etc. Słowem: kary cielesne miały wywabić z dziecka wrodzone zło i nauczyć go słusznego postępowania.

Dziś nikt już raczej nie wierzy w grzeszną i złą naturę dziecka (a przynajmniej wiara ta nie jest powszechna), a jednak zwolennicy fizycznego karania dzieci wciąż przytaczają słowa Biblii i usprawiedliwiają swoje postępowanie boskimi nakazami. Znamienne jednak, że cytują tylko wybrane fragmenty Pisma Świętego dotyczące karania dzieci, przede wszystkim te przytoczone powyżej. Tymczasem fragmentów takich jest znacznie więcej, na przykład w Księdze Powtórzonego Prawa można przeczytać:

„Jeśli ktoś będzie miał syna nieposłusznego i krnąbrnego, nie słuchającego upomnień ojca ani matki, tak że nawet po upomnieniach jest im nieposłuszny, ojciec i matka pochwycą go, zaprowadzą do bramy, do starszych miasta, i powiedzą starszym miasta: «Oto nasz syn jest nieposłuszny i krnąbrny, nie słucha naszego upomnienia, oddaje się rozpuście i pijaństwu». Wtedy mężowie tego miasta będą kamieniowali go, aż umrze.”

Redaktorzy polskiego wydania Biblii Tysiąclecia, z której pochodzą powyższe cytaty biblijne, dodają w przypisie do tego fragmentu informację, że „W starożytności dawano rodzicom uprawnienia nieograniczone w stosunku do dzieci. Prawo Mojżeszowe ogranicza tu samowolę rodziców”. Takiego dopisku nie ma pod fragmentami dotyczącymi używania rózgi z Księgi Przysłów, choć również i tak księga Starego Testamentu powstała kilka tysięcy lat temu. Czyżby więc tłumacze i redaktorzy polskiej Biblii obawiali się, że osoby traktujące dosłownie każde słowo Pisma Świętego, bez uwzględnienia aspektu historycznego czy elementu interpretacji, będą kamieniować swoje nieposłuszne dzieci...?

Zwolennicy bicia dzieci biorą dosłownie biblijne słowa dotyczące rózgi, choć słowa te – podobnie jak pochwała kamienowania krnąbrnych synów – pochodzą z czasów przedchrześcijańskich, kiedy rodzice rzeczywiście mieli nieograniczoną władzę nad dziećmi i mieli prawo nawet je zabijać (co zresztą czynili przede wszystkim dziewczynkom, i to nie nieposłusznym, lecz... nowonarodzonym).

Przyjmijmy jednak, że zwolennicy cielesnego karania dzieci usprawiedliwiający bicie boskimi nakazami należą do mniejszości, a większość osób, które nie widzą nic złego w laniu czy klapsie i popierają lub praktykują kary fizyczne, kieruje się przekonaniem, że stanowią one dobrą i skuteczną metodę wychowawczą.

Właśnie tym ludziom warto przypomnieć, że jeszcze do niedawna również bicie żon przez mężów i uczniów przez nauczycieli uchodziło za nieszkodliwe i normalne. Żona miała być posłuszna mężowi, uczeń – nauczycielowi, a dziecko – rodzicom. Zakaz stosowania kar cielesnych w publicznych szkołach i przedszkolach został wprowadzony dopiero w roku 2001. Wprowadzenie tego zakazu oraz egzekwowanie go – podobnie jak zakazu stosowania przemocy domowej, pierwotnie, tj. do roku 2010, oznaczającej „wszelkie incydenty gróźb, przemocy lub nękania między osobami dorosłymi” – jest jednak, w porównaniu z zakazem stosowania kar cielesnych przez rod-ziców, całkiem łatwe. Dlaczego?

Przede wszystkim dlatego, że szkoły i przedszkola publiczne podlegają nadzorowi państwa, są częścią tak zwanej „budżetówki”, zatem w interesie państwa leży pilnowanie, aby wszelkie przepisy były przestrzegane. Z kolei kobiety – do niedawna będące ofiarami przemocy domowej w majestacie prawa – dzięki pełnej emancypacji, a także prostemu faktowi, że są osobami dorosłymi, mogą przeciwstawić się przemocy i dochodzić swoich praw. A dzieci w domu?

Jeśli dziecko nie jest maltretowane i katowane tak, że jego krzywda zostanie dostrzeżona przez nauczycieli czy innych dorosłych, a jedynie „dyscyplinowane” laniem czy „wychowywane” klapsem, nikt nie dowie się o jego cierpieniu, bólu i upokorzeniu. Małe, bezbronne dzieci, w przeciwieństwie do dorosłych, wyemancypowanych kobiet, nie zorganizują manifestacji czy protestu, nie zażądają respektowania swojego prawa do szacunku i nietykalności fizycznej. Dzieci, kochające nawet najgorszych rodziców, nie wniosą przeciwko nim oskarżenia. Będą znosić klapsy i lania, wierząc, że rodzice stosują wobec nich przemoc, zadają im ból, powodują upokorzenie dla ich dobra. Uznają w końcu kary cielesne za normalny, dobry i skuteczny sposób wychowywania dzieci i same w przyszłości, jako rodzice, będą stosować tę metodę.

I właśnie dzięki temu – dzięki dziecięcej miłości do rodziców i wierze w ich nieomylność – historia przemocy wobec dzieci nigdy się nie skończy.

TRADYCJA BICIA DZIECI

 Mały Jasiu bije młodszą siostrzyczkę. Ojciec, zobaczywszy to, podchodzi i spuszcza Jasiowi lanie, mówiąc: „Nie wolno bić młodszych!”. Choć ta historyjka brzmi jak żart i bywa opowiadana w charakterze dowcipu, w rzeczywistości jest powszechną scenką, zdarzającą się bardzo często w polskich domach. Mimo zakazu stosowania kar fizycznych oraz mimo najzwyklejszego bezsensu ich stosowania (bicie młodszego od siebie dziecka ma je nauczyć, że nie wolno bić młodszych? Idąc tym – jakże mądrym, słusznym i logicznym – tokiem myślenia, powinniśmy okradać, okłamywać i na wszelkie inne sposoby krzywdzić własne dzieci, by nauczyć je, że to złe) wciąż istnieje w naszym kraju społeczne przyzwolenie na fizyczne karcenie dzieci.

Najczęściej przywoływanym przez osoby popierające stosowanie kar fizycznych wobec dzieci argumentem jest przekonanie, że „lanie jeszcze nikomu nie zaszkodziło”. Osoby te są przekonane, że skoro one były w dzieciństwie bite i mimo to, a według nich dzięki temu, wyrosły na porządnych ludzi, karcenie fizyczne jest dobrą i skuteczną metodą wychowawczą. Metodę tę przeciwstawiają zwykle tak zwanemu „bezstresowemu wychowywaniu”, które było modne jakiś czas temu (swoją drogą, dzisiaj już wiadomo, że z założenia taki sposób wychowywania jest po prostu niemożliwy – nie da się bowiem całkowicie usunąć z życia dziecka wszelkich źródeł stresu) i którego efektem miały być dzieci nieposłuszne, krnąbrne, rozwydrzone, nieszanujące rodziców, nauczycieli ani żadnych innych autorytetów, wyrastające na narcyzów i egoistów.

Stosowanie kar fizycznych ma być natomiast skuteczną metodą wychowawczą, gdyż dzieci karcone klapsami czy pasem są posłuszne, grzeczne, szanują rodziców, odróżniają dobro od zła i wyrastają na porządnych ludzi. Ponadto według zwolenników karania dzieci przemocą kolejnym, równie ważnym argumentem przemawiającym za stosowaniem tej metody jest długa, wielowiekowa tradycja. „Lanie jeszcze nikomu nie zaszkodziło”, bo każda osoba przekonana o tym była bita przez rodziców, którzy byli bici przez swoich rodziców, którzy z kolei byli bici przez własnych, również bitych w dzieciństwie, rodziców...

Tak, tradycja bicia dzieci w naszym kraju jest rzeczywiście długa. Podobnie zresztą jak tradycja bicia żon przez mężów, służących i chłopów przez panów, uczniów przez nauczycieli – słowem: wszystkich słabszych od siebie. A jednak tylko bicie dzieci jest tradycją kultywowaną do dnia dzisiejszego. Żaden mąż znęcający się nad żoną nie odwołuje się do wielowiekowej tradycji tłuczenia żon i na sali sądowej nie cytuje starego ludowego przysłowia: „Jak mąż żony nie bije, to jej wątroba gnije”. Żaden pracodawca wykorzystujący pracowników nie odwołuje się do tradycji i nie mówi, że on przynajmniej swoich podwładnych nie bije kijem po łbach. Żaden nauczyciel, który podniesie rękę na dziecko, nie odwołuje się do tradycji chłostania uczniów w szkołach. A rodzice bijący swoje dzieci oraz zwolennicy tych praktyk bez przerwy podnoszą argument tradycji.

Wielowiekowej tradycji udokumentowanej w polskich przysłowiach i porzekadłach, takich jak na przykład: „Rózeczką Duch Święty dziateczki bić radzi, rózeczka bynajmniej zdrowiu nie zawadzi”, „Bez kary dziecko się nie wychowa”, „Kogo rodzice nie karzą rózgą, tego kat mieczem karze”, „Błogosławione są matki, co za złe karzą swe dziatki”, „Nie kocha ten dziecięcia, kto rózgi oszczędza, rózga bowiem przywary złe z dzieci wypędza”, „Nie uroście dziecię, które się nie tłucze”.

Ciekawe, że współcześni zwolennicy stosowania kar fizycznych wobec dzieci, którzy odwołują się do tej jakże zacnej, pięknej i godnej kultywowania tradycji tłuczenia dzieci i smagania ich rózgami, nie zagłębiają się zanadto w szczegóły tego nie tylko polskiego zwyczaju. Nie wiedzą lub nie chcą wiedzieć, że ich czcigodni przodkowie nie tyle bili dzieci, ile je katowali, nie tylko „rózeczką” spuszczali dzieciom lania w dzisiejszym znaczeniu tego słowa, czyli „wypędzali złe przywary”, bijąc dzieci w pośladki, ale okładali je kijami gdzie popadnie.

Chłostanie do krwi, okładanie kijami, smaganie rózgami i biczami, bicie najróżniejszymi przedmiotami po całym ciele dziecka było na porządku dziennym przez wiele wieków. I choć takie dyscyplinowanie dziecka mogło zakończyć się jego śmiercią, to cóż... jak mawiano: „bijesz dziecko, a duszę jego uwalniasz od piekła”. Jeśli przy okazji uwolnisz jego duszę również od ciała, to najwyraźniej tak miało być, nie ma się czym przejmować, Bóg tak chciał i trudno. Dopiero w drugiej połowie XVI wieku autor pierwszego polskiego poradnika dla rodziców pt. Książki o wychowaniu dzieci bardzo dobre, pożyteczne i potrzebne..., Erazm Gliczner zwrócił uwagę na brak umiaru i okrucieństwo w karaniu dzieci i zalecał rodzicom: „niech dzieci karzą, nie żeby je zabili, ale z nich co dobrego mogło uróść”.

Szesnastowieczni rodzice, bijący dzieci dla ich dobra, w dowód miłości i na chwałę Pana (bo właśnie takie były, i nierzadko wciąż są, motywy), musieli więc tylko uważać, by nie zabić niechcący swych dziatek. Inni autorzy podpowiadali im, jak uniknąć takiego wypadku przy wypełnianiu rodzicielskich obowiązków – na przykład Maciej Wirzbięta odradzał używanie lasek i pięści, zalecał natomiast biczyk albo rózgę. Angielscy rodzice w tym okresie otrzymali nawet szczegółową instrukcję bicia dzieci tak, żeby ich nie zabić. Bartholomew Batty pisał, że rodzice nie powinni bić dziecka po głowie i twarzy ani używać takich narzędzi jak „pałki, maczugi, pręty, widły i pogrzebacze”, lecz powinni „bić dziecko po bokach, kijem, gdyż w ten sposób przeżyje”.

Co kraj, to obyczaj (bicia dzieci). Polskim rodzicom odradzono bicie dzieci po głowie i twarzy dopiero w XVIII wieku. Franciszkanin Marcin Józef Nowakowski, zalecając rodzicom używanie dyscypliny albo paska, przestrzegał, by nie bić dziecka „po gębie, ani kijem po głowie”.

Jak widać, bogata tradycja przemocy wobec dzieci na przestrzeni wieków ubożała, tracąc kolejne zwyczaje i praktyki. Obecnie kultywuje się tę wielowiekową tradycję jedynie za pomocą pasa lub otwartej ręki wymierzającej klapsy na pośladki dziecka. Tradycyjne rózgi, choć znane ze słyszenia każdemu polskiemu dziecku (wszak Mikołaj niegrzecznym dzieciom przynosi właśnie rózgi), są obecnie rzadko spotykane. Podobnie biczyki, kije czy pręty (stosowane w rodzinie Sobieskich) oraz inne przyrządy służące do wymierzania dzieciom zasłużonej kary odeszły już do lamusa, ustępując miejsca pasom i otwartej dłoni.

Wszystkie tradycje ewoluują (jeszcze nie tak dawno podczas świąt wielkanocnych nie było przynoszącego podarunki zajączka, a współczesne dzieci nie wyobrażają już sobie Wielkiej Nocy bez prezentów, mimo iż ich rodzice, dziadkowie, pradziadkowie itd. jako dzieci nawet o tym nie marzyli), zatem przemiany w obrębie wielowiekowej tradycji bicia dzieci są jak najbardziej zrozumiałe i naturalne. Niezmienne pozostają jednak idee i przekonania, na których opiera się tradycja fizycznego karania dzieci, a więc przekonanie, że „lanie jeszcze nikomu nie zaszkodziło”, a wręcz przeciwnie – pomaga wychować porządnego człowieka i jest dobrą i skuteczną metodą wychowawczą.

To tradycyjne przekonanie wiąże się z równie starym brakiem poszanowania godności i nietykalności dziecka, nieuznawaniem jego człowieczeństwa i nierespektowaniem praw. Pobicie dorosłego człowieka jest przestępstwem, klepnięcie kobiety w pupę to molestowanie seksualne, uderzenie psa to znęcanie się nad zwierzętami. A zrobienie tego samego dziecku – całkowicie bezbronnej istocie (dorosły może odpowiedzieć na cios, kobieta może wnieść oskarżenie, pies może ugryźć, a dziecko...?) – jest wychowy-waniem go!

Przez te wszystkie wieki nie zmieniło się również sedno kary fizycznej, czyli ból, krzywda i poniżenie dziecka. I wciąż, zgodnie z zaleceniami cytowanego już autora szesnastowiecznego podręcznika, by nie karać dziecka w miejscach publicznych („doma osobliwie, gdzieby nikt nie widział ani słyszeć mógł”), dzieci są bite w zaciszu domowym, gdzie nikt nie widzi i nie słyszy lub udaje, że nie słyszy...