Gaston Leroux

Dama w złotym brokacie

przeł. M. M.

Armoryka

SANDOMIERZ 2008

Redaktor: Władysław Kot

Projekt okładki: Juliusz Susak

Na pierwszej stronie okładki: John Collier (1850-1934 ) Queen Guinevre's Maying, (licencja public domain), źródło:

http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:John_Collier_Queen_Guinevre%27s_Maying.jpg

Copyright © 2007 by Wydawnictwo i Księgarnia Internetowa ARMORYKA

Wydawnictwo ARMORYKA

ul. Krucza 16

27–600 Sandomierz

tel (0–15) 833 21 41

e–mail: wydawnictwo.armoryka@interia.pl

http://www.armoryka.strefa.pl/

ISBN 978-83-60276-89-1

Konwersja: 

Przed laty jeszcze nosiłem się z zamiarem napisania kroniki, która by objaśniała i uzupełniała katalog moich zbiorów — lecz nie mogłem się zdecydować, w jaki sposób mój zamiar uskutecznić. Ale pewnego dnia, gdy po raz nie wiadomo który przeglądałem moje skarby, wzrok mój padł na relikwiarzyk z kości słoniowej i emalii i równocześnie fala wspomnień ogarnęła mą wyobraźnię — wspomnień tak żywych i porywających, o tak dramatycznym napięcia, że po prostu dziwiłem się, jak mogłem tak długo zwlekać z napisaniem tej historii.

Wiem o tym, że wielu ludzi wzrusza z politowaniem ramionami, gdy chodzi o mój zapał zbieracza starożytności. Większość z nich uważa „szał antykwaryczny” jako chorobę i nie mogą tego pojąć jak można otaczać się stosem starych, zakurzonych drobnostek, stanowiących rozsadniki bakcylów; inni zaś przyznają wprawdzie wartość archeologiczną tym niemym świadkom zamierzchłej przeszłości, uważają wszakże, że „takie rzeczy” należą właściwie do muzeum publicznego, gdzie zadaniem ich jest służyć ogółowi; są jeszcze i tacy, których zdaniem zbiory prywatne należałoby segregować na poszczególne rodzaje, mianowicie osobno składać broń, osobno szkła, meble, obrazy itp. — jednym słowem mieszanina taka rozszczepia uwagę oglądającego i czyni z tych zbiorów kram starych gratów, podczas, gdy specjalne działy umożliwiają, by zbiór nabrał wartości kulturalno-historycznej.

Na ten ostatni pogląd zgadzam się już od dawna. Moją specjalnością są — skrzynki. Począwszy od potężnej skrzyni, kryjącej niegdyś całą wyprawę weselną, aż do najmniejszego pudełeczka na igły, a nawet aż do tabakierki naszych pradziadów — jednym słowem skrzynki w najróżnorodniejszym stylu, kształcie i wielkości, skrzynki z wszelakich epok pochodzące, z drzewa, metalu, kości, rogu a nawet masy papierowej. Bez przesady mogę twierdzić, że zbiór mój zawiera istne skarby, a najwspanialsze okazy znajdowałem najczęściej tam, gdzie by się ich najmniej spodziewać można. Każdy przedmiot znaleziony ma dla mnie odrębną wartość już choćby dlatego, że nieraz w dziwny sposób stawałem się tegoż posiadaczem, prócz tego jednak śledząc pochodzenie danych skrzyneczek, natrafiałem na najrozmaitsze historie poprzednich właścicieli. Nie tylko ludzie, lecz często i rzeczy mogą mieć swoje romantyczne historie, o których można by spisać całe tomy.

Przyznam się również, że często potrafiłem godziny całe spędzać na fantazjowaniu na temat przeszłości moich zbiorów, a dodam także i to: że prawdziwy, inteligentny zbieracz zawsze potrafi wetchnąć w ten sposób życie w rzeczy, które prawdziwie ukochał; innych zbieraczy nie uznaję zupełnie. Najczęściej wprawdzie poetyczne mrzonki pozostaną mrzonkami tylko — czasem jednak można na tej drodze dojść do istotnej prawdy i to tam, gdzie się jej najmniej spodziewać można; w ten sposób poznaje się tak cudowne przeżycia, że graniczą już ze światem nadprzyrodzonym.

O takim właśnie przeżyciu — czy też tylko doświadczeniu — opowiem poniżej.

Moja dawna przyjaciółka, lady St. Bride, o której wspomnę jeszcze w trakcie niniejszego opowiadania, utrzymuje, mówiąc o mnie, że posiadam dar widzenia więcej, aniżeli inni śmiertelnicy, skutkiem czego przeżywam rzeczy zupełnie odmienne, aniżeli większość ludzi na tym dzisiejszym trzeźwym, prozaicznym świecie.

Nie mogę wprawdzie być tego samego, zbyt śmiałego nieco zdania, ale to pewne, że więcej się doświadcza i przeżywa, aniżeli to dochodzi do wiadomości ogółu. Stygmat śmieszności, obawa przed nieznalezieniem wiary u słuchacza, powstrzymuje większość od zwierzania się z wypadków przeżytych. Narratorzy nie cieszą się ogólnie dobrą opinią, ponieważ albo są nudni, albo zbyt przykuwają uwagę słuchacza — a w tym ostatnim wypadku oskarża się ich z reguły o przesadę, ponieważ ogólnie twierdzi się, iż w życiu rzeczywistym „takie historie” zupełnie się nie zdarzają.

Historia, którą chcę właśnie podzielić się z czytelnikami, należy właśnie do tych, które posiadają urok niesamowitości — że się tak wyrażę — ale pozwalam każdemu myśleć o tym, co powiem, zupełnie dowolnie. „O, la, la!” albo „No, no!” lub też „Oho!” usłyszę niejednokrotnie od czytającego — zależy od indywidualności danej osoby i od tego, czy mi uwierzy, lub nie. Zastrzegam się jednak zasadniczo, że spirytystą nie byłem ani nie jestem i nie wierzę zupełnie w spirytyzm — co więcej, należę do obozu zawziętych przeciwników sekty modnego okultyzmu, mediumizmu i innych tego rodzaju bredni i banialuk, drwiąc i darząc niewiarą wyznawców tych nowych prądów. A teraz do rzeczy po tym przydługim nieco wstępie.

Przed kilku laty zmuszony byłem z powodu wykolejenia się pociągu spędzić krótki czas w pewnym małym miasteczku holenderskim. Przymusowy ten pobyt był mi nie na rękę. Z powodu załamania się mostu na linii, którą jechaliśmy, pociąg, który i tak nie bardzo się spieszył, mógł, według orzeczenia naczelnika stacji, ruszyć dopiero nazajutrz; kto zatem z pasażerów, miast nawrócić, uparcie dążył naprzód, musiał starać się umożliwić sobie jako tako czekanie w tej małej mieścinie. Po krótkim wahaniu zgodziłem się na tę ostatnią alternatywę i wśród strugi ulewnego deszczu brodziłem nieskończenie długim gościńcem, wiodącym ze stacji do małego, schludnego miasteczka, gdzie w jedynej na całą miejscowość oberży znalazłem prymitywne, lecz czyściuchne pomieszczenie i spędziłem możliwie noc w wyścielonym miękkim puchem holenderskim łóżku gościnnym.

Następny dzień przedstawiał się wprost rozpaczliwie. Co u licha począć w tej dziurze? Po śniadaniu wyszedłem na zwiedzenie miasteczka; podziwiałem czas jakiś starodawną architekturę domków, zwróconych do frontu trójkątnymi szczytami, po czym zwiedziłem nowy, bynajmniej nie interesujący kościół. Unikając dzielnicy, zabudowanej przez nowobogackich modnymi willami, której zwiedzenie poleciła mi z zapałem moja gospodyni, zwiedziłem jeszcze kilka najstarszych uliczek miasta, oglądnąłem bezmyślnie kilka wystaw sklepowych, zupełnie obojętny na ich wspaniałość — wtem nagle stanąłem jak wryty przed wystawą kramu, zawierającą najrozmaitsze przedmioty sztuki starożytne i najnowsze. Wszystko to bezładnie pomieszane, rzeczy bezwartościowe obok istnych skarbów — ot, jak zwykle przechowuje tego rodzaju kramarz. Pomny jednak, że właśnie w takich budach znalazłem najcenniejsze okazy mego zbioru, uległem znowu nieprzepartemu urokowi, jaki na mnie zawsze wywierają tego rodzaju osobliwości, a mój szósty zmysł kolekcjonera odkrył wśród tych bezładnie pomieszanych osobliwości prześliczną szkatułeczkę z szylkretu, oprawną w metal — doskonały punkt zaczepny pozwalający na zwiedzenie wnętrza lokalu.

Wszedłem zatem do sklepu — dzwonek zawiadomił natychmiast właściciela, że zjawił się klient. Na powitanie moje wyszedł starszy jegomość w drewnianych sabotach, podał żądaną szkatułkę z wystawy i wkrótce byłem szczęśliwym jej posiadaczem.

— Czy mogę rozglądnąć się wśród pańskich skarbów — może znajdę jeszcze coś godnego nabycia, na przykład jakąś piękną, starodawną skrzyneczkę!

— I owszem, proszę oglądać, co tylko tutaj się znajduje — trudno, bym pamiętał o wszystkim, co mój sklep zawiera — odparł obojętnie kramarz.

Odpowiedź taka bardzo była mi na rękę — wertowałem więc wszystko, co się tylko dało, podczas gdy właściciel przypatrywał mi się bez najmniejszego zainteresowania. Długo grzebałem w tym wszystkim zupełnie bez rezultatu — już miałem zamiar zrezygnować z interesu, zwłaszcza, że zaduch, właściwy starym gratom i sukniom, stawał się nie do zniesienia, gdy wtem zrzuciłem nieostrożnie ogromny stos starych, potarganych worków i czułem się zobowiązany uporządkować te brudne szmaty. Usiłowaniom moim przyglądał się kramarz spokojnie i niewzruszenie. Kładąc ostatni worek na swoim miejscu, poczułem, że zawiera coś twardego i ciężkiego.

— Tam do licha, a cóż to być może! — krzyknąłem zdziwiony, gdyż, jak mi się zdawało, podniosłem coś w kształcie kasety. Obejrzałem to pod światłem — i wzrok mój olśniło dzieło sztuki, o jakim nie marzyłem we snach najśmielszych. Przypatrywałem się tej kasetce radośnie i bezgranicznie zdumiony. Była to skrzyneczka nie przeznaczona do codziennego użytku, lecz jako relikwiarzyk. Długa na piętnaście centymetrów, szeroka na dziesięć, miała kształt gotyckiej trumienki z ostro ściętą nakrywką; cała z pożółkłej kości słoniowej, pokryta była na wszystkich sześciu płaszczyznach bogatymi rzeźbami w formie artystycznie poplątanych girland i arabesek w stylu bizantyńskim. Na czterech rogach wystawały wysokie, spiczaste wieżyczki z metalu, prawdopodobnie z grubo pozłacanego srebra, oparte na kolumienkach, których basis tworzyły nóżki małej skrzyneczki. Podczas gdy trzymałem przedmiot, który napełnił mnie taką radością i zachwytem, zauważyłem, że zaduch i cuchnąca atmosfera kramu zaczynają mi szkodzić — nagle ogarnęło mnie uczucie jakby trwogi, wstrętu i nudności — krople potu wystąpiły mi na czoło — byłem zmuszony położyć skarb znaleziony na stole i co prędzej usiąść, tak bardzo czułem się wyczerpany. Kramarz stał bez słowa i wpatrywał się we mnie z ciekawym wyrazem twarzy, jakby z drzewa wyrżniętej. Tymczasem atak osłabienia już przeminął i z zapałem przystąpiłem do interesu. — Ile pan żąda za tę skrzyneczkę? — zapytałem. Kupiec wpatrywał się we mnie uporczywie. — Chce pan to kupić? — odpowiedział zapytaniem.

— Skoro cena będzie przystępna, to czemuż by nie? — odrzekłem zdumiony. — Myślałem ponieważ zrobiło się panu słabo...

— Dziękuję — to powietrze winne temu — jest nieco za gęste.

— O, nie — powietrze w moim lokalu jest takie, jak wszędzie — odparł kramarz — to ta skrzyneczka — wskazał na relikwiarzyk — winna pańskiemu osłabieniu. Tak, teraz już panu wiadomo.

A jeśli mimo to chce pan to nabyć, powiedz pan, ile chcesz dać za to — i proszę zabrać tę kasetkę w imię Boże — ale im prędzej, tym lepiej.

Zdumiony spojrzałem na dziwnego kupca. Miał chyba rozum nie w porządku!

— Nonsens — odrzekłem. — Pan jako kupiec powinieneś wiedzieć ile zażądać — na targowanie się zawsze się znajdzie pora.

Kramarz zdjął w zamyśleniu z głowy trykotową szlafmycę i podrapał się z wolna w łysinę.

— To trochę osobliwa rzecz, widzi pan dobrodziej — wyrzekł nareszcie. — Jeśli mam szczerze wyznać, co to dla mnie warte, to powiem: ani uderzenia łopatą w ziemię, aby to zagrzebać; ani pójścia nad rzekę, aby to utopić. Jeżeli jednak mogę coś za to uzyskać — ha, tym lepiej dla mnie. Jestem biedakiem, mój panie — sklep chroni jedynie od troski o chleb codzienny — niechże pan powie, co chce dać za to. — Ależ pan zapewne sam kupił tę skrzyneczkę i wie, co za nią zapłacił.

Kramarz przestępował zmieszany z nogi na nogę — nagle wpadło mi na myśl, że to może kasetka kradziona. Ale ten człowiek wyglądał tak poczciwie!

Jak gdyby odgadł moje myśli, odparł kupiec:

— Proszę nie wyobrażać sobie niczego podejrzanego — sprawa jest całkiem czysta, a jednak kupiłem to — i nie kupiłem zarazem. Chcę być szczery, prosta droga jest zawsze najkrótsza. Widzi pan, to było tak: przed rokiem zmarła w naszym miasteczku dziewięćdziesięcioletnia staruszka, pani Heerengracht, co to była wdową po pisarzu magistrackim. Tę trochę dobytku, co go uskładała kobiecina, zapisała miastu, choć nie była Holenderką, lecz, Angielką. Dzieci nie miała. No więc miasto sprzedało spadek na licytacji, a mnie się dostała z tej okazji skrzynka z polanami drzewa, takie suche, żywiczne i twarde, co grzeją, jak węgieł, a mało tego wychodzi. Jak-em to rozpakował, bo mi skrzyni trzeba było na co innego, patrzę, a tu leży na dnie ta skrzyneczka. No, z początku, tom się bardzo ucieszył z dobrego kupna, ale potem sobie pomyślałem: nie, to się tak nie godzi, nie mam prawa do tego. No bo doprawdy, nie wiadomo, jak to nazwać. Niby kasetka, a żadna kasetka, bo chociaż ma wieczko, ale takie, co się wcale nie otwiera. Zapewne to tylko tak było zrobione, od parady. Poszedłem zatem zaraz do magistratu i zgłosiłem com znalazł, ale mi powiedzieli, że to moje szczęście; skrzynię z drzewem kupiłem na licytacji, a gdyby tam był nawet krokodyl zamorski, byłby moją własnością. Widzi pan więc sam, że nie mogę stawiać ceny za tę skrzynkę. A zresztą pan pierwszy to chce kupić.

— Nic dziwnego, skoro schował pan to do worka i trzymał w ciemnym kącie — odparłem ze szczerym śmiechem. — Ależ nie — z początku dałem to do wystawy, ale mi ludzie mówili, żebym to najpierw obmył z brudu i prochu, co na palec na tym wyrósł — odrzekł kramarz, rzucając wzgardliwe spojrzenie na cudowny, w zagłębieniach brązowawy odcień kości słoniowej i bajeczną patynę, którą pokryte były nóżki metalowe skrzyneczki. — Ale ten brud siedzi jak przyrosły, a ja nie mam czasu, żeby się z tym bawić — ani ochoty też. Nie, nie mam wcale ochoty — powtórzył z dreszczem strachu — już tam stara Heerengrachtowa wiedziała, dlaczego ukryła to dziwactwo w drewutni pod polanami drzewa. Ale swoją drogą — gdybym mógł coś na tym zarobić... Każdy złoty lepszy, aniżeli ta skrzynka! Zaproponowałem zatem człekowi temu pięćdziesiąt holenderskich guldenów. Z początku nie zrozumiał mojej oferty, a gdym ją kilkakrotnie wyraźnie powtórzył, zirytował się strasznie i nakrzyczał na mnie, czemu wyprawiam tyle hecy z tym czartowskim sprzętem! On jest człowiekiem prawym i nie myśli nikogo rabować — tak jest, rabować! — Na to ja objaśniłem go, że i ja należę do ludzi uczciwych, znam się doskonale na antykach i oświadczam, że kasetka warta jest przynajmniej tyle, jeśli nie znacznie więcej — a jeżelibym się omylił, no w takim razie to moja wina, a nie jego. No i sprawa tak się wreszcie skończyła, że kramarz musiał przyjąć pieniądze, widocznie święcie przekonany, że ma do czynienia z wariatem, którego należy się pozbyć jak najrychlej. Wreszcie zmiarkowałem, że wziął mnie za lucypera; gdym mu wyliczył pieniądze, dotknął się krzyżem każdej monety z osobna. — Wszystko w porządku — pieniądz się nie kurczy i nie czuć go siarką!

— No myślę! — odparłem, śmiejąc się serdecznie. — Wczoraj dopiero nabyłem te guldeny w banku w Utrechcie! A wtedy kramarz — nazywał się Tulpenboom — podał mi dłoń wzruszony.

— Dziękuję panu — powiedział serdecznie. — Co za szczęście! Ani mi się śniło, że taka rzecz może człekowi przynieść tyle szczęścia. Bo, prawdę powiedziawszy, już i tak to do pana należy — ale ja nie żaden wydrwigrosz i sumienie nakazuje mi wyznać calutką prawdę: ta skrzynka posiada moc czartowską!

— Jakżeż to! — zapytałem szczerze, ubawiony tą rewelacją. — Ano odkąd jest u mnie, trapią mnie straszliwe sny — odparł z wahaniem. — A zawsze mi się to paskudztwo musi we śnie pokazać. Skoro więc chciałby pan pieniądze odebrać, to...

Miast odpowiedzi zapakowałem pospiesznie moją najnowszą zdobycz w pomiętą gazetę, którą mi pan Tulpenboom podał — przy czym śmiałem się w duchu serdecznie z przesądów, których nie można widocznie wytępić w pewnych sferach społeczeństwa.

— Oj, tak, tak — nieboszczka stara Heerengrachtowa — błogosław Panie jej grzesznej duszy — wiedziała o niejednym, co powinno być nieznane sprawiedliwemu chrześcijaninowi — opowiadał stary gaduła z widocznym wzruszeniem, bawiąc się dźwięczącymi monetami. Zwykła mawiać, że sny pochodzą z przejedzenia — no i zaoszczędzała sobie kolację, bo była stara skąpica, — niech jej Pan Bóg da Królestwo niebieskie! — Co za bluźnierstwo, takie gadanie! Wszak i Biblia objaśnia nam pochodzenie sennych widziadeł. Niech Bóg pana strzeże przed takimi snami, jakie mnie nawiedzały! Zapewniłem poczciwca, że nie mam zwyczaju śnić o czymkolwiek, sypiam bowiem zbyt twardo — i opuściłem kram, unosząc skarb, a zostawiając szczęśliwca.

Prawda, że mógłbym uzyskać skrzyneczkę za połowę, ba, nawet za trzecią część sumy zapłaconej — i realna wartość byłaby uczciwie wynagrodzona, a Tulpenboom również szczęśliwy, lecz gdy poddałem przedmiot starannej obserwacji, przekonałem się, że wartość artystyczna przewyższa dziesięciokrotnie sumę zapłaconą. Wieżyczki na rogach kasetki na czterech kolumienkach umieszczone były istnymi arcydziełami sztuki złotniczej. Cóż dopiero mówić o koronkowych płaskorzeźbach, rzniętych w kości słoniowej! Badając dokładniej arabeski, poznałem, że są to emblematy czterech Ewangelistów, kunsztownie splecione; wieżyczki utrzymane były w stylu gotyckim, jak na ozdobach kościołów z wieków średnich; przypuszczenie moje, że mam przed sobą średniowieczny relikwiarzyk, zyskiwało na prawdopodobieństwie. Ale kramarz miał rację — nigdzie nie mogłem znaleźć śladu, gdzie by się skrzyneczka otwierała; a przecież byłem przekonany, że przeznaczona była do otwierania, że nawet musiała się otwierać. Cały dzień spędziłem na usiłowaniach wpadnięcia na ślad tej możliwości; skrzyneczka przykuła moją uwagę niewidzialnymi pętami, tak, że nie mogłem się od niej oderwać. W czasie obiadu starałem się dowiedzieć bliższych szczegółów od obsługującej mnie gospodyni o staruszce, która takiemu drogocennemu klejnotowi przeznaczyła tak dziwne schronienie, nie mając widocznie pojęcia o jego wartości — lecz nie dowiedziałem się niczego specjalnego. W jesieni życia wyszła za sekretarza magistratu; gdzie ją poznał, jak brzmiało jej nazwisko panieńskie, o tym nikt już nie wiedział.

O tym ostatnim szczególe dowiedziałem się na cmentarzu, gdzie pokazano mi nagrobek, świeżo pomalowany, głoszący złotymi literami, że tutaj spoczywa snem wiecznym czcigodna wdowa Heerengracht, urodzona Jones. Ale Jones jest w Anglii nazwiskiem tak rozpowszechnionym, jak w Niemczech Müller lub Schulze, — niechże mi kto wyszuka Jones w Anglii!

Kościelny, do którego zwróciłem się o bliższe informacje, otworzył pożółkłe foliały, zawierające starannie prowadzoną rejestrację członków gminy — przy czym dowiedziałem się, że Brygita Jones ujrzała światło dzienne przed dziewięćdziesięciu jeden laty w Anglii, mieście Pembroke. No, to już były jakie takie poszlaki. Ogólnie rzecz biorąc, kościelny nie należał zupełnie do zwolenników „dobrodziejki miasta” i określił ją jako osobę dziwaczną, skąpą i zarozumiałą, która uważała siebie za coś lepszego od innych obywateli, nie wyłączając nawet żony burmistrza, przy czym każdy mógł poznać, że żałowała swego „mezaliansu”, wychodząc za swego męża. Papiery rodowe, które by dawały świadectwo jej pochodzeniu, nie znalazły się zupełnie, a gdyby papiery te za życia posiadała, musiała je dawno zniszczyć. Pozostawiła jednak w spadku bardzo piękne urządzenie gospodarstwa i mieszkania, wcale przyzwoitą gotówkę, jako też papiery wartościowe, domek i rozmaite precjoza, zwłaszcza piękny złoty zegarek z herbem, wyrytym na kopercie, zdobnej prócz tego w dedykację w języku angielskim. Kto stał się posiadaczem tego zegarka, tego już kościelny nie mógł powiedzieć.

Któż to mógł być, ta pani Heerengracht ze swymi arystokratycznymi fumami? W jaki sposób dostała się jej moja kasetka na relikwie? I dlaczego schowała ją aż do drewutni? Stanowczo usiłowałem dowiedzieć się czegoś więcej w tej sprawie.

Wróciwszy do oberży dowiedziałem się, że pociąg mój odjeżdża dopiero jutro w południe — miałem zatem przed sobą jeszcze kilkanaście godzin pobytu w miasteczku. Tym razem poddałem się losowi o wiele chętniej i przepędziłem cały wieczór nad badaniem systemu, pomagającego mi otworzyć dziwną kasetkę — niestety bezskutecznie. Przy tej sposobności zrobiłem inne odkrycie, mianowicie podstawa relikwiarzyka, była to srebrna, gładka płyta, którą obmyłem starannie, spodziewając się, że znajdę może jakiś napis. Przeczucie mnie nie zawiodło. Natychmiast jednak poznałem, że to nie ręka mistrza wygrawerowała te znaki, lecz ktoś nieznający się na sztuce rycia na metalach, którego rylec zawodził często, odskakując od płyty; to też z trudem i jedynie przy pomocy lupy zdołałem napis odcyfrować. Oto, co znalazłem: w lewym rogu serce, przeszyte strzałą, szczegół może najwyraźniejszy. W prawym rogu owal, nad nim rodzaj korony, w ramce owalu heraldyczna róża, również dosyć wyraźna, pod nią napis „Senza opina” — „Bez cierni!” Bez wątpienia zatem włoska tarcza herbowa. W środku wyryta niedbale liczba roku 1582, pod którą widniał napis: „Quousque tandem?” — „Jak długo jeszcze?” Poniżej data: „Maj 30”.

Czyżby to miało być dewizą, czy też tylko pytaniem, postawionym losowi któregoś 30 maja? I skąd żeż wzięły się razem, włoska dewiza, łacińskie pytanie i angielska pisownia miesiąca maja? Charakter pisma wskazywał na stulecie, podane w dacie wyrytej, a mimo trudności, wypływających ze sposobu pisania, przeładowanego ozdobami, jako też z nieumiejętności grawerowania, litery i rysunek napisu były czyste i wyraźne.

Namiętność badacza chwyciła mnie już w swe potężne szpony — wreszcie z głową, przepełnioną pogmatwanymi pytaniami bez odpowiedzi, położyłem się na spoczynek. Nie dotrzymałem jednak słowa, danego staremu kramarzowi, gdyż zaledwie zdołałem przymknąć oczy, już zaczęły się sny dziwaczne.

O czym właściwie śniłem, tego nie mogłem sobie potem dokładnie uzmysłowić, gdyż nie był to sen we właściwym tego słowa znaczeniu, lecz raczej walka po omacku z czymś okropnym, potwornym, nieokreślonym, co przesuwało się nieustannie w moim otoczeniu.

Wyczerpany, umęczony i upadły na duchu, przebudziłem się już o świcie i natychmiast opuściłem posłanie, gdyż nie miałem ochoty przeciągać tego snu niepokrzepiającego. Dokuczał mi ból głowy, nerwy drżały z wyczerpania, a ucho trapiły natrętnie, jak melodia, która nas czasem gnębi natarczywie, te dwa pełne treści słowa: „Queusque tandem!” Było to zupełnie zrozumiałe; widocznie nazbyt intensywnie zająłem się małym relikwiarzykiem, a mózg mój kontynuował pracę nawet we śnie.

Aby jakoś czas przepędzić aż do obiadu, oglądałem miasto wzdłuż i wszerz; wtem zobaczyłem wystawę zegarmistrza, zdaje się, jedynego w całej miejscowości — i to nasunęło mi pewną myśl. Wstąpiłem do sklepu i zapytałem właściciela, czy nie wiadomo mu, kto kupił na licytacji zegarek nieboszczki Heerengrachtowej. Na to odpowiedział uprzejmie zegarmistrz, iż on to właśnie nabył zegarek, którego staroświecki wprawdzie, lecz doskonały mechanizm zachował, zaś koperty złote sprzedał na stopienie. Ogółem biorąc, zarobił minimalnie na tej transakcji, gdyż zapłacił za zegarek bardzo wielką stosunkowo sumę. Na pytanie przeze mnie zadane, czy przypomina sobie, jaki był rysunek na kopercie, odparł, że rysunek był bardzo starannie wykonany i tak pięknie, że zrobił sobie odcisk, czerniąc zagłębienia grawerunku. Jest to wprawdzie tylko negatyw, ale skoro mam ochotę przyjrzeć się temu, pokaże mi bardzo chętnie. Naturalnie dałem odpowiedź twierdzącą; zegarmistrz po chwili szukania przyniósł mi żądany rysunek. Był tam odciśnięty bardzo wyraźnie tak zwany „Crest”, czyli klejnot szlachecki, który rycerze angielscy mieli wyryty na hełmie, przedstawiający szyszak rycerski z koroną książęcą, na nim serce, przebite strzała, rysunek identyczny z tym na podstawie relikwiarzyka. Pod herbem napis: „In grateful remembrance of 30 years of faithful service”. („W dowód wdzięcznej pamięci za 30-letnią wierną służbę”).

No, zatem mój przymusowy pobyt w miasteczku naprowadził mnie na niejedne ślady. Herb do tego „Crestu” da się jakoś wyszukać; w domu miałem ilustrowane herbarze wszystkich krajów Europy, a przy tym nagle zdawało mi się, że już gdzieś, kiedyś widziałem ten herb z przebitym sercem — lecz która rodzina zdobiła klejnot tym herbem, tego sobie już stanowczo nie mogłem przypomnieć, podobnie jak i nie umiałem dać sobie rady z różą bez kolców i dewizą włoską. A jednak byłem zawsze przekonany, że na punkcie heraldyki pamięć mnie nigdy nie zawodzi; dziś jednak ta właśnie niezawodna pamięć była z powodu nieprzespanej nocy białą, niezapisaną kartą, z której nic nie dało się odcyfrować. W południe, gdy już siedziałem w pociągu w drodze do domu, a relikwiarzyk spoczywał na dnie kufra jak najstaranniej zapakowany, rozwidniło mi się nieco w głowie, i przed oczyma duszy zamajaczył arkusz papieru listowego, z herbem, przedstawiającym to fatalne przebite serce; również unosił się w mej pamięci obraz domu, zdobnego herbem z różą — jak gdyby w jakimś włoskiem mieście; te wszystkie przywidzenia były jednakże tak zamglone i niewyraźne, że zdenerwowały mnie niewymownie; zawsze przecież szczyciłem się nigdy niezawodną mnie pamięcią. Dziwny i niewytłumaczony był fakt, że cała moja zdolność myślenia zaabsorbowana była jedynie i wyłącznie tajemniczą skrzynką, napisem na niej, jej pochodzeniem i możliwością jej otwarcia. Zupełnie, jak gdyby ta „rzecz czartowska”, jak ją uparcie nazywał kramarz, zniszczyła we mnie zainteresowanie się wszystkim innym, nawet kwestiami pilnymi i wielkiej wagi; a skoro usiłowałem wyłamać się z pod tego wpływu, natychmiast nasuwał mi się obraz relikwiarza i ponure pytanie: „Jak długo jeszcze?”.

Skoro wreszcie skończyła się ta podróż i znalazłem się u siebie na wsi, w starym dworze, czułem się tą historią i dociekaniem nad jej rozwiązaniem straszliwie umęczony. Po całonocnej podróży, w czasie której nie zdołałem ani oka zmrużyć, zmęczenie takie było tym bardziej zrozumiałe; lecz po dobrym obiedzie i przechadzce po moim starym, pięknym parku, czułem się jako tako odświeżony. Wkrótce załatwiłem najważniejsze sprawy z zarządcą, mianowicie te, które, czekając długo na mój powrót, nie cierpiały zwłoki; następnie przeglądnąłem prywatną korespondencję — wreszcie zacząłem się poważnie zastanawiać, jakie miejsce naznaczyć nowemu nabytkowi wśród moich zbiorów.

I znowu byłem w mocy relikwiarza; po kolacji udałem się do biblioteki, by przeglądnąć herbarze włoskie i angielskie. Lecz zmęczenie zwyciężyło, więc trzymając się roztropnej zasady, że robota nie zając i do jutra nie ucieknie, uległem pokusie udania się na spoczynek.

W sypialni kufry już były rozpakowane, a lokaj postawił mój skarb najnowszy na stoliku poza łóżkiem, zajmującym środek pokoju; rzuciłem na skrzyneczkę ostatnie, pełne czułości spojrzenie, położyłem się do łóżka i — ani rusz, nie mogłam zasnąć. Członki drżały echem wstrząsów pociągu, nerwy rozdrażnione tańczyły wespół z rozigranymi nerwami jakiś dziki taniec, wirujący dookoła tego jedynego przedmiotu i odpowiedzi na pytanie: „Quousque tandem?” Przerzucałem się z boku na bok, zmuszałem się do myślenia o szumiących, aksamitnych polach, liczyłem bezkresne szeregi owiec, wchodzących do stajni, jednym słowem próbowałem rozmaitych środków domowych, polecanych mi zwykle na bezsenność — których do owego dnia nie potrzebowałem używać — lecz wszystko daremnie. Zegar zamkowy bił godzinę za godziną, a sen jak się nie zjawiał, tak się nie zjawiał. Już rozważałem, czy nie lepiej by było wstać i ubrać się, lecz znowu opanowało mnie zmęczenie, zamknąłem oczy, lecz jedynie na to, by je natychmiast otworzyć, gdy wtem...

Właściwie to, co opowiem, nie zaszło w rzeczywistości, lecz prawdopodobnie było tylko tworem mej wyobraźni, nie mogę bowiem stanowczo twierdzić, czy tylko śniłem, czy też na jawie, na trzeźwo widziałem to wszystko. Nazwijmy to zatem snem, fantasmagorią; i w takim razie będzie to dosyć dziwne i tajemnicze.

Otworzyłem więc oczy, ponieważ zdawało mi się, że się coś w pokoju porusza dokoła mnie. A może rzeczywiście zdrzemnąłem się poprzednio; trudno mi o tym powiedzieć coś pewnego. Zawsze sypiam przy otwartym oknie, przez które wpadała tym razem do pokoju szeroka struga miesięcznego światła. W blasku tym zobaczyłem postać kobiecą.

Widzę ją jeszcze wyraźnie: wysoka, smukła istota, o bladej twarzy, którą ożywiały krwawe, drobne usta, bardzo piękne w rysunku, i ogromne oczy, lśniące jak ostrza stali; dookoła wąskiego, jasnego jak marmur czoła kręciły się pasemka jedwabistych, lśniących włosów płomiennej barwy. Odziana w szatę z ciężkiego, złocistego brokatu, której kwadratowe wycięcie stanika było bogato zdobne w obszycia z najpiękniejszych, różnobarwnych klejnotów, zaś szerokie, bufiaste rękawy, podbite fiołkowym atłasem spływały aż na białe dłonie, zakończone śnieżnymi, przebranymi w drogocenne pierścienie palcami o różanych, podłużnych paznokciach. Na smukłej szyi, na której widoczne były pod atłasem skóry błękitne żyłki, lśniły wielkie, różowe perły, zaś w płomiennych włosach zielone, czworoboczne szmaragdy, oprawione w ogromne brylanty. Światło księżyca tryskało świetnymi promieniami skrzących blasków w zielonych szmaragdach i w zielonych oczach tej królewskiej, przepięknej zjawy.

Mimo, iż obraz ten zachwyciłby niejednego artystę, mnie przejmowała wyraźna i dziwna niechęć na widok tajemniczej damy, co więcej, czułem nawet silny wstręt podobnie, jak w sklepie holenderskiego kramarza. Zwłaszcza wtedy dawał się silnie odczuwać ten wstręt, pomieszany z obrzydzeniem, gdy oczy niesamowitego zjawiska przebijały moje źrenice przedziwną, stalową mocą. Niestety, nie miałem siły, by się poruszyć, a cóż dopiero zerwać się, lub zawołać — zupełnie, jak gdybym był zahipnotyzowany. Leżałem cicho i nieporuszenie, jak gdyby mnie to zupełnie nie dotyczyło — i widziałem, jak widmo podniosło z pełnym wyrazem gestu rękę, która zalśniła blaskiem klejnotów, tkwiących w pierścieniach i kroczyło bezszelestnie w kierunku stołu za łóżkiem. Bezszelestnie o tyle, że nie słychać było kroków; słyszałem jednak wyraźnie szelest złocistego brokatu, jak szumiał i szemrał — mogłem więc zmiarkować, gdzie się zatrzymała.

Po chwili, która skutkiem mej bezwładności, wydawała mi się wiekiem, znowu usłyszałem szum i szelest brokatu i ujrzałem tajemniczą postać płynącą w srebrną poświatę księżyca; znowu ugodziło mnie jej spojrzenie, powodując zimny dreszcz wstrętu; jej śliczne, krwawoczerwone wargi, zarazem złe i niemiłe, wyszeptały więcej ruchem, jak głosem dziwne pytanie: „Quousque tandem?”

Zebrałem siły i odwróciłem się od tego widoku. W tej chwili zamknąłem powieki; gdy je znowu otwarłem, słońce potokiem światła zalewało moją sypialnię, co oznaczało o tej porze roku godzinę dziesiątą przed południem.

Przekonany o tym, że widziadło snem było jedynie, wstałem i drwiłem sam z siebie, że chociaż chwilę mogłem wierzyć w zmianę miejsca relikwiarza — przecież wyraźnie pamiętam, że położyłem go na stoliku za łóżkiem. No, tego by jeszcze brakowało !

Natężałem całą siłę woli, by teraz w jasnym blasku słońca pozbyć się żywego wspomnienia snu przeżytego — lecz wszelkie usiłowania na nic się nie zdały, gdyż stalowe spojrzenie tajemniczego widziadła prześladowało mnie na każdym kroku. Snuły się za mną te oczy zielone, gdzie tylko szedłem, stanąłem lub usiadłem, spoglądały na mnie z szarych trzeźwych stronic czytanej gazety, lśniły w ciemnościach każdego kąta zamku, wlokły się za mną do lasu i w pole. Nie pomagały gorzkie sarkastyczne drwiny z własnego obłędu, powtarzałem sobie wesoło, że moja przyszła wybrana zapewne takich oczu mieć nie będzie, gdyż na ich widok uciekłbym na drugi koniec świata. Miłe i serdeczne przyjaciółki niejednokrotnie przepowiadały mi żartem, że tylko takie zielonoszare źrenice staną się raz groźne dla mego stanu kawalerskiego; lecz sen mój wyleczył mnie gruntownie z upodobania dla takich oczu; sądzę, że straciły dla mnie raz na zawsze swój czar zdradziecki. Przez cały dzień następny zaprzestałem rozmyślnie zajmować się relikwiarzykiem i jego historią, by mieć umysł czysty i niezaprzątnięty i wreszcie raz się wyspać. Jednakowoż uszło to mojej uwagi, że mimo woli sprzęgam w myśli dziwny sen z relikwiarzem. Z całej mocy starałem się nie myśleć o tym wszystkim. Lecz te oczy, te szarozielone oczy udaremniły mój zamiar!

Z iście bohaterską odwagą pokonałem pokusę grzebania w herbarzach; wieczorem udałem się na spoczynek, a celem uniknięcia wmawiania sobie rozmaitych „nonsensów”, jak sam się karciłem, postawiłem relikwiarz tuż koło wezgłowia na szafce nocnej, zaznaczając w pamięci miejsce, na którym go umieściłem.

W przeciwieństwie do nocy poprzedniej zasnąłem natychmiast, pamiętam jednak dokładnie, że sen ten był niespokojny, męczący i zatrważający.

O północy zerwałem się nagle, jak gdyby przemocą obudzony (jak mi się przynajmniej zdawało!) i znowu ujrzałem w strumieniu srebrzystego światła księżycowego damę w złotym brokacie, zupełnie, jak nocy minionej. Jak uprzednio, lśnił blask księżyca we wspaniałych szmaragdach stroju jej włosów, w klejnotach przybrania sukni i w szarozielonych jej źrenicach, które skierowane na mnie, sparaliżowały mnie zupełnie. Wiem doskonale, że czułem gorące pragnienie przywołania zjawy, czy też pójścia jej naprzeciw; równocześnie jednak odpychał mnie od jej ślicznej postaci wstręt nieprzezwyciężony — zupełnie identyczny, a właściwie jeszcze potężniejszy, aniżeli nocy minionej — wstręt, jak sądziłem nierozsądny i nieuzasadniony. Dziś jeszcze uprzytamniam sobie żywo obawę przed nią i pragnienie, by pozostała jak najdalej ode mnie.

Lecz życzenie moje nie spełniło się, gdyż nie odwracając ode mnie wzroku, postać opuściła jasną plamę księżycowego światła i podeszła tuż koło mego łóżka do szafki nocnej, tak, iż czułem na ręce muśnięcie szeleszczącej, brokatowej sukni; równocześnie nerwy moje opanowała tak straszna trwoga, że o mało krew nie zastygła mi w żyłach. Byłem jednak zupełnie bezwładny, nie zdołałem ani o włos przesunąć ręki, leżącej na krawędzi łóżka i niby człowiek związany i zakneblowany przypatrywałem się, jak smukłe ręce tajemniczej damy wyciągnęły się po kościaną kasetkę, którą ujęły w szpony palców. Widmo oglądało kasetkę i obracało na wszystkie strony — czułem na przegubie dłoni palce, wpijające się bolesnym chwytem, niby prąd elektryczny — straszliwe obrzydzenie ogarnęło moją istotę — i straciłem przytomność. Obudziłem się, wbrew przyzwyczajeniu, bardzo późno; czułem się tak wyczerpany i bezsilny, że ledwo zdołałem wstać z łóżka. Nagle zebrałem całą energię i spojrzałem na kasetkę — lecz o dziwo — odwrócona była dnem do góry! Nic nie przeszkadza przypuszczeniu, że ja sam mogłem we śnie przewrócić kasetkę, nie zdając sobie z tego sprawy po przebudzeniu się. Nie zamyślam obalać tego prawdopodobieństwa, bo i jakżebym mógł to uskutecznić? Jest rzeczą dowiedzioną, że lunatycy zdolni są pod działaniem księżyca do czynów, o których na jawie nie mają wyobrażenia. Zacząłem więc wmawiać w siebie, że jestem lunatykiem, lecz mój nienaganny organizm o żelaznej konstrukcji zaprzeczał zbyt energicznie temu twierdzeniu. Przy tym wspomnienie rzeczy widzianych i odczutych było zbyt wyraźne. A skrzynka stała przede mną, odwrócona do góry płytą, na której widoczne były dziwne rysunki i słowa — i rzucało się w oczy tajemnicze pytanie: „Quousque tandem?”

Zacząłem po trosze pojmować przyczyny, dla których stara Angielka tam, w holenderskiej mieścinie, chowała ten klejnot bezcenny do starej drewutni. Czyż ją odwiedzała tajemnicza dama w złotym brokacie — czyż i ją przejmował na jej widok ten wstręt niepokonany?

A kramarz Tulpenboom? Ogarnęła mnie nieprzezwyciężona ciekawość, o czym „śnił” stary poczciwina, będąc posiadaczem skrzyneczki; najchętniej pojechałbym natychmiast do niego, aby się o tym dowiedzieć. Przedtem jednak miałem zamiar dociekać, co z tego dalej będzie i w tym celu chciałem spróbować pewnych eksperymentów. Bo i eksperymentowanie należy do moich namiętności.

Wieczorem, przed udaniem się na spoczynek, przywołałem mego służącego, starszego, solidnego i trzeźwego człowieka i poleciłem mu, by wyczyścił dokładnie dno kasetki i przechował ją starannie w swoim pokoju.

Tej nocy spałem zupełnie spokojnie, bez żadnych snów o damie w złotym brokacie.

Rano przyniósł mi służący relikwiarzyk — a na twarzy jego malował się wyraz tak wybitnej niechęci i obrzydzenia, że skorzystałem ze sposobności, by niby to mimochodem zapytać go, czy może źle spał tej nocy.

— Dziękuję za łaskawe pytanie, proszę pana hrabiego — odparł, rzucając ukradkowe spojrzenie na kasetkę — spać, to się tam trochę i spało — ale mnie trapiły paskudne zmory! — Rzeczywiście? No cóż takiego? — zapytałem mocno zaciekawiony.

— Bo to właśnie było z przyczyny tej kasetki — odparł z wahaniem. — Śniło mi się, że mi ją ktosik chciał ukraść — ażem się musiał mocować o to cudactwo.

— Tam do licha! — roześmiałem się nieszczerze — ale przeciwnik był chyba słabszy od was, co?

— Oj, co to, to nie, panie hrabio — odparł mój Jan poważnie — na tom nie mógł nic uradzić. Ale najgorsze to to, że nie z chłopem się mocowałem, tylko z jakąś panią — ze śliczną, wielką panią, chocia bardzo była niemiła, w żółtej jedwabnej sukni, a silna, jak niedźwiedź!

— Już to tak bywa, mój Janie — odpowiedziałem, pozornie ubawiony jego opowiadaniem — że we śnie plecie się człowiekowi to i owo — czasem trudno to wszystko spamiętać.

— Prawda, jaśnie panie — odrzekł Jan i dorzucił z wahaniem: — I mnie się tak zdaje, że mi się ino przywidziało — ale jakem wstał, tobym mógł przysiąc, że mi się to wszystko naprawdę przytrafiło. Postawiłem to cacko na stole przy łóżku — a skoro ta mara przyszła i chciała mi je odebrać, skoczyłem na nią jak nasz brytan, nie przymierzając — a ona jak nie chyci mnie za ręce a ściśnie, jak kowal obcęgami — jeszcze teraz czuję bolenie na rękach! Herod baba — a siły miała końskie — to już za pewno Lucyper w niej siedział, proszę jaśnie pana!

— W kobietach ponoć zawsze jest diabeł zaczajony, mój Janie — odparłem poważnie.

Jan odpowiedział równie serio, z głębokim przekonaniem: — Oj, to prawda, proszę pana hrabiego! Na to nie uradzi! Twierdzenie to było bardzo interesujące — lecz bardziej zajmujący był fakt, że wszystkie osoby, mające w swym posiadaniu tajemniczy relikwiarzyk, śniły o damie w złotym brokacie. Przynajmniej już u czterech osób było to dowiedzione. Zapewne — starej Heerengrachtowej nie można już było o to zapytać — lecz postanowiłem uczynić jeszcze jedną próbę.

Z niecierpliwością doczekałem się chwili, w której ujrzałem moją gospodynię, nieco skwaśniałą, lecz bardzo użyteczną osobę, zdążającą do wsi, gdzie zwykła popołudniu spędzać dłuższy czas na plotkowaniu z miejscową sklepikarką — a wtedy zakradłem się chyłkiem do jej pokoju i ukryłem kasetkę w szafie z sukniami pod stosem bielizny.

I tej nocy nie śniłem zupełnie o damie w złotym brokacie. Moja gospodyni ma ten chwalebny zwyczaj, że co tygodnia przedkłada mi notatki z wydatkami domowymi, przy czym zdaje relację ze „spraw wewnętrznych”. Właśnie nazajutrz wypadał dzień jej „raportu”; gdy zatem moja poczciwa panna Walde ukończyła wreszcie szczegółowe załatwienie swych interesów, odezwałem się bardzo słodko:

— Śniłem dzisiaj o pani, panno Walde!

Była to skończona blaga, lecz wybieg ten był mi nieodzowny dla moich celów.

— Czy tylko przyjemnie, panie hrabio! — zapytała z uśmiechem.

— Rozumie się, pragnąłbym, by i pani śniła tak mile o mnie — o ile pani w ogóle śni kiedykolwiek — rozpocząłem przezornie wywiad.

— Nie mogę tego stanowczo utrzymywać — dała się złapać w sidła, wybieg mój zatem przydał się doskonale. — Uważam, że sny szkodzą zdrowemu spaniu. Skoro przyśni się umarły, na pewno musi być deszcz nazajutrz. Dzisiaj mamy prześliczną pogodę — chociaż tej nocy śniła mi się — ale to zapewne nie zajmie pana hrabiego!

— I owszem, panno Walde, zupełnie przeciwnie — pospieszyłem z uprzejmym zapewnieniem.

— Bo to doprawdy rzecz dziwna, wprost śmieszna — zaczęła uszczęśliwiona, że trafia się jej niebywała okazja pogawędki właśnie ze mną. — Osoba, o której mi się śniło, ubrana była jak te damy na portretach w galerii przodków pana hrabiego; na ślicznej, starodawnej sukni ze złotego brokatu lśniło mnóstwo wspaniałych pereł i barwnych klejnotów w złotym, koronkowym hafcie, jak to znowu teraz jest modne. Nie można powiedzieć, żeby była ładna — nie, na to była za biała, jak świeży ser, usta miała zbyt czerwone, włosy rude, a oczy jakieś kocie i niepewnie błyszczące. Zresztą była mi zupełnie obca — a co najwięcej mnie ubawiło, to jej zachowanie się. Popatrzała na mnie, jak gdyby mnie chciała pożreć, że się tak wyrażę — a potem jak w dym, prosto do mojej szafy z ubraniami — jak gdyby sama nie miała sukni o wiele piękniejszej — i nuże grzebać w niej, jak ciekawska sroka. Zaraz sobie powiedziałem, że chociaż taka wystrojona, musiała to być wielka prostaczka — i taka mnie na nią złość wzięła, żem całe rano nie mogła odzyskać humoru. A nawet wyznam szczerze panu hrabiemu, żem się zlękła tej jędzy — tak to się często we śnie traci zdrowy rozum. Gdybym nie spała tak twardo i nie utraciła władzy w rękach i w nogach, pokazałabym ja tej żółtej wiedźmie, którędy fora ze dwora!

A więc i z gospodynią eksperyment dał identyczny rezultat. I ona śniła o damie w złotym brokacie, gdy tylko kasetka znalazła się w jej pokoju!

Tego samego dnia zabrałem kasetkę do mojej sypialni. Postanowiłem teraz uczynić inne doświadczenie; usiadłem następnej nocy w fotelu w gabinecie, przede mną stała zaświecona lampa, a dla zabicia czasu przygotowałem bardzo interesującą lekturę; tak uzbrojony zamierzałem czuwać noc całą. Na kolanach postawiłem kasetkę, którą trzymałem z całej mocy. Na domiar podnieciłem nerwy filiżanką mocnej czarnej kawy. Naturalnie byłem już pewny, że nie zasnę i zdołam się przekonać, co ta noc przyniesie.

Północ wybiła — potem godzina pierwsza — druga — i nic nie przerwało mego nocnego czuwania. Zacząłem uczuwać dreszcze, jak się to często zdarza przed świtem, który w lecie tak wcześnie nastaje. Szarzyzna ta po ciemnościach nocy i przed nastaniem dnia jest często dziwnie tajemnicza — czasem mimo parnej atmosfery przejmują cię dreszcze, jak gdyby w nieświadomym odczuwaniu wzniosłego, nieziemskiego czegoś, co unosi się nad cichym światem, wtem mglistym świetle, w którym gwiazdy toną w otchłani niebios, a ogromu ciszy nie śmie przerwać żadna ptaszyna ni wietrzyk, pieszczący zwykle z taką lubością drzew płoche listowie. Wraz z chłodem, przejmującym mnie do szpiku kości, zaczęło mnie nagle trapić szalone bicie serca, gwałtowne, jak uderzenia kowala w kowadło.

— Oto skutki przemęczenia, czarnej kawy i podrażnienia nerwów — powiedziałem sobie. — Noc ma się ku końcowi — najlepiej, jeśli pójdę spać.

Wtem lampa wyrzuciła ze swej małej szyjki języki jaskrawego, wężowego ognia: to nietoperz wpadł przez otwarte okno i strwożony krążył pod sufitem, daremnie szukając, którędy uciec. Nic w tym nie było osobliwego, a jednak drgnąłem nerwowo, jak stara histeryczka; serce łomotało w piersiach; z nigdy nie odczuwanym obrzydzeniem śledziłem niewinne stworzonko, unoszące się bezszelestnie na swych rozkrzyżowanych lotkach, niby duch niespokojny.

Zwykle w takich razach wystarczy postawić światło na oknie, a zwierzątko pójdzie już za tym drogowskazem, lecz ni stąd ni zowąd nie mogłem się zdecydować na ten czyn; siedziałem jak przygwożdżony do krzesła i spoglądałem za małym, do widma podobnym stworzeniem, unoszącym się bądź to wysoko pod powałą, bądź to tuż nad po posadzką. Wtem znalazło się w obramieniu okna, drżało, zawisnąwszy w powietrzu — tuż pod niem ukazał się zarys postaci i — oto zjawiła się dama w złotym brokacie, dotykając prawie czerwienią włosów, skrzydeł latającego intruza.

Oho — zatem znowu zasnąłem! powie niejeden. Być może. W każdym razie łomot serca ustał, znikły dreszcze, a ja spoglądałem w migotliwe oczy, wpijające się we mnie zimnem spojrzeniem — bez cienia trwogi, z zupełnym opanowaniem nerwów, chłodny i niewzruszony. Odłożyłem książkę i obie ma dłońmi nakryłem kasetkę, leżącą na mych kolanach.

W tejże chwili zjawa stanęła tuż przede mną, tak blisko, że suknia z szelestem otarła się o moje kolana, zaś nietoperz unosił się nad jej głową jakby na drucie, nieruchomy, z rozpostartymi skrzydłami. I nagle pochyliła się postać nade mną, a białe jej palce ujęły za kasetę — i znowu wstrząsnął mną dreszcz odpychającego wstrętu i obrzydzenia. Trzymałem kasetę z całej siły, mimo żelaznej mocy, z którą starała się wyrwać mi ją z rąk, mimo groźnie błyszczących oczu, walczących z moim wzrokiem. Wtedy zjawa wzniosła zaciśniętą pięść i otrzymałem tak silny i bolesny cios w piersi, że straciłem przytomność.

Gdy znowu otwarłem oczy, był już dzień jasny. Spoczywałem prawie że leżąco wtulony w fotel, zaś światło lampy dogorywało i czad napełniał powietrze. Kasetkę znalazłem na dywanie u mych stóp, zwróconą dnem do góry. Czułem dziwną ociężałość w mózgu, w członkach ból nieznośny, a na piersiach długo jeszcze dawał się we znaki piekący ślad dotkliwym oboleniem.

Nieprawdaż, że to niepojęte, jak można śnić tak żywo, a nawet wmawiać sobie cierpienia, jako pozostałości snów? Noc ta wyleczyła mnie na razie od eksperymentowania z kasetką. Wstawiłem ją do jednej z moich szaf, mieszczących zbiory, w pokoju zupełnie nie zamieszkałym i nawet straciłem ochotę cło szperania w dziełach heraldycznych w poszukiwaniu za wyjaśnieniem nieznanych herbów. Co więcej, straciłem nawet ochotę do przebywania w domu rodzinnym i znowu udałem się w podróż.

Nie załatwiłem jednak w ten sposób ani kwestii kasety, ani zakończyłem sprawy tajemniczej damy w złotym brokacie. Po różnych wędrówkach do rozmaitych zakątków świata, dotarłem wreszcie do Pizy. Umiłowana to z dawna kochanka moja, ta najstarsza siedziba Etrusków, miasto dumnych pałaców, ostoja wytworności i piękna. Kocham ją, tę cichą, pyszną, marzycielską, jak umiłował ją Byron i Shelley, i niejednokrotnie usidliły mnie je powaby na tygodnie i miesiące całe, zwłaszcza, skoro znalazłem nastrojowe, pełne czarownych, tajemniczych tchnień przeszłości gniazdko w jednym z przecudnych, patrycjuszowskich pałaców, budowanych z iście beztroską i wielkopańską rozrzutnością miejsca, z tajemnymi przejściami, ukrytymi komnatami, z szeregiem pokoi, zdobnych w prześliczne freski i bogato rzeźbione lizeny.

Zajechałem naturalnie do hotelu i udałem się następnie na wędrówkę po mieście, prawie że zdecydowany dłużej pozostać, gdybym znalazł pomieszczenie, zachęcające mnie do pozostania. Błądząc przez najstarsze i najwęższe ulice miasta, chciałem już zboczyć w stronę Lungarno Mediceo — wtem wzrok mój padł na napis, oznajmiający, że tutaj są do wynajęcia pokoje z umeblowaniem. Tabliczka z napisem wisiała obok imponującego portalu, tworzącego wejście do starego, stylowego pałacu, którego wąską fasadę pokrywały z gruba ciosane kamienie. Nad bramą umieszczony herb w owalnym kamieniu, precyzyjnie rzeźbiony przedstawiał tarczę, zdobną w różę, a pod nią dewizę: „Senza Spina”. Przez chwilę zastanawiałem się, skąd znam ten herb — i nagle wpadło mi na myśl, że to przecież ten sam klejnot i napis, który był kunsztownie wyryty na dnie tajemniczej kasety! I wówczas niby bielmo spadło mi z oczu — ależ jak mogłem się tak długo zastanawiać! Wszak małe to arcydzieło pochodziło z Pizy i było może nawet dziełem genialnego Nina Pizeńczyka! Myśl ta ożywiła mnie starego zbieracza, jak haust wina szampańskiego i ogarnęła mnie chęć niezmożona od razu pojechać do domu i zbadać tę rzecz ponownie. Cóż u licha mogło mnie tak oślepić, że natychmiast nie poznałem szkoły pizańskiej! Ależ ten herb nad bramą wchodową! Czyżby tą samą bramą wydostał się stąd mój skarb tajemniczy — czy pochodzi z tego starego pałacu, wyglądającego dosyć pusto i niegościnnie ?

— Oto dzieje nietrwałej wspaniałości ludzkiej — posłyszałem nagle za sobą te słowa, wyrzeczone głosem chropowatym.

Odwróciłem się i ujrzałem zeschniętego, siwego człowieczka, którego oblicze ożywiały bystre ciemne oczy. Skinął mi głową porozumiewawczo i wskazując portal dłonią, pożółkłą od starości, dodał:

— Rodzinie Spina powiodło się podobnie, jak wielu rodom pizańskim: wielcy, możni i bogaci, liczą w swych szeregach genealogicznych wielu potężnych rycerzy i kupców; potem nastał upadek i kres w ubóstwie a nawet nędzy. Ostatni Spina spoczywa od roku 1650 w rodzinnym grobowcu na Campo Santo.

— A do kogo należy od tego czasu pałac? — zapytałem.

— Któż spamiętać może, ilekroć zmieniał właściciela! — odrzekł mój przygodny towarzysz, wzruszając ramionami. — Obecnie jest w posiadaniu pewnego architekta, który chce pono przebudować go na hotel. Zdaje się jednak, że na te adaptacje brak mu mamony, gdyż wydzierżawił pewnej Niemce, która, jak pan widzi, odnajmuje pokoje. Naturalnie liczy wyłącznie na przejezdnych, gdyż rodowitego Pizańczyka nie skusiłbyś pan do zamieszkania tutaj żadnymi skarbami świata, ani zmusił żadną przemocą.

— Pan mnie zaciekawia niezmiernie — wyrzekłem zaintrygowany. — Jakim-że uprzedzeniem kierują się Pizańczycy, unikając tego pałacu?

— Ooo! — mój rozmowny towarzysz mrugnął chytrze oczkami, a może pan sam ma ochotę tutaj zamieszkać? — Być może — odparłem, śmiejąc się. — Lecz skoro pan już zaczął objaśnienia...

— Winienem je dokończyć — uzupełnił mały człowieczek, kiwnąwszy głową, nakrytą dziurawym, zzieleniałym kapeluszem, jak całe jego ubranie. — Wybaczy pan, że w ogóle zacząłem tę rozmowę. Lecz obserwowałem pana, badającego z zachwytem ten piękny portal, śledziłem pytania, przemykające po pańskiej wyrazistej twarzy — a ponieważ jestem rodowitym Pizańczykiem i życie moje poświęciłem badaniu miasta rodzinnego, w szczególności zaś studiowaniu genealogii sławnych rodów tutejszych, nie zdołałem zatem oprzeć się pokusie, by widząc pana, nie dorzucić do jego rozmyślań moich trzech groszy. Przyznaję, że to zła nawyczka — lecz cóż robić? Rzecz to arcyludzka, dzielić się ochotnie z bliźnim swymi wiadomościami — rozumie się, o ile napotyka się na kogoś zainteresowanego danym przedmiotem. Znają mnie zresztą w Pizie — dorzucił nie bez pewnej chełpliwości — i skoro obcy genealog szuka źródeł lub wyjaśnień, nie zawiedzie się na starym doktorze Gambacorti. Uważałem powiedzenie to, jako prezentację i z kolei wymieniłem staruszkowi moje nazwisko, zapewniając równocześnie miłego gadulskiego. że nikt nie oceni tak wdzięcznie jego komentarzy, jak właśnie ja. Następnie opowiedziałem mu o relikwiarzu, naturalnie jedynie historię jego nabycia, jako też o herbie, wyrytym na dnie szkatułki — no i zaznaczyłem moje zdumienie, skoro tenże herb zoczyłem tutaj nad portalem tego starego pałacu.

— Kto wie — zaczął uczony, podpierając swój ostry nos suchym palcem — o ile się opis zgadza, przypuszczam, że kaseta jest dziełem Stagiona Stagi, należącego do znacznie późniejszej epoki, aniżeli Nino Pizano. Wspomnij pan jego tabernakulum w Santa Maria delia Spina! Ma się rozumieć, że nazwa ta nie tyczy się zupełnie naszego rodu Spina. Koniecznie muszę zaglądnąć do moich notatek, aby się przekonać, w jaki sposób pański relikwiarz mógł przebyć drogę z Pizy do Holandii, względnie do Anglii. Prawdopodobnie jako część wiana jednej z panien Spina, wydanej za Anglika. Córki tego rodu wychodziły za mąż do rozmaitych państw — ubiegano się o nie, jako o panny posażne i dobrze urodzone; były w tym samem poważaniu, co dziewice z rodziny Torlonich w Rzymie lub Fenzi we Florencyi.

— To w istocie bardzo ciekawe — zapewniłem go. — Lecz powinieneś mi pan wyjaśnić, dlaczego rodowity Pizańczyk nie dałby się na żaden sposób nakłonić do zamieszkania tego pałacu? Doktor uśmiechnął się nieznacznie.

— Ci vengono gli spiriti — wyrzekł półgłosem — tutaj straszy! Trudno wymagać od pospólstwa, by porzuciło swe wierzenia. Musi być widoczna pokuta za czyny zbrodnicze, a skoro nie ukarze za nie sprawiedliwość doczesna, dusze i po śmierci nie zaznają wypoczynku. Prastare to wyobrażenia. Nie da się zaprzeczyć, że kronika rodu Spina zawiera wiele rozdziałów, których treść nie nadaje się na ujawnienie — a najciemniejszego z nich bez wątpienia dostarcza ów Leone Spina, o którym wieść niesie, że majątek swój pomnażał zbrodniczymi machinacjami i bezprawiem, zagrabiając w niecny sposób mienie wdów i sierot. W poczynaniu tym była mu pono wiernie pomocna żona jego, Rzymianka z pochodzenia. Ta czcigodna para miała trzy córki, niesłychanie piękne i — nikczemne, mające moc za lotników, niczym mityczna Penelopa. Rozeszły się jako mężatki w różne strony świata, a Bóg czuwać musiał nad małżonkiem, wiodącym w rodzinne pielesze jedną z tych „róż bez kolców”. Pyta pan o nazwiska tych szczęśliwców? Na razie nie przypominam sobie — lecz skoro to pana zajmuje, zaglądnę w tej kwestii do mych zapisków. Czy mogę poprosić pana o jego adres? Z uśmiechem wskazałem pałac Spinów.

— Nęci mnie niesłychanie zapoznać się z duchami tego budynku, w tym więc celu wynajmę tutaj pokój — odparłem z pogardliwą ironią wobec tak dziecinnych przesądów, nieprzystojnych człowiekowi naszego stulecia, który nigdy jeszcze nie widział „spiriti”. Nigdy? Ależ naturalnie, że nigdy, gdyż z czasem uwierzyłem w to święcie, że moja znajomość z damą w złotym brokacie datowała się jedynie od czasu snu, który się później powtórzył z małymi odmianami — co się często zdarza. Mały, stary dottore wzruszył ramionami:

— Zatem tutaj — rzekł bez żadnego dodatkowego komentarza, gdyż ruch ramion był aż nadto wymowny. — Do zobaczenia! Jak widzę, zamyśla pan dłuższy czas tutaj pozostać?

— Co najmniej tydzień — odparłem i wyraziłem najserdeczniejsze podziękowanie za otrzymane wyjaśnienia. — Proszę — niema za co! — bronił się mój nowy przyjaciel, promieniejąc z radości. — Widzi pan — wierzę w to mocno, że indywidualności o jednakowych upodobaniach przyciągają się wzajemnie, niejako moralnym prądem magnetycznym. Jakżeby mogło być inaczej, skoro tak bez wahania wtargnąłem w krąg pańskich myśli? Raz jeszcze a reviderci! Ruchem pożegnalnym uniósł w górę swój zniszczony dziurawy kapelusz i szybko się oddalił — a zanim znikł za węgłem narożnego domu, ująłem ręką za prześliczny, staroświecki młotek z brązu i poruszyłem nim kilkakrotnie. Padrona, zażywna, leciwa niewiasta ukazała się na odgłos młotka osobiście i zdawała się szczerze uradowana, gdy zagadnąłem ją w języku ojczystym.

— Chciałby pan u nas zamieszkać? Miły Boże, ależ chętnie dam panu do wyboru cały szereg pokoi na pierwszym piętrze — gdyż drugie już wynajęłam od przyszłego tygodnia pewnej angielskiej rodzinie na całą zimę. Ale pierwsze piętro jest jeszcze wolne. Sezon się jeszcze nie zaczął — goście za ledwo zaczynają się zjeżdżać. Proszę łaskawie za mną!

Szła naprzód przez olbrzymią pustą sień i razem weszliśmy na szerokie, imponujące ogromem schody, właściwe włoskim pałacom. Ogrom wnętrza nie odpowiadał wąskiej, średniowiecznej fasadzie, za dziedzińcem, zdobnym w bogatą kolumnadę rozciągał się olbrzymi, uroczy w swym zdziczeniu park, pełen dębów i drzew oliwnych, nadający temu w śródmieściu stojącemu pałacowi idylliczny urok mieszkania na wsi.

— Naturalnie życzy pan sobie pokój do słońca? — zapytała pani Müller. Staliśmy właśnie na ostatnim stopniu schodów, wiodących do olbrzymiej, pustej hali, w której krzyżowały się liczne korytarze pierwszego piętra. — Właściwie, to umeblowane są jedynie pokoje, wychodzące na ogród, gdyż pokoje północne są zimne, jak grobowce. Gdyby pan jednak był ich miłośnikiem, postaram się o natychmiastowe umeblowanie któregokolwiek.

Wybaczy pan, ale trudno spodziewać się stylowego urządzenia tych pokoi, gdyż nawet tanie sprzęty pochłonęłyby kapitał, którego oprocentowanie nie wzbogaci mnie, rzecz pewna! Poprowadzę pana wprost do pokoi najelegantszych; skromniejsze ma pan czas oglądnąć, gdyby te, które teraz pokażę, nie odpowiadały pańskim upodobaniom, lub też ze względu na cenę okazałyby się nieodpowiednie.

Pokoje „najelegantsze” zasługiwały w zupełności na swoją nazwę, zwłaszcza pod względem wielkości i architektury. Prześliczne malowidła na sklepieniach, często niestety bardzo zniszczone, sufity kasetonowe, fryzy malowane i rzeźbione, wspaniałe marmurowe kominki świadczyły o dawnej, wspaniałej przeszłości; zwycięsko oparły się wszechpotężnemu zębowi czasu resztki tapet wyblakłych, lecz cudownie pięknych, jako też mozaikowe, bogate posadzki, prawdziwe arcydzieła. Urządzenie nie było sute, lecz niepozbawione wybrednego gustu. Przedsiębiorcza dzierżawczyni tego olbrzymiego domu, wystarczającego na olbrzymi hotel, liczyła głównie na przyjezdnych z Anglii i do upodobań synów Albionu dostosowała wybór urządzenia: szerokie, mosiężne łóżka, wygodne, kretonem obciągnięte krzesła i kanapy, zgrabne stoliki i przytulnie urządzone kąciki przy kominkach, na których widok ścierpłaby zapewne skóra niejednemu archeologowi, lecz mimo to czyniły z tych olbrzymich komnat nad wyraz miłe i zaciszne mieszkania. Od razu odnosiło się wrażenie, że gospodyni nie kierowała się przede wszystkim chęcią nadmiernego zysku, wstawiając jedynie meble najniezbędniejsze, lecz dbała również o wygodę gości — czego nie można powiedzieć o większości pensjonatów.

Wybrałem wielki słoneczny narożnik, z kominkiem z „giallo antico”, którego twórca był nie lada mistrzem czternastego stulecia. Daszek kominka, sięgającego aż do złoconego kasetonowego sufitu, dźwigały na barkach dwie kariatydy; ściany wyłożone na wysokość człowieka ślicznymi płytami, zdobiły powyżej tapety z wyciskanej skóry, co prawda bardzo zniszczone, lecz piękniejsze od najpiękniejszej „secesji”. Pani Müllerowa promieniała radością, gdy pochwaliłem gustowny wybór zielonych mebli, nadających się znakomicie do tego brązowo-złocistego tła. Cena, której zażądała, była wcale nie wygórowana, zapłaciłem też za tydzień z góry i zapytałem żartobliwie, czy za tę należytość zobaczę również sławne „spiriti” palazzo Spina.

— Czemuż by nie, proszone i nieproszone, wszystkie razem! — odparła tym samym tonem. — Więc o tym także powiadomiono już pana! Śmieszni ludzie, ci Pizańczycy, razem z ich wierzeniami w duchy i upiory. Ja bo nie spotkałam ani jednego — może moje suterenowe mieszkanie nie wydaje im się dosyć wytworne, by w niem straszyć. A szmery, które się słyszy w starych domach, nazywamy my trzeźwi ludzie szczurami, myszami czy tam kornikami. Nie uwierzy mi pan, że stanowczo nie udało mi się zgodzić dziewcząt tutejszych za pokojowe — musiałam wreszcie Niemki posprowadzać. Piekarz i mleczarz okazują szczyt odwagi, wchodząc za bramę pałacu — a i oni żegnają się poprzednio może z dziesięć razy. Mnie się tak zdaje, że ci ludzie śnią pod wpływem tych niesamowitych opowiadań a potem są przekonani, że twory własnej wyobraźni widują na jawie. I mnie śniło się już niejedno, prawie te wszystkie brednie, o których sobie tutejsi chętnie opowiadają — ale aby w to uwierzyć — nie, do tego jeszcze daleko!

Poczciwa pani Müllerowa wypowiedziała to wszystko z wielką pewnością siebie i bardzo głośno — lecz wzrok jej błądził przy tym niepewnie po całej komnacie, jak gdyby oczekiwała czyjegoś protestu, lecz nie bała się tym razem, nie będąc sama.

Popołudniu wprowadziłem się do palazzo Spina i ubawiłem się wybornie, obserwując służącego hotelu, z jakim wstrętem wnosił pakunki do mojej nowej siedziby, przy czym cały czas starał się trzymać kciuk lewej ręki skurczony, co miało go uchronić przed władzą złych duchów — i jak wreszcie zmykał po otrzymaniu napiwku. Mimo wszystko jednak, cieszyłem się z nabycia tak pięknego pokoju, zalanego strugą słonecznego światła, podziwiałem wspaniały kominek, którego ornamentacje grupowały się tak stylowo i układnie dookoła „róży bez kolców” herbu dawnych właścicieli. Gdy. wróciłem wieczorem z restauracji, w której zwykle jadałem, ujrzałem schody i pokój jasno oświetlone, a na kominku napalone, co mnie bardzo mile uderzyło, gdyż noce stawały się chłodne, a kamionkowa posadzka, pokryta wprawdzie ślicznymi brązowymi matami o zielonych brzegach (znowu dowód wybrednego gustu pani Müller!) powiększała jeszcze chłód, dający się odczuwać w starych murach. Porządek w pokoju świadczył o rutynowanej służbie; z uczuciem zadowolenia załatwiłem korespondencję, czytałem następnie przy kominku i wreszcie ułożyłem się do spania.

Niedługo jednak trwało to zadowolenie, gdyż przekonałem się, że nie mogę zasnąć. Po chwili wstałem i podsyciłem ogień, w mniemaniu, że chłód panujący w pokoju wpłynął tak na moje nerwy; dziwiłem się, że wbrew zwyczajowi nie mogę zasnąć, lecz zmarzłem nawet w łóżku. Nic dziwnego, mury, stojące tak długo pustką, przepojone były iście piwnicznym chłodem.

Leżąc w łóżku, obserwowałem złotawe błyski ognia, oświecającego różową falą sufit i tapety i czekałem na sen. Lecz ten dawał na siebie zbyt długo czekać. Myślałem o wszystkim, o interesach, o dalekich i bliskich znajomych, o przyjemnościach i przykrościach i właśnie zastanawiałem się, czy przyjąć zaproszenie do Rosji na polowanie na niedźwiedzie — wtem zauważyłem, że część boazerii naprzeciw kominka rozwiera się, niby drzwi ukryte, których skrzydło znalazło się w moim pokoju. Natychmiast chwyciłem za rączkę szufladki, w której spoczywał mój rewolwer — zwykłem go wozić ze sobą, udając się w podróż w kraje, posiadające niezbyt gościnne obyczaje — lecz zaraz cofnąłem rękę, gdyż przez wąskie uchylenie drzwi wśliznęła się, szumiąc i szeleszcząc sztywnym jedwabiem sukni — dama w złotym brokacie.

I znowu ona! Poznałem czerwień jej włosów, w których jarzyły się jasne brylanty i niesamowicie zielone szmaragdy — jej kredowo bladą twarz, naznaczoną stygmatem ust o purpurze maku. Przecierałem oczy, aby się upewnić, że to nie sen, ale może i czynność ta była szczegółem trapiącego mnie snu. Dość na tym, że zjawa pozostała, lecz tym razem nie zbliżała się do mnie. Migotliwe jej oczy nie zatrzymały się zgoła na mnie, lecz skierowały się w inną stronę, z dziwnym wyrazem nienawiści i trwogi zarazem. Poszedłem za jej wzrokiem i ujrzałem coś niezwykłego: tuż koło gzymsu kominka, wysoko pod powałą unosiło się zielonawe światełko, podobne do owych błędnych ogników, unoszących się nad bagniskami, lub do robaczków świętojańskich, bujających w noc czerwcową, światełko miłe i łagodne, chociaż tajemnicze.

Na blask ten skierowały się oczy widma; widziałem w nich wyraz trwogi, potęgującej się intensywnie. Postąpiła naprzód i upadła na kolana, a suknia zaszumiała w koło niej, jak fala strumienia. Wyciągnęła rozpaczliwe ramiona, jak gdyby w obronie, głowę pochyliła głęboko na piersi, wreszcie zerwała się i znikła za ramą boazerii, która zamknęła się za nią bez odgłosu. W tejże chwili zgasło zielone światełko — i znowu znalazłem się sam.

A „sen” mój był tak wyraźny, że nawet spojrzałem na zegarek i przekonałem się, że była punktualnie godzina druga, co potwierdziły dźwięki wszystkich zegarów miejskich, przerywających ciszę nocną.

Wyczerpany wrażeniami zasnąłem na dobre i obudziłem się rano o zwykłej porze. Nie odczuwałem uczucia niesmaku, jak zazwyczaj po odwiedzinach tajemniczej zjawy, lecz zacząłem się głębiej zastanawiać nad tym widzeniem — a nie snem, jak sądziłem dotychczas. A nawet tajemnica ta niewytłumaczona dotychczas, zaintrygowała mnie mocno, jeśli mam być szczery. Nic dziwnego, gdyż musiał istnieć jakiś związek między moją szkatułką, damą w złotym brokacie, pałacem Spinów i angielskim klejnotem, wyrytym na dnie szkatułki. Ogarnęła mnie chęć gorączkowa znaleźć ogniwa, łączące ten splot rzeczy i wypadków.

Przede wszystkim zacząłem od szczegółowego oglądnięcia ram boazerii, przez których uchylenie mara weszła do mego pokoju; przecież widziałem najwyraźniej rodzaj drzwi rozwierających się w tym miejscu. Lecz jakkolwiek pracowałem nad tym nader gorliwie, nie mogłem wpaść na najmniejszy ślad, potwierdzający moje przypuszczenie. Wprawdzie znalazłem niejedną szczelinę, lecz były także i w innych miejscach.

Więc to jednak był sen tylko? A miejsce, skąd światło promieniowało? — przyznaję, że i tam niczego nie znalazłem, prócz pięknie rzeźbionego fryzu, okalającego kasety. A jednak — a jednak! — Mój „sen” powtórzył się tym razem wśród okoliczności zgoła nowych i nieprzewidzianych — widziałem mianowicie tajemniczą damę strwożoną, przerażoną na widok zielonego światełka.

Eliza, niemiecka pokojówka, przypatrywała mi się badawczo, usługując mi podczas śniadania i zapytała się bardzo uprzejmie, jak mi się spało.

— Wyśmienicie — zapewniłem ją i dodałem żartobliwie, czy może ona spotkała kiedy ducha w palazzo Spina? Zaprzeczyła energicznie.

— Jakżeż, upiory są zawsze ubrane na czarno, szaro lub biało — objaśniła mnie — a takiego upiora nie przytrafiło mi się nigdy zobaczyć. Ani nawet w tym domu nie. Ale i tak tu się coś dziwnego dzieje — może mi pan hrabia uwierzyć. Już nieraz ostrzegałam naszą panią, żeby uważała, czy wszystkie bramy są porządnie pozamykane — bo to w takich starych ruderach mogą się znaleźć niejedne drzwi ukryte, może nawet na ogród wychodzące, to się nieraz jaki przybłęda przedostanie. — Jakiż to przybłęda!

— Ach, nie muszą to być obdarte włóczęgi, wcale nie — ale ślicznie ubrane osoby, wystrojone, jak na redutę. Pewno nie przyłażą tu, żeby coś zwędzić, ale po co mają się szwendać po pałacu? A jeśli ani pani, ani ja nikogo takiego nie wpuściłyśmy, to się tylko przez ogród mogły przedostać — no, nie?

— Prawda, ale jak wyglądają te osoby? — zapytałem.

— Trudno utrafić w określeniu — odparła dziewczyna. — Postrojone w atłasy i aksamity — a tak pędzą, że się tylko w oczach mignie. Jakem tu wczoraj wieczorem porządkowała, zajrzała jakaś pani, ruda, aż strach, w żółtej jedwabnej sukni; chciałam się jej nawet zapytać, czego tutaj szuka, ale takie straszne ślepie na mnie wywaliła, że aż mnie ciarki po plecach przeszły. Madame mówi, że mi się tylko przywidziało, ale mleczarz powiada, że to właśnie są „spiriti”, jak oni tu mówią, co po naszemu znaczy duchy. Ale ja w to nie wierzę, przecie mnie od maleńkości uczono, że duchy są czarne, białe albo szare.

Zapewniłem Elizę, że ma słuszność i że podzielam jej zdanie w zupełności, z czego zdawała się być bardzo zadowoloną, a zapewne i pani Müllerowej wyświadczyłem tym niemałą przysługę.

W tym błogim uczuciu, że spełniłem dobry uczynek, wyszedłem na miasto i zwiedzając maleńki kościółek Santa Maria delia Spina stwierdziłem uderzające podobieństwo między tabernakulum a moją kasetką. Może to przecież było dzieło szkoły pizańskiej sławnego Stagio — szkoda, że zostawiłem w domu to małe arcydzieło.

Mogłem je wszakże sprowadzić — i zaledwie pomyślałem o tym, od razu zacząłem wprowadzać zamiar ten w czyn i natychmiast napisałem do mego służącego, który będąc niezdrów, pozostał w domu, by odwrotną pocztą przysłał mi szkatułkę do Pizy.

Skoro list nadałem, opanowało mnie dziwnie niemiłe uczucie. Bo też zbyteczny był mój niemądry pośpiech. Wspomniałem niemiłe, a nawet straszne przejścia z powodu tej właśnie szkatułki, mimowoli dotknąłem miejsca na piersi, w które otrzymałem cios bolesny od tej upiornej mary. Od tego czasu wszakże datowały się szwankowania na zdrowiu, nawiedzające mnie tak często. A jednak, gdy nocy ubiegłej ujrzałem ją znowu, tę tak dokładnie znaną postać, której żaden szczegół nie był mi obcy, poczułem w miejsce dawnego wstrętu, który na jej widok przejmował mnie zawsze żywym dreszczem, raczej łagodne zdziwienie i cichą ciekawość, co też dalej pocznie. A kto wie — kto wie? W tym miejscu pukanie do drzwi przerwało moje nielogiczne, nie mające związku rozmyślania — i na wezwanie ukazała się mała, wyświechtana postać starego doktora, na którego obliczu jaśniał przyjazny uśmiech. — Widzi pan, drogi hrabio, że tak mnie, jak i mojemu słowu można zaufać! — wyrzekł, wyciągając z kieszeni stary, wytarty notes. Już wczoraj zacząłem szperać w księgach genealogicznych Spinów i przynoszę panu rezultaty. Nie bardzo obfite i szczegółowe — lecz cóż zrobić? Tylko szachraj ofiarowuje więcej, aniżeli istotnie może dostarczyć. Pozwoli pan przede wszystkim na jedno pytanie: czy zdążył pan wejść w komitywę ze „spiriti” pałacu Spina, zwłaszcza ze znakomitą „donna in giallo?” Cofnąłem się zdumiony.

— O kim pan mówi? — wyjąkałem, nie wierząc własnym uszom.

Mały dottore zarechotał swym najbardziej rechoczącym śmiechem i rozglądnął się ostrożnie.

— Ach, donna in giallo! — dodał, pozornie uspokojony. — Czym dama w bieli dla pałaców królewskich, tym dla delia pallazo Spina sławna dama w złotym brokacie. Wie o niej każde dziecię w Pizie, bo gdy tylko jest niegrzeczne, zaraz grozi mu matka: „Będziesz ty grzeczny! Bo zaraz zawołam donna in gialo!” Groźba zapewne niewykonalna i tym samym niewinna, gdyż prócz mieszkańców tych murów nikt jej nigdzie nie widział. Ale tutaj — o, tak, tutaj jest rzeczywistością, tutaj, że się tak wyrażę, usuwa w cień wszystkie inne duchy, które wobec niej są ledwo marnymi cieniami, którymi nikt się nie zajmuje. O ile się nie mylę, to właśnie ten pokój obrała ponoś jako ulubione pole do popisu. — No, no, niema obawy — odparłem z miną, z której nikt nie odczytałby, że spotkało mnie coś niewytłumaczonego, z czego sam sobie nie zdaję sprawy. — Bez wątpienia zmieścimy się tutaj obydwoje: któż by zresztą był tak mało rycerski, by damę wypraszał za drzwi! — Proszę, racz pan usiąść, doktorze; oto cygarko — nie, nie wasze rządowe, lecz doskonałe importowane! Już — pali się? — Tym lepiej. A teraz wróćmy do interesującej damy w złotym brokacie! Kim była za życia — i czemuż to właśnie w tej szacie straszy po śmierci?

— Ach, drogi hrabio, otóż to właśnie! — odparł uczony, z rozkoszą wdychając wonny dym hawany. — Z biegiem lat poszła w niepamięć historia zdarzeń, która by to pytanie wyjaśniła. Dosyć na tym, że dama w złotym brokacie błądzi tu po tym właśnie pałacu. Setki osób ją widziały i to najrozmaitszego wieku, te, które już dawno pomarły i które jeszcze żyją. A wszystkich opis zgadza się w tych szczegółach: że ma płomienne włosy, złe, migotliwe oczy, ubrana jest w żółtą, brokatową suknię i lśni od przepysznych klejnotów. Być jednak może, że wersja ta polega na sugestywnej tradycji i po prostu jeden powtarza ją za drugim. Bez wątpienia postać ta należy do rodu Spinów i musiała za życia bardzo dużo przeskrobać, skoro wierzenia czy też zabobon ludu tutejszego każe jej krążyć po pałacu. Lecz dajmy pokój damie w złotym brokacie i wróćmy do historii rodu Spina, względnie do rozwiązania kwestii, w jaki sposób pańska szkatułka, ozdobiona herbem tegoż rodu zawędrowała do Anglii. Otóż dzisiaj mogę panu na to pytanie dać odpowiedź stanowczą: jak słusznie przypuszczałem, dostała się tam kasetka owa przez małżeństwo. Niestety, na tym kończą się moje komentarze. Chodzi tu w istocie o jedną z córek owego Leone Spina, krzywdziciela wdów i sierot, który był ożeniony z donną Beatrice Corsini z Rzymu, wnuczką Cezara Borgii. I oto najlepszy dowód na potwierdzenie tylekroć zwalczanej teorii o dziedziczności, gdyż donna Beatrice była mistrzynią w warzeniu najrozmaitszych trucizn i śmiało można ją umieścić w jednym rzędzie obok najsławniejszych trucicielek w historii Włoch, Locustą i Toffaną. Otóż ta właśnie Beatrice Spina miała z małżonkiem swym Leone trzy córki, których piękność była przysłowiową. Imiona ich: Laura, Verde i Izotta. Jedna wyszła za mąż do Węgier, druga do Ferrary, trzecia do Anglii, lecz która z nich była tą, o którą nam chodzi, o tym kroniki milczą i niewiadomo, w jaki sposób można by tego dociec. Zapewne otrzymała na wiano także i tę szkatułkę i w wolnych chwilach bawiła się wyrzynaniem herbu własnego w połączeniu z herbem małżonka; bo trzeba panu wiedzieć, że wytworne nasze damy owych czasów były kształcone w wielu sztukach pięknych, prócz tego umiały przyrządzać „napoje miłosne” i „flaszeczki spadkowe”, to jest takie, których zawartość przyspieszyła otrzymanie spadku. Oto wszystko, o czym wiem i czym mogę panu służyć; szkoda, że nazwiska angielskiego konkurenta nie zapisano w kronikach.

Podziękowałem serdecznie doktorowi za wiadomość; wprawdzie już od wczoraj nie wątpiłem w to ani chwili, że dama w złotym brokacie należała do rodziny Spina, lecz w każdym razie ucieszyłem się tym, że się nie mylę w tym względzie. Zaprosiłem doktora, by odwiedził mnie wkrótce, a zobaczy relikwiarzyk na własne oczy, co mi ochotnie przyrzekł. Lecz w dalszym ciągu nie przestawała mnie trapić myśl o związku, zachodzącym między szkatułką, a tajemniczym widmem. Dlaczego szło w ślad za relikwiarzem, ku przerażeniu jego posiadaczy ? Dlaczego wracała do domu ojczystego, mimo, że zielone światło napełniało je taką trwogą? Co wreszcie oznaczało to światło fosforyzujące? Oto pytania niewyjaśnione, bez odpowiedzi. Usta, które mogłyby rozwiązać zagadkę, były nieme od kilkuset lat, a gdyby nawet istniały papiery, które zaoszczędziła pleśń lub płomienie, na których zapisana była by historia damy w złotym brokacie, to gdzież ich szukać należy? Jedynie fantazja poety mogła zielonym bluszczem poezji opleść dzieło sztuki, które przeżyło właścicielkę — lecz poezja, to nie historia i w tym wypadku nie ma dla mnie żadnej wartości.

Tak myślałem, zrezygnowany i zniechęcony — a jednak, ani przeczuwając, byłem już nie bardzo daleki od rozwiązania tajemniczej prawdy.