Andrzej Sarwa

Czciciele Ognia, Czasu i Szatana. Zaświaty w religiach Iranu

Armoryka

WIELKA KSIĘGA UMARŁYCH

TOM PIERWSZY: ZAŚWIATY W RELIGIACH I RANU

Redaktor: Marta Sarwa

Projekt okładki: Juliusz Susak

© Copyright by Andrzej Sarwa 2006

Na pierwszej stronie okładki: Szapur II poluje na lwy, moneta IV wiek, (licencja public domain),

http://en.wikipedia.org/wiki/Image:E3_5_4a_sassanian.jpg

Na czwartej stronie okładki: Andrzej Sarwa, foto. Piotr Sławiński

Wydawnictwo ARMORYKA

ul. Krucza 16

27–600 Sandomierz

tel (0–15) 833 21 41

e–mail: wydawnictwo.armoryka@interia.pl

http://www.mandrago.vip.interia.pl/

Druk: Drukarnia Diecezjalna Sandomierz

ul. Żeromskiego 4

27-600 Sandomierz

ISBN 978-83-60276-35-8

Konwersja:

ZARATUSZTRIANIZM

Rys historyczny zoroastryzmu

Chociaż zaratusztrianizm (zoroastryzm) – religia starożytnych Medów i Persów, wyznawana po dziś dzień przez nieliczną grupkę tych Irańczyków, którzy nie ugięli się pod naciskiem arabskim i nie przyjęli islamu, pozostając przy wierze przodków, oraz Parsów, czyli tych Irańczyków, którzy uciekając przed prześladowaniami muzułmańskimi wyemigrowali do Indii – nie wyrosła z tego samego pnia, co inne religie uważane za objawione: judaizm, chrześcijaństwo i islam, to przecież ma z nimi bardzo wiele wspólnego, a pewne podobieństwa są wręcz uderzające.

W tym miejscu koniecznie trzeba zaznaczyć, iż niektórzy badacze, szczególnie w wieku XIX, uważali jakoby zoroastryzm był ślepym naśladownictwem religii żydowskiej.

Oczywiście istnieje także pogląd odmienny, jakoby to Żydzi dokonali zapożyczeń z religii zoroastryjskiej w okresie po niewoli babilońskiej (czyli po roku 532 p.n.e.), przejmując z niej przede wszystkim podstawowe dogmaty wiary, np. w duszę nieśmiertelną, niebo, piekło, sąd ostateczny, zmartwychwstanie ciał, odnowienie ziemi i życie przyszłe¹. A skoro żydzi, to i chrześcijanie oraz muzułmanie (ponieważ korzenie tak chrześcijaństwa jak i islamu są judaistyczne). Oczywiście z takim twierdzeniem nie godzą się wyznawcy tych trzech wielkich religii monoteistycznych.

Wiele z poglądów i twierdzeń żydowskich i chrześcijańskich jest poddawanych krytyce przez teksty zoroastryjskie. Atakowane są przez zaratusztrian same podstawy wiary chrześcijańskiej, jak choćby to, iż Jezus narodził się z Dziewicy za sprawą Ducha Świętego.²

Poniżej, spróbuję przedstawić poglądy na rzeczy ostateczne człowieka i świata czcicieli Ahura Mazdy.

Zanim jednak do tego przystąpię, spróbuję – choćby bardzo ogólnie – umiejscowić zaratusztrianizm w przestrzeni dziejowej i geograficznej.

Indoirańczycy

Iran (nazwa państwa używana od roku 1935), spadkobierca dawnej Persji, to wielki, bo liczący 1.640.000 km² powierzchni kraj południowoazjatycki, zamieszkały w większości przez Persów, oraz przez nieliczne mniejszości narodowe – Kurdów, Azerów, Beludżów, Turkmenów i Arabów.³

Od północy Iran opiera się o Morze Kaspijskie, na południu zaś o Zatokę Perską i Zatokę Omańską.

Kraj w siedemdziesięciu pięciu procentach zajmują góry (na zachodzie potężny łańcuch Zagros z ośnieżonymi szczytami, na północy Alborz, Kopetadg, na południu Makran, a na wschodzie Baqueran i Palangan), pustynie (Wielka Pustynia Słona – Dasth–e Kavir, Pustynia Lota – Dast–e Lut) i suche stepy. Nieliczne, nadające się pod uprawę, ziemie znajdują się wąskich pasach nadmorskich nizin.

Iran to kraj posiadający bogate złoża ropy naftowej.

Mimo niedostępności centrum kraju, Iran zawsze stanowił dla Europejczyków wrota do Indii, a jako pierwszy skorzystał z nich Aleksander Wielki.

Od VI w. p.n.e. do 1 lutego 1979 roku monarchia, od tej ostatniej daty republika islamska.

W starożytności Iran zamieszkiwany był przez rozmaite ludy, do czasu aż skądś, prawdopodobnie ze stepów nadwołżańskich, przywędrowali Indoirańczycy i zostali tu do dziś.

W swej pierwotnej ojczyźnie lud ten wiódł życie koczownicze, a zajmował się – głównie pasterstwem. Z czasem, gdy zabrakło przestrzeni życiowej, a może pojawił się głód, czy też żądza przygody i szukania nowych, bogatszych ziem, protoplasci Hindusów oraz współczesnych Persów wyruszyli – oddzielając się od siebie – na podbój Indii i Iranu.⁴

I od tamtej pory drogi Indusów i Irańczyków rozeszły się na zawsze. Obydwa spokrewnione ze sobą ludy utworzyły odrębne organizmy państwowe, a różnice między nimi (chociaż podobieństwo języka zostało) narosły do tego stopnia, iż – patrząc z boku – trudno byłoby komukolwiek uwierzyć, że Hindusi oraz Irańczycy (nazwy Irańczycy używam umownie) mogli mieć kiedykolwiek wspólnych przodków, tradycje i wierzenia religijne.

Bardzo trafnie ujął to Paweł Hulka pisząc:

Trudno sobie wyobrazić jaskrawszą różnicę w organizacji duchowej dwóch spokrewnionych z sobą jak najbliżej ludów, niż ta, która w perspektywie historycznej przedstawia się oku badacza przy porównywaniu Indusów i Irańczyków. Badania nad zamierzchłą przeszłością obu tych, tak do siebie niepodobnych ludów wykazywały, że niegdyś zamieszkiwały one ten sam kraj, mówiły wspólnym językiem i wyznawały tę samą, religję. Z biegiem czasu wszakże nastąpiło między niemi rozdwojenie tak zasadnicze, że dzisiaj wydaje nam się wprost niepodobieństwem, aby te dwa odnóża ludzkości mogły były wyrosnąć z tego samego pnia.

W biegunowo przeciwnych kierunkach potoczyły się fale ich dziejów i gdy historja Irańczyków przedstawia się nam jako olbrzymi tysiącletni dramat, życie Indusów grzęźnie w jakiejś rozpacznej bezdziejowości. Indus dość wcześnie grążyć się zaczął w rozmyślania nad istotą i celem bytu, oddał się jałowej spekulacji i rychło doszedł do wniosków pesymistycznych. Życie wydało mu się pasmem mąk i cierpień, rodzących się bezustannie z pragnień i pożądań człowieczych, postanowił więc nie pragnąć i nie pożądać, stargać wszystkie nici, wiążące jaźń ze światem zewnętrznym, i w kontemplacji samotnej znaleźć drogę wybawienia z błędnego koliska męczeńskiego istnienia. Pesymizm i asceza Buddy były ostatecznemi wnioskami z tych założeń zaprzecznych. Inaczej myśleli i czuli Irańczycy. Ich pojawienie się na widowni dziejowej to szereg wiekopomnych czynów męstwa, odwagi i optymizmu. Jeśli Indus odwracał się od życia, dlatego że ono jest ciężkie i nieznośne, to Irańczyk właśnie w trudnościach istnienia znajdował bodziec do wysiłków, wierząc, że zło pokona i dopomoże dobru do zwycięstwa ostatecznego. Nietylko więc nie unikał przeszkód, nie schodził z drogi trudnościom, ale je rozmyślnie wyszukiwał, aby im stawić harde czoło. Stanąwszy twardo na nieurodzajnej i ubogiej ziemi Iranu, potrafili Irańczycy w przeciągu paru pokoleń rozszerzyć swoje panowanie na wszystkie stare państwa Azji zachodniej, wybiegając poza jej granice do Europy i Afryki. Ale zwycięstwami swemi nie upajali się nadmiernie i, panując nad licznemi ludami, nie przestawali panować nad sobą. Zostali wiernymi swojej twardej kolebce i nie wymienili jej na kraj żyzny i łagodny, zdając sobie sprawę z tego, że właśnie ciężkie warunki bytu wychowały ich na władców świata.

Ciekawym i charakterystycznym dowodem tej ich świadomości jest ustęp końcowy IX–ej księgi Historji Herodota. Gdy Artembares uczynił zwycięskim Persom propozycję przeniesienia się z ich nieurodzajnej i ubogiej ojczyzny do kraju bogatego i piękniejszego, Persowie propozycję tę przyjęli i powtórzyli ją Cyrusowi, prawiąc: „Oto Zeus odjął Astjagesowi władzę zwierzchniczą i dał ją Persom, a przed wielu innymi mężami tobie, o Cyrusie. Gdy więc ziemia nasza mała jest i twarda, opuśćmy ją i osiądźmy na lepszej. Wszak dosyć jest krajów żyznych daleko i blizko. Jeśli zajmiemy jeden z nich, podniesiemy powagę swą wobec świata. Słuszna to zresztą, aby naród panujący tak uczynił. Bo kiedyż znajdziemy lepszą po temu sposobność, jeśli nie teraz, gdy nad tylu ludami i nad całą Azją, władamy.”

„Słysząc to, nie zdziwił się Cyrus tej ich propozycji i rzekł, że mogą uczynić wedle swej woli, jednakże radzi im przygotować się na to, że z panów staną się niewolnikami, bo kraje łagodne rodzą zniewieściałych mężów. Ten sam kraj nie wydaje jednocześnie owoców wspaniałych i wojowników dzielnych. Wtedy poznali Persowie, że Cyrus miał słuszność i zarzucili swój zamiar. Woleli raczej zostać panami na ziemi nieurodzajnej, niż na najżyźniejszej równinie stać się niewolnikami.”

Z tych słów Herodota widać, że sami Persowie oceniali trafnie wpływ dodatni właściwości swego ubogiego kraju, z jego ostrym a zmiennym klimatem, na ich charakter.

Ciężkie warunki istnienia były dla Irańczyków niezrównaną, szkołą dzielności fizycznej i hartu ducha. Ziemię, zamieszkaną przez nich, słusznie nazwano krajem ostrych przeciwieństw. Śnieżyste szczyty górskich olbrzymów spoglądają tam na gorejące piachy rozległych pustyń, wśród których rozściełają się oazami obszary ziemi rodzajnej. Po upalnem, suchem lecie, w ciągu którego nie brak ostrych zmian atmosferycznych, przychodzi ciężka, mroźna zima. Lud, który dobrowolnie zamieszkiwał taką niegościnną ziemię, musiał być i był rzeczywiście nad zwykłą miarę dzielny, odważnie, mężnie stawiał czoło wszelkim przypadłościom życia. Był to lud jakby stworzony i wychowany na władcę licznych ludów i pana olbrzymiego państwa, które uległo dopiero potędze Aleksandra Macedońskiego. Zwycięski Macedończyk uczynił r. 330 przed naszą erą koniec świetnemu panowaniu dynastji Achmenidów (od 630 do 330 prz. Chr.). Ale Persowie przetrwali tę klęskę. Państwo ich, okrojone przez najeźdźcę greckiego, zyskało na spoistości i umocnieniu wewnętrznem tyle, ile straciło na rozległości terytorjalnej. Pod kilkodziesięcioletniem panowaniem Seleucydów zyskała Persja bardzo wiele dzięki wpływom kultury greckiej i nie przestała się snadź rozwijać pod późniejszem panowaniem partyjskich Arsacydów (od 250 przed Chr. do 226 po Chr.), bo, gdy zwycięscy Sasanidzi (226–651 po Chr.) zajęli ich miejsce, byli w możności zgotować Persom wspaniałe odrodzenie narodowe w państwie Nowoperskiem. W ciągu czterech przeszło stuleci istniało to państwo, rozwijając się kulturalnie, aż wreszcie w połowie VII–go stulecia uległo ostatecznie najeźdźczym Arabom muzułmańskim.

Potężny dramat tego wielkiego narodu aryjskiego skończył się wtedy pod względem politycznym, ale kultura perska, nauka i poezja żyły dalej pod obcemi formami, zapładniając ducha zwycięskich wyznawców Proroka.

Dzieje zewnętrzne Persów świadczą wymownie o ich charakterze, stateczności, męstwie; rozwadze i trzeźwym a praktycznym zmyśle. Nie byli, oni narodem marzycieli, których życie upływałoby na jałowych spekulacjach, jak się to działo w sąsiednich Indjach. Zamiast indyjskiego pesymizmu i zniechęcenia do życia, widzimy tu nie tylko teoretyczny, lecz przedewszystkiem czynny optymizm, wiarą w owocność czynu, i ukochanie pracy życiotwórczej. Te strony dodatnie ducha perskiego jaśnieją, nietylko na kartach ich własnego piśmiennictwa, lecz znajdują, potwierdzenie dobitne w pełnych zachwytu opisach pisarzy starożytnych. Odpowiednio do wysokiego wzrostu i mocnej budowy ciała, posiadali Persowie wielką dzielność fizyczną, rozwijaną bezustannie w walkach z przeciwnościami losu, energiczną wolę i wytrwałość godną podziwu. Gdy Indus czuł się ofiarą i biernym uczniem ciężkiego życia, Irańczyk wychował się na pana i mistrza tego życia.

W niczem może nie zaznaczyły się te przymioty tak wyraziście, jak w ich religji, która dzisiaj liczy zaledwie około 90,000 wyznawców (według Mariusza Dobkowskiego obecnie żyje na świecie około 130 tysięcy zaratusztrian, z czego w Iranie – 25 tysięcy, w Indiach około 80 tysięcy, w Pakistanie około 5 tysięcy, 23 tysiące w Ameryce Północnej, i pozostała liczba w światowej diasporze⁵), mieszkających przeważnie w Indjach zachodnich, w Bombaju, a w naszych czasach zaczyna budzić coraz większe zainteresowanie i zasłużony podziw. Jak z życiem i religją Indusów kojarzy się nierozerwalnie imię wielkiego ascety i pesymisty, Buddy, tak z życiem i religją, Persów wiąże się imię wielkiego optymisty i miłośnika pracy życiotwórczej, Zaratustry.⁶

Przyjmuje się, że pierwsza fala Indoirańczyków ruszyła na podbój subkontynentu Indyjskiego, co powiodło się doskonale, a w jakiś czas potem druga fala najeźdźców ruszyła w kierunku ziem dotychczas kontrolowanych prze Elamitów, Asyryjczyków, Babilończyków czy mieszkańców państwa Urartu, którego spadkobiercami są współcześni Ormianie.⁷

Na podbój ziem dzisiejszego Iranu wyruszyły dwa plemiona – Medów i Persów. Ci pierwsi osiedlili się na północy podbitego terytorium, czyli w dzisiejszym Azerbejdżanie i Kurdystanie, drudzy zaś powędrowali dalej na południe i wschód.

Z plemienia Medów wywodziła się ówczesna aryjska arystokracja oraz magowie (magowie to słowo pochodzące z greki, zaratusztrianie nazywają ich mobedami) – kapłani starożytnego kultu mazdejskiego.

Dzięki Medom i Persom kraje Bliskiego Wschodu zapoznały się z koniem, jako zwierzęciem z ogromnym powodzeniem wykorzystywanym przez wojowników, oraz z żelazem, które prawdopodobnie właśnie Indoirańczycy nauczyli się wytapiać jako pierwsi, i to w czasach gdy zamieszkiwali jeszcze nadwołżańskie stepy.⁸

W świetle tego zrozumiałym się wydaje, dlaczego dzielne i wojownicze ludy, które do tej pory kontrolowały terytoria zajęte przez Medów i Persów przegrały w walce z nimi – po prostu technologicznie byli słabsi, a ich broń i taktyka przegrywała z bronią i taktyką Medo–Persów.

Pierwsze pisemne wzmianki dotyczące Medów i Persów odnajdujemy zapisane pismem klinowym na glinianych tabliczkach, z okresu 870 – 823 p.n.e. odnalezionych przez archeologów w ruinach biblioteki władców asyryjskich.⁹

Medowie i Persowie, którzy przywędrowali do zachodniego Iranu prawdopodobnie zasiedlili tę część kraju niezależnie od innych pokrewnych im plemion, oddzielając się od głównego nurtu indoirańskiego zmierzającego z północy na południe w poszukiwaniu nowych ziem. Według Herodota Medowie, którzy osiedlili się w północno–zachodniej części kraju dzielili się na sześć plemion, z których jedno było plemieniem magów, czyli kapłanów. Fakt, iż jakieś plemię było w całości poświęcone służbie kapłańskiej nie stanowi w starożytnym świecie czegoś nadzwyczajnego. Identycznie było np. m. in. u Żydów, gdzie kapłani wywodzili się wyłącznie z plemienia Lewiego, a dokładniej stanowili oni podgrupę lewitów wywodzącą się od Aarona, brata Mojżesza, kapłani dopełniali obrzędów ofiarnych, zaś inni lewici sprawowali w Świątyni funkcje pomocnicze.¹⁰

Przez kilkaset lat plemiona Medów i Persów nie miały większego znaczenia w regionie, zmieniło się to dopiero wtedy, gdy Medowie w sojuszu z Babilonem w latach 614 – 612 p.n.e. zniszczyli państwo asyryjskie, podporządkowując sobie politycznie znaczą jego cześć.

Rychło jednak nastąpił zmierzch potęgi medyjskiej, bo po zaledwie kilkudziesięciu latach istnienia ich państwa. W roku 549 p.n.e. doszło do buntu Persów przeciw zwierzchnictwu medyjskiemu, na którego czele stanął pochodzący z rodu Achmenidów zięć króla medyjskiego Cyrus Wielki.

Ale chociaż polityczna władza nad Medo–Persją przeszła niepodzielnie w ręce Persów, to jednak nie zepchnięto Medów na margines życia społecznego, i w nowej rzeczywistości odgrywali oni zgoła niepoślednią rolę.

Cyrus był typem wojownika, który zdawał sobie sprawę z tego, że jeśli nie zaatakuje on, to zaatakują jego. Dlatego rychło ruszył na podbój ościennych krajów i w wyniku zwycięskich wojen stworzył pierwsze w historii imperium perskie.

Awesta i inne święte księgi

Zaratusztrianizm, zwany również zoroastryzmem, nazwę swą zawdzięcza Zaratustrze (Zoroastrowi – Zoroaster to grecka forma imienia proroka, w języku awestyjskim zwanego Zaratusztra, a w języku pahlawi Zartoszt (Zartosht)) wielkiemu prorokowi i reformatorowi religijnemu Medo–Persów, żyjącemu prawdopodobnie w latach 1400 – 1200 p.n.e. Według niektórych źródeł ta data jest przesunięta na przełom wieków VII i VI p.n.e., ale najnowsze badania wykazują jednak błędność takiego datowania. Jest to data szacunkowa i mocno hipotetyczna, ale niestety niczego bardziej precyzyjnego na ten temat powiedzieć nie można.

Informacje na temat życia Zaratusztry można znaleźć jedynie w literaturze awestyjskiej i tekstach pahlawi. Nie istnieją natomiast jakiekolwiek źródła niezależne, w których można by się natknąć na informacje dotyczące tej tajemniczej postaci z zamierzchłej epoki. To bowiem co znajdujemy w starożytnych pismach greckich opiera się na informacjach uzyskanych przez Greków od samych Persów.

Zanim przyjrzymy się bliżej postaci Zaratusztry, musimy powiedzieć – choćby krótko – czym jest Awesta czyli „Miarodajne wypowiedzi”, stanowiąca świętą księgę zaratusztrian. A oto co na ten temat pisze Ks. Władysław Zaborski:

Najstarszym zabytkiem piśmiennictwa irańskiego jest Awesta (lub Avesta, Apastak, Awistak – od słowa apartak, czyli prawo), zbiór różnorakich pism, składających się na księgę, niegdyś nazywaną Zend–Awestą. Tę nazwę zaproponował Anquetil Duperron, sądząc, iż taki właśnie nosiła ona tytuł.

Owo przypuszczenie było błędne, ponieważ poszczególne części, z których obecnie składa się księga, początkowo istniały niezależnie od siebie, a zatem nie mogły mieć żadnej wspólnej nazwy, i dopiero gdy zebrano je w jedną całość, oraz zaopatrzono komentarzami, otrzymały odpowiedni tytuł, mianowicie zaś zbiór ten w języku pahlawi (Ks. Władysław Zaborski uważa, że język pahlawi powstał z języka perskiego, i któregoś z języków semickich; prawdopodobnie językiem tym posługiwali się Partowie sąsiadujący z Asyryjczykami; język pahlawi był językiem urzędowym w Persji, spotyka się monety z IV w. (np. pieniądz satrapy Abd Goharau) które noszą napisy w tym języku p przyp. A.S.) nazwano: Awestak wa Zand, w perskim zaś: Awesta wa Zand – co znaczy: „Prawo i komentarz”.

Wynika stąd, że wyraz Awesta odnosił się tylko do zbioru oryginalnych pism irańskich i był rzeczywistym jego tytułem; tytuł ten zachowujemy, odrzucając zbyteczny i niewłaściwy dodatek Zand, Zend. Co się tyczy nazwy języka, w którym pisana była Awesta, jakkolwiek nazwa języka awestyjskiego, jaką mu nadano, nie jest najodpowiedniejsza, nie istniał bowiem żaden lud, który by się tak nazywał, jednakże, ponieważ nie wiemy jaką nazwę nosił lud, który go używał, a znany jest tylko z Awesty, taką nazwę przyjęto w nauce.

Uczeni europejscy zapoznali się z Awestą dopiero z końcem ostatniego (XVII wieku) stulecia. Anquetil Duperron sprowadził pierwszy do Europy rękopisy, zawierające tekst Awesty, i wydał częściowe jego tłumaczenie w języku łacińskim. Ogłoszenie tej pracy dało bodziec Europejczykom do dalszych poszukiwań w tym kierunku.

Zbierano skrzętnie rzadkie rękopisy w Indiach i Persji, kupowano je na wagę złota i sprowadzano do Europy: Paryż, Londyn, Kopenhaga i Monachium posiadają z nich najcenniejsze. Te rękopisy jednak dość długo stanowiły tajemnicę: języka awestyjskiego nie znali nawet ci, którzy go używali w liturgii, i dopiero mozolne prace filologów europejskich doprowadziły do jego zrozumienia.

Po przyswojeniu sobie języka Awesty poczęto porównywać rękopisy, grupować i składać rozrzucone części piśmiennictwa irańskiego – i wreszcie zestawiono je w całość, taką, jaką obecnie posiadamy.

W pierwszej połowie XIX stulecia pojawiły się wydania oryginalnego tekstu. Eugeniusz Burnouf wydał (1829–1843) litografowany tekst jednej części Awesty, zwanej Wendidad; Sade– Spiegel ogłosił drukiem (1851–1858) właściwą Awestę w języku awestyjskim, wraz z tłumaczeniem w języku pahlawi. Westergaard w Kopenhadze wydał całą Awestę (1852–1854); wielu innych iranistów opracowało pojedyncze części księgi.

Pierwszej próby częściowego tłumaczenia Awesty dokonał Anquetil (1771); oprócz wielu niedokładności jakie przedstawiało to tłumaczenie, nie budziło ono ufności przede wszystkim dlatego, że dokonane zostało według tekstu pahlawi. W ciągu XIX wieku E. Burnouf, Roth, Spiegel, Windischmann, de Harlez wydali kolejne tłumaczenia Awesty na różne języki europejskie.

Awesta, jaką dziś posiadamy w wydaniach europejskich, składa się z dwóch działów: z w i e l k i e j czyli w ł a ś c i w e j Awesty i z m a ł e j Awesty – zwanej Chorda–Awesta (Khorda– Avesta, Xorda Avesta). W skład właściwej Awesty wchodzą trzy części: Wendidad, Wispered i Jasna: pierwsza i trzecia zajmują się legendami i przepisami prawnymi, druga jest księgą liturgiczną.

Wendidad stanowiący najobszerniejszą część Awesty; podzielony jest na rozdziały czyli Fargardy. Traktuje on o sposobach oddalania złych duchów, zawiera podania o czasach pierwotnych, oraz przestrogi i wskazówki, odnoszące się do rolnictwa i hodowli bydła. Wispered jest zbiorem pieśni, które są, zdaje się, ułomkami tylko, należącymi do części trzeciej. W skład Jasny (Yasna) wchodzą hymny zwane Gathy. Gathy pisane są wierszem i osobnym dialektem, którego używali niegdyś prawdopodobnie mieszkańcy Merwu (Muru). Archaiczność języka wskazuje, że Gathy są najdawniejszym pomnikiem piśmiennictwa irańskiego; różnorodność stylu daje do myślenia, iż nie są dziełem jednego autora. Co do treści, Gathy nie stanowią całości: traktują o rozmaitych przedmiotach, przeważnie jednak zawierają część dogmatyczną.

Chorda–Awesta składa się z pieśni i modlitw, które odmawiają wyznawcy zaratusztrianizmu. Jest to książka do nabożeństwa. Każda prawie pieśń i modlitwa nosi osobną nazwę, z wyjątkiem tak zwanych j a s z t ó w, będących hymnami religijnymi, a których jest dwadzieścia jeden i które stanowią pewną całość. Zaratusztrianie dzisiejsi posiadają, rozumie się, wszystkie te dawne pisma irańskie lecz w innym układzie. I tak ich księgą liturgiczną jest tak zwana Wendidad Sade. Księga ta podzielona jest na rozdziały, z których każdy zawiera wyjątki z różnych części Awesty i odmawia się w pewne dni uroczyste i przy stosownych obrzędach. Wendidad Sade zawiera tekst tylko w języku awestyjskim. Posiadają również zaratusztrianie oddzielne części tak wielkiej jak i małej Awesty, lecz obok tekstu awestyjskiego umieszczony jest zawsze tekst w języku pahlawi wraz z komentarzami; taki układ jest kanonicznym dla ich studiów teologicznych, ponieważ język awestyjski jest dla nich niezrozumiałym.

Taka jest dzisiejsza Awesta. Czy istniała niegdyś jakaś obszerniejsza Awesta, tego nie wiemy. Herodot pisze, że Hermippus utrzymuje, iż Awesta składała się z 20 ksiąg, a każda księga zawierała sto tysięcy wierszy – jest tu widoczna przesada. Według podań Parsów, za dynastii Sasanidów miało istnieć 21 ksiąg. Wymieniają oni nazwy tych ksiąg, treść i ilość rozdziałów zawartych w każdej. Ilość tych rozdziałów miała wynosić poważną liczbę 826, z których 196 zaginęło już za Aleksandra Macedońskiego. Zaborcy arabscy mieli zniszczyć te pisma, tak że został jedynie Wendidad i oderwane ustępy z innych ksiąg. Nie ulega wątpliwości, że Awesta w dzisiejszym składzie (posiadająca 119 rozdziałów) przedstawia wybitne braki, lecz czy była ona tak obszerna, jak utrzymują Parsowie, to inna rzecz: według najnowszych badań i przekonywujących dowodów, jeżeli istniały niegdyś owe 21 ksiąg, to należały one do piśmiennictwa pahlawi i zawierały komentarze, nie zaś oryginalne pisma irańskie.

Czas, w którym pisane były różne działy Awesty, jest bardzo trudny do oznaczenia; nie zawierają one bowiem takich danych historycznych, które pozwoliłyby powiązać ją synchronicznie ze znanymi dziejami innych ludów. Filologia porównawcza, stan społeczeństwa, przedstawiony w tych pismach, podania zoroastran i wzmianki obcych pisarzy, są jedynymi wskazówkami, z pomocą których możemy ustalić prawdopodobny czas ich powstania.

Język Awesty jest narzeczem jakiegoś ludu indoirańskiego, który zamieszkiwał stepy nadwołżańskie. Ponieważ język ów stał się martwy już na kilka wieków przed naszą erą, nadto ponieważ ma on większe powinowactwo z sanskrytem niż z językiem perskim, można sądzić, że starożytność tych zabytków piśmiennictwa sięga bardzo głębokiej przeszłości.

Za odległą starożytnością przemawia również stan społeczny, w jakim pozostawał lud, wśród którego powstały te pisma. Społeczeństwo było jeszcze pierwotne, prowadziło koczowniczy tryb życia, zajmowało się chowem bydła, szczególnymi względami otaczało psy, które strzegły trzód przed napaścią drapieżników. Zaczynały się już rysować warstwy społeczne – kapłani, wojownicy i lud.

Rękopisy Awesty, jakie posiadają biblioteki europejskie pochodzą z XIII, a najpóźniejsze z XVI w. naszej ery, a mają być kopiami rękopisów z epoki Sasanidów. Według podań Persów, za panowania Szapura II, w IV w. naszej ery, zebrane zostały luźno istniejące podówczas działy piśmiennictwa irańskiego w jedną całość.¹¹

Przyjmuje się, że teksty awestyjskie zostały zebrane i spisane specjalnym alfabetem, liczącym 49 liter, w okresie sasanidzkim (226 – 651 r n.e.).

Podsumowując: Awesta dzieli się na: Jasnę (Yasna) – zawierającą świętą liturgię i Gathy – hymny Zaratusztry, Małą Awestę – Chorda Awestę (Khorda Avesta, Xorda Avesta) – będącą rodzajem modlitewnika, Wisperad (Visperad) – [Nabożeństwo ku czci] Wszystkich Władców i Wendidad (Vendidad) – Prawo przeciw demonom.

Ponieważ około IV wieku p.n.e. język Awesty stał się dla Persów całkowicie niezrozumiały powstały wówczas parafrazy świętych tekstów i komentarze do nich napisane w średnioperskim języku pahlawi.¹² Niektóre dzieła literatury religijnej napisano także w tym języku w okresie późniejszym.

Zatem wiemy, iż prócz Awesty istnieją jeszcze inne teksty religijne. I tak wymienić należy Denkard, czyli Zasady wiary. Denkard jest powstałą w dziewiątym stuleciu encyklopedią zoroastryzmu, zawierającą obszerne cytaty z dzieł starszych o tysiące lat. Włączając w to utracone teksty Awesty. Jest to jedno z najbardziej wartościowych źródeł informacji na temat religii zoroastryjskiej oprócz samej Awesty, powstałe w IX – X w n.e., czy opierającą się na zaginionych tekstach awestyjskich Bundahiszn (Bundahishn, Bundahišn), czyli Opowieść o początkach (o stworzeniu).¹³

Wspomnieć też trzeba o jeszcze innych tekstach zaratusztriańskich. Będą to na przykład:

Księga Arda Viraf namag (bądź Arda Wiraz namag), czyli Księga o pobożnym Wirazie, autorstwa nieznanego pisarza, o którym wiemy tyle ile mówi sama Księga..., która być może wyszła spod pióra pewnego pobożnego autora komentarzy do Awesty, napisanych w czasach Sasanidów. Arda Viraf opowiada o wizjach nieba i piekła. Wizje piekła są bardzo drastyczne, tak że często podczas czytania ich opisów na pobożnych zgromadzeniach ludzie – szczególnie kobiety – krzyczą ze strachu. Księga ta ma mieć rzekomo potężny wpływ na powstrzymywanie się zaratusztrian od grzechu.

Zand–i Vohuman Yasht to zoroastriańska apokalipsa, zawierająca objawienie czasów ostatecznych, gdy religia będzie bliska wygaśnięcia, a później na skutek interwencji Ahura Mazdy nastąpi odnowienie wszechświata.

Chidag Andarz i Poryotkeshan – katechizm zaratusztriański, zawierający podstawową wiedzę religijną, która musi być znana każdemu chłopcu i dziewczynie w wieku piętnastu lat, zanim otrzyma święty sznur kusti¹⁴. Jest to święty sznur, którym opasują się dorośli zaratusztrianie. Sznur ten (spleciony z 72 białych nitek), każdy wierny (tak mężczyzna jak i kobieta) winien nosić na ciele od 15 roku życia. Sznur jest tak długi, że owija się nim ciało w talii trzykrotnie, wiąże go na podwójny węzeł, a luźne końce zwisają z boku. Ceremonia wręczania kusti jest bardzo uroczysta, połączona z odmawianiem modlitw, oczyszczaniem się z grzechów, wyrzekaniem wszelkiego zła i składaniem uroczystego wyznania wiary.

Shkand–gumanig Vizar to zaratusztrańska rozprawa apologetyczna, którą napisał Mardanfarrokh–i Ohrmazddad, jest to tekst pahlawi pochodzący z IX w.

Dadestan–Denig – tekst pahlawi z IX stulecia – to rodzaj przewodnika po religii zaratusztriańskiej w formie 92 pytań i obszernych odpowiedzi, których udzielił Dastur Manushchihr i Goshnajaman.

Jamasp Namak – Księga Jamaspi zawiera opowieści o stworzeniu, opowiada o różnych władcach, ludach Hindustanu, Chin, Arabii, Turkiestanu i Barbaristanu, poza tym zawiera interesujące przepowiednie dotyczące końca świata.

Dabestan–e Madaheb – tekst pochodzi z XVII stulecia n.e. i zawiera opisy m.in. tajemnych praktyk panujących w Indiach w tamtym czasie. Opisuje hinduizm, buddyzm, judaizm, chrześcijaństwo, islam, zoroastrianizm i rozmaite sekty religijne. Uważa się, że autorem tekstu jest Mir Du'l–feqar Ardestani, który napisał go w latach 1670 – 71. Autor jest lepiej znany jako Molla Mowbad lub Mowbadshah. Istnieje dowód, że autor należał do perskiej rodziny Shi'ite, i stał się stronnikiem pseudozoroastryjskiej sekty Azar Kayvani gdy był jeszcze dzieckiem.

'Ulema–i Islam – zawiły tekst filozoficzno – teologiczny powstały według jednych badaczy w VII, a według innych w XIII w n.e., prawdopodobnie jest to tłumaczenie albo raczej transkrypcja oryginalnego tekstu pahlawi zajmująca się m. in. zagadnieniami eschatologicznymi w ujęciu zurwanistycznym. Zurwanizm to herezja, która powstała w łonie zaratusztrianizmu pod koniec epoki Achmenidów, a zanikła w kilka stuleci po podboju Persji przez Arabów. Herezja ta zostanie szczegółowo omówiona w osobnym rozdziale.

Wizidagicha–i Zadspram – to tekst pahlawi z IX stulecia, składa się z fragmentów Awesty i Zand, jest to niejako zbiór legend i wierzeń zaratusztrańskich z epoki Sasanidów.

Mowy Adarbada syna Mahraspandana – autor to wysokiej rangi duchowny, który był premierem szacha Szapura II (309 – 379 n.e.) – jest to dzieło mądrościowe zawierające pouczenia jak żyć, żeby osiągnąć wieczne szczęście i uniknąć kary w Dniu Sądu.

Kârnâmag î Ardashîr î Babaga – Księga Czynów Ardaszira syna Babaga – Ardaszir I syn Babaga był założycielem dynastii Sasanidów (224 – 628 r n.e.), to krótka praca, napisana prostym stylem, zajmująca się także sprawami religijnymi, w historii Ardaszira zawarta jest myśl, że zwalczanie bałwochwalstwa jest zasługą.

Menog–i Khard – Osądy Ducha Mądrości – tekst pahlawi powstały prawdopodobnie w VI w n.e. zawierający pouczenia na temat religii zaratusztrańskiej udzielone pytającemu przez samego Ducha Mądrości.

Him va Kherat i Farkho Gabra – Natura i mądrość szczęśliwego człowieka – jest to mądrościowy tekst pahlawi zawierający pouczenia jak mądrze i szczęśliwie żyć.

Prócz wyliczonych tekstów są także i inne, ale nie ma potrzeby wszystkich ich wymieniać. Zaznaczę tylko, iż wszystkie one dostarczają nam niezbędnych informacji zarówno na temat systemu wierzeń i obrzędów religijnych czcicieli Ahura Mazdy, jak również informacji na temat postaci proroka Zaratusztry.

Zaratusztra i objawienie Ahura Mazdy

Zaratusztra należał do stanu kapłańskiego. Prawdopodobnie był kapłanem wykształconym według obyczajów i norm obowiązujących w społeczności, wśród której żył. Można domniemywać, iż od siódmego do piętnastego roku życia pobierał nauki, aby po ich ukończeniu móc spełniać zwykłe obowiązki duchownego.¹⁵

Widocznie jednak nurtowało go wiele pytań i wątpliwości, na które nie znalazł odpowiedzi w tradycyjnie przekazanej mu wiedzy religijnej, bo przez długi czas, wędrując od mistrza do mistrza, szukał mądrości. Na pytanie jak należy postępować w życiu, aby uzyskać wszystko co najkorzystniejsze dla duszy uzyskał od mędrców odpowiedź, iż należy żywić biedaków, karmić bydło, gromadzić drewno na podsycanie świętego ognia, wlewać haomę do wody, oraz czcić dewy, wysławiając je w modlitwie¹⁶. I Zoroaster stosował się do tych zaleceń, z jednym wyjątkiem – nigdy nie oddał czci Daewom (dewom, czyli demonom). Zaratusztra oficjalnie zwalczał bałwochwalstwo, które jest uważane za jeden z najcięższych grzechów, przeciwstawianie się bałwochwalstwu i fałszywym religiom jest natomiast wielką zasługą.¹⁷)

Mijały lata, a Zaratusztra wciąż nie znajdował odpowiedzi na nurtujące go pytania, mimo iż posiadł już ogromną wiedzę. Przełom nastąpił, gdy osiągnął wiek trzydziestu lat (wszystkie dostępne mi źródła podają taki właśnie wiek proroka, mówi jednak, że miało to miejsce, gdy Zaratusztra ukończył lat czterdzieści¹⁸). Wówczas doznał czegoś niezwykłego – objawiła mu się świetlista istota, która sama siebie nazwała Vohu Manah, czyli Dobra Myśl. Ślad tego wydarzenia znajdujemy w Aweście:

Jako jedynego świętego rozpoznawałem ciebie, Mazda Ahura, gdy Dobra Myśl przychodziła do mnie i pytała: „Kim jesteś ? Do kogo należysz ? (...)

Wówczas odpowiadałem jej: jestem Zaratusztra, prawdziwy wróg kłamstwa (...)

O Ahura Mazda! Zaratusztra sam wybiera Twojego Świętego Ducha.

Niechaj ucieleśni się Prawo, pełne życia i siły.

Niechaj Pobożność będzie w promiennym Królestwie!

(Awesta, Jasna 43, 7, 8, 16 – SBE – Sacred Books of the East¹⁹)

Objawienie jakiego doznał Zaratusztra miało miejsce podczas święta wiosny, gdy udał się nad rzekę, aby dokonać rytualnej ablucji w jej ożywczym i oczyszczającym nurcie. Gdy wyszedł z wody i chciał na powrót przywdziać ubranie, ujrzał świetlista istotę – archanioła Vohu Manah (w tekstach pahlawi jego imię brzmi: Vohuman) w ludzkiej postaci, przystojnego, błyszczącego, i wspaniale przyodzianego w szaty, które wyglądały jakby zostały uszyte z drogocennego jedwabiu. Była to istota ogromna, „dziewięć razy większa od Zaratusztry”.

Vohu Manah poprowadził Zaratusztrę przed oblicze Boga Ahura Mazdy, który znajdował nie nieopodal w otoczeniu pięciu innych archaniołów równie wspaniałych, co ten, który pierwszy objawił się nad rzeką. Tekst obrazowo mówi, że gdy szli do Ahura Mazdy archanioł postawił dziewięć kroków, prorok zaś musiał ich zrobić aż dziewięćdziesiąt.

Gdy Zaratusztra znalazł się w obecności świetlistych, nieziemskich istot, zauważył, iż intensywność wydzielanego przez nie blasku sprawiła, iż nie widział na ziemi własnego cienia, a więc znalazł się niejako w sercu światłości. Prorok złożył hołd Ahura Mazdzie oraz archaniołom i wówczas objawiono mu wielkie prawdy, z których pierwsza jest ta, iż w widzialnym, materialnym, doczesnym świecie trzy rzeczy są rzeczy właściwe i prowadzące do doskonałości: dobre myśli, dobre słowa i dobre czyny.²⁰

Dano poznać Zaratustrze wszelką wiedzę. Przede wszystkim poznał on, że jedynym i najwyższym Bogiem, stworzycielem wszystkiego jest Ahura Mazda, co oczywiście znalazło oddźwięk w tekstach Awesty:

Zanoszę tę ofiarę na cześć Ahura Mazdy, stworzyciela, świetnego, majestatycznego,

bardzo dobrego, bardzo pięknego,

bardzo stanowczego, który posiada najwyższą mądrość,

kształt doskonały, [który jest] najświętszy,

[który jest] duchem najmędrszym;

który nas stworzył, który nas uczynił i karmił; tego ducha

który wszystkiemu daje rozwój.

(Awesta, Jasna 1, 1 – 4)²¹ 

albo:

Pytam Ciebie, Ahura – odpowiedz mi:

Kto utworzył razem ze Zwierzchnictwem cenną Pobożność? Kto stworzył posłuszeństwo synowskie?

Dążę do poznania tych spraw od Ciebie, o Mazdo, Twórco wszystkich rzeczy przez Ducha Świętego.

(Awesta – Jasna 44, 7 – SBE)

Dane też było prorokowi poznać przymioty Boga, który sam o sobie mówił w ten sposób:

Jestem orędownikiem, jestem stworzycielem i karmicielem, jestem mędrcem, duchem najświętszym. Imię moje jest zbawiciel, nazywam się tym, który zbawia potężniej, aniżeli kto inny. Nazywam się Atharwan, nazywam się najwyższym Atharwanem; nazywam się Ahurą, władcą; nazywam się Mazdą, mędrcem. 

Nazywam się świętym; nazywam się najświętszym; nazywam się najwspanialszym.

Nazywam się tym, który widzi wiele; nazywam się tym, który widzi najwięcej; nazywam się tym, który widzi z daleka; nazywam się tym, który widzi z daleka najlepiej. Nazywam się strzegącym; nazywam się dobroczyńcą; nazywam się stworzycielem, orędownikiem, karmicielem; nazywam się tym, który zna, nazywam się tym, który zna najlepiej.

Nazywam się tym, który daje dobrobyt; nazywam się tym, którego prawa dają dobrobyt; nazywam się tym, który rządzi według swojej woli; nazywam się tym, który najwyżej rządzi według swej woli.

Nazywam się świetnym królem; nazywam się królem najświetniejszym. Nazywam się tym, który nie oszukuje; nazywam się tym, który nie dozwala oszustwa. Nazywam się obrońcą przełożonych; nazywam się karcicielem złości. Nazywam się tym, który druzgocze; nazywam się tym, który trzyma wszystko w swym ręku; nazywam się budowniczym powszechnym.

Nazywam się tym, który sprawia wszelką użyteczność; nazywam się tym, który sprawia wszelki przyrost; nazywam się uposażającym.

Nazywam się bohaterskim; nazywam się tym, który okazuje największe łaski; nazywam się czystym; nazywam się wielkim.

Nazywam się tym, który posiada władzę królewską, nazywam się tym, który posiada najwyższą władzę królewską. Nazywam się mędrcem; nazywam się największym z mędrców; nazywam się wszechwiedzącym.

(Awesta: Chorda–Awesta, Jaszt 1, 1 – 23)²²

Chociaż powyższe teksty mogą świadczyć o jedynobóstwie, ich interpretacja nie jest jednoznaczna. Mimo bowiem, że Ahura Mazdzie przypisane są atrybuty Najwyższej Istoty – duchowej, osobowej, wolnej, wszechpotężnej, najświętszej, najdoskonalszej, tej która z niczego stworzyła świat, a teraz utrzymuje go i nim rządzi²³, zoroastryzm w rzeczywistości nie jest religią czysto monoteistyczną, lecz skłaniającą się ku dualizmowi.

W udzielonym objawieniu dane było zrozumieć Zaratustrze i to także:

Zaprawdę są dwa Duchy pierwotne, bliźniacze, o których wiadomo, że walczą ze sobą. Są one dwa w myśli, słowie i działaniu: dobry i zły... I gdy te dwa Duchy spotkały się po raz pierwszy, stworzyły życie i nieżycie, a na końcu będzie najgorsze bytowanie dla czcicieli kłamstwa (drug), zaś najlepsze schronienie dla tych, którzy posiedli sprawiedliwość (asza). Ten z dwu Duchów, który postępuje drogą kłamstwa, czyni najgorsze rzeczy, zaś Najświętszy, odziany w najtwardszy kamień (tzn. w niebo) wybrał sprawiedliwość, i tak będzie z tymi wszystkimi, którzy nieustannie czynią zadość Ahura Mazdzie przez sprawiedliwe postępowanie.

(Awesta – Jasna 30, 3 – 5)²⁴

Problem polega na tym, że Awesta zawierająca doktrynę Zaratusztry jest przede wszystkim księgą liturgiczną, jeśli zaś idzie o dogmatykę jaką ona prezentuje, to należy zauważyć, iż ta ostatnia jest jedynie bardzo ogólnie naszkicowana, dając pole do spekulacji, a dotyczy to nawet najważniejszych kwestii, w tym i tej ilu jest bogów. Z Awesty bowiem nie wynika całkiem jasno i do końca, iż Ahura Mazda jest Bogiem jedynym (chociaż zaratusztrianizm tak właśnie naucza). Dało to magom w późniejszych czasach pole do spekulacji i przyczyniło się do powstania herezji zurwanistycznej, manichejskiej, czy mazdakickiej, o których będzie w dalszej części tej pracy.

Z drugiej jednak strony, z wielu świętych tekstów wnosić jednak trzeba, że to właśnie Ahura Mazda jest istotą najwyższą, ponad którą nie stoi nikt wyższy, istotą, która stworzyła wszystko z niczego. Natchniony autor Awesty, doskonale znający właściwe odpowiedzi, pyta retorycznie:

Pytam Ciebie, Ahura Mazda, odpowiedz mi:

Kto był ojcem rodzącym Prawdę?

Kto wytyczył ścieżki słońcu i gwiazdom ?

Dzięki komu, jeśli nie dzięki Tobie, księżyc rośnie i się zmniejsza?

Ja pragnę, o Mazdo, wiedzieć to i wiele innych rzeczy.

Pytam Ciebie, wyjaw mi, Ahura:

Kto podtrzymuje ziemię poniżej i firmament, aby nie spadł? Kto wody i rośliny umacnia?

Kto ujarzmiał szybkość wiatrów i zaprzągł do nich chmury? Pytam Ciebie, o Mazda, odpowiedz mi twórco Dobrej Myśli?

Pytam Ciebie, Ahura, odpowiedz mi:

Jakiż artysta ukształtował jasność i ciemność?

Jakiż artysta stworzył sen i przebudzenie?

Kto uczynił poranek, południe, i noc,

Aby ukazać człowiekowi jego dzieła?

(Awesta – Jasna 44, 3 – 5 SBE)

Oczywiście Ahura Mazda odpowiada, że to on jest tym, który wszystko stworzył i ustawicznie podtrzymuje.

Ale Bóg jest nie tylko stworzycielem tego co materialne, czy postrzegalne zmysłami, lecz także i tego, co tkwi w ludzkim sercu – prawa, moralności, wyższych uczuć...

Jednak ludzie nie są w y ł ą c z n i e dobrzy, na świecie nie ma t y l k o dobra. I Zaratusztra zadawał, i każda ludzka istota po dziś dzień ciągle zadaje to pytanie: – Dlaczego?  Awesta taką daje odpowiedź:

I tak, na początku dwa pierwotne Duchy, które objawiły siebie w wizji jako Bliźniacy – jeden dobry, drugi zły, w myśli, słowie i czynie i pomiędzy nimi dwoma należy wybierać właściwie, mądrze, a nie głupio.

I kiedy te dwa Duchy spotkały się razem na początku, stworzyły życie i nie–życie,

I to, że na samym końcu złe byty naznaczą się złem, I że na końcu czasów należeć będą do stronników kłamstwa, a idącym za Prawdą – Dobra Myśl.

(Awesta – Jasna 30, 2–4 SBE)

Bardzo ciekawe uwagi dotyczące tych kwestii zawiera praca Ks. Władysława Zaborskiego T.J.:

Jeżeli do tych pojęć religijnych dodamy przepisy moralne (...) które dla pozyskania szczęścia przyszłego wymagały cnotliwego życia, – wówczas bez wahania zawnioskować byśmy mogli, że religia ludów irańskich była nie tylko jedynobożną, wzniosłą, lecz że musiała mieć początek Boski. W Aweście jednak rzecz nie przedstawia się tak gładko; obok Ahury Mazdy, posiadającego niewątpliwie przymioty Najwyższej Istoty, występuje w Aweście inna osobistość, która aczkolwiek nosi również nazwę Ahury Mazdy, pod względem atrybutów różni się od poprzedzającej. Dualizm jest jaskrawem tłem całej Awesty.²⁵

Wróćmy jednak do przerwanej opowieści o objawieniach jakich doznał Zaratusztra. To, o którym wspomniano na początku rozdziału, było pierwszym z serii wielu innych jeszcze. W ich wyniku irański prorok zaczął głosić wiarę w Boga Jedynego, istniejącego odwiecznie, niestworzonego, źródło wszelkiego bytu, stwórcę wszechrzeczy, bytów widzialnych i niewidzialnych, materialnych i duchowych – Ahura Mazdę. Czcił go jako pana mądrości, prawdy, ładu i sprawiedliwości, które określa się jednym słowem – Asza (Asha). Jednocześnie objawiono Zaratustrze, iż prócz Pana Mądrego (Ahury Mazdy) istnieje druga istota duchowa, niestworzona, odwieczna, ale zupełnie różna od tego pierwszego – Angra Mainju, istota zła, szkodliwa, zgubna, i pozbawiona mądrości. I dano zrozumieć prorokowi, iż owe dwie istoty ustawicznie ze sobą walczą.²⁶

Wielki autorytet w dziedzinie wiedzy na temat religii zaratusztrańskiej, Mary Boyce, tak pisze na ten temat:

Podstawowym elementem objawienia Zaratusztry jest to, że każda z dwóch pierwotnych Istot dokonała świadomego (choć każda, jak widać, w zgodzie z własna naturą) wyboru, pomiędzy dobrem a złem, a więc aktu, który stanowi pierwowzór takiego samego wyboru, jakiego człowiek musi dokonać sam w życiu. Akt wyboru uaktywnił wrodzony antagonizm między dwoma Duchami, co na mocy decyzji Ahura Mazdy wyraziło się w stworzeniu i przeciwstworzeniu, lub też, jak to przedstawił prorok, w uczynieniu „życia” i „nieżycia” (t.j. śmierci), gdyż Ahura Mazda wiedział w swej mądrości, że stanie się Stwórcą i nada postać temu światu, wówczas Zły Duch zaatakuje świat, gdyż będzie to świat dobry, i zmieni go w pole bitwy, na którym będą zmagały się dwie siły, aż w końcu on, Bóg, zwycięży w tych wielkich zmaganiach i zniszczy zło, osiągając to, że cały wszechświat będzie już na zawsze dobry.²⁷

Stworzenie Archaniołów, Wszechświata i ludzi

Skoro w poprzednim rozdziale dowiedzieliśmy się kto jest Najwyższą Istotą, pora dowiedzieć się w jaki sposób powstał nasz świat i my sami.

W świętych tekstach można znaleźć bardzo ciekawe i obszerne opowieści o powstawaniu widzialnego świata. Informują one, że na początku była jasność i ciemność oddzielone od siebie otwartą pustą przestrzenią. W jasności znajdującej się ponad ciemnością przebywał Ahura Mazda (Ohrmazd, Ormuzd), w ciemności natomiast Angra Mainju (Anra Mainju, Ahriman, Aryman). Ahura Mazda był świadom istnienia złego ducha, ten ostatni natomiast nie miał pojęcia o istnieniu Pana Mądrego (może to stanowić dowód, iż jednak Ahura Mazda jest Bogiem Najwyższym, Angra Mainju natomiast, chociaż może w nieznacznym stopniu, to jednak ustępuje mu w hierarchii bytów). Angra Mainju widział natomiast jasność i chciał ją opanować. Doszło wówczas do walki między Ahura Mazdą, a Złym Duchem, w której ten ostatni został pokonany. Nie zrezygnował wszakże z walki przeciwko Dobru i przeciw wszystkiemu, co Dobro stworzyło, i po przegranej walce zapowiedział, iż będzie niszczył wszystko, co Pan Mądry powoła do istnienia. Ahura Mazda mając świadomość potęgi i ogromu zagrożenia ze strony Angra Mainju, zawarł z nim rodzaj rozejmu, później jednak przepędził Złego Ducha do ciemności²⁸, będącej właściwym dlań miejscem.

Wówczas odwieczny Ahura Mazda w swoim pierwszym akcie stwórczym, działając przez swego Ducha Świętego (Spenta Mainju) powołał do istnienia sześciu Archaniołów. Współczesny zaratusztrianizm te duchowe, świetliste istoty określa właśnie mianem Archaniołów, naukowa literatura religioznawcza woli używać na ich określenie słów „niższe bóstwa”.

Od tej chwili Pan Mądry, wespół z owymi Archaniołami, które są jednakiej natury z nim samym, choć oczywiście w hierarchii bytów stoją niżej, utworzył świętą siódemkę, która w siedmiokrotnym akcie stwórczym powołała do istnienia Wszechświat, rzeczy materialne i niematerialne, a także człowieka, co wyrażają między innymi te słowa:

O Mazdo, który przez swego Ducha Świętego stworzyłeś światy, prawo i mądrość.

(Awesta – Jasna 31, 11 SBE)

Szczegółowy opis pojawienia się Złego i jego napaści na świat znajdujemy w jednym z tekstów sakralnych:

Wizidagicha–i Zadspram:

Rozdział 1. Początkowy stan dwu duchów

Ku czci Stwórcy Ormazda i wszystkich aniołów, Świętych Nieśmiertelnych, niebieskich i ziemskich świętych jazatów – zebrane wypowiedzi Erbada Zadsprama, syna Judan–Jima z Południa, o spotkaniu dobrego ducha i złego ducha.

1. Powiedziano w Piśmie Świętym, że światłość była w górze, a ciemność w dole, i między nimi dwiema była otwarta pustka.

2. Ormazd znajdował się w światłości, a Ahriman w ciemności; Ormazd zdawał sobie sprawę z istnienia Ahrimana i [znał przyczynę] jego ukazania się dla sprzeciwu; Ahriman nie zdawał sobie sprawy z istnienia świata i Ormazda.

3. Zdarzyło się tak, że Ahriman, chwiejąc się w mroku i ciemności, przybłąkał się do granicy, rozmyślając o różnego rodu obrzydliwych rzeczach. Przedostawszy się do górnej części świata, zauważył wiązkę światła; z powodu swojego wstrętnego, szkodliwego charakteru uroił on sobie, że mógłby osiągnąć to, by i ten świat dostał się w zasięg jego absolutnej władzy.

4. A ponieważ łotr przeszedł przez granicę, wiedziony podłymi zamiarami, Ormazd przystąpił do walki aby wypędzić Ahrimana ze Swojego świata. Zrobił to, wykorzystając czyste słowa, odwracające to co się stało, i wyrzucił łotra na powrót w mrok.

5. Dla obrony przed łotrem (drudż) Ormazd napełnił Swoim duchem niebo, wody, ziemię, rośliny, zwierzęta, ludzi i ogień, który On stworzył dla ustanowienia obrony świata [przed Ahrimanem] w okresie trzech tysięcy lat.

6. Ahriman także w tym czasie w mroku gromadził środki; i przy końcu trzech tysięcy lat powrócił do granicy i chełpliwie wykrzyknął: ”Zniszczę Cię, zniszczę stworzenia, które przez Ciebie zostały pomyślane i ucieleśnione, dobry duchu, zniszczę wszystko”.

7. Ormazd mu odpowiedział: ”Twoja chytrość nie jest doskonała, o łotrze!”

8. Lecz Ahriman nie uspokajał się: ”Będę gorszyć wszystkie żywe istoty, tak, by straciły zaufanie do Ciebie i nabrały przywiązania do mnie jednego”.

9. Ormazd, napełniony duchem mądrości, kontunuował: ”Wszelkie przechwalanie się Ahrimana zostanie tylko fanfaronadą, jeżeli ja nie dopuszczę do najmniejszego nawet rozdzielenia się [pośród swoich stworzeń] w ciągu czasu walki”.

10. I zażądał On od Ahrimana pewnego czasu przyjaźni [rozejmu], zauważywszy, że Ahriman nie będzie mógł wykorzystać mocy [wynikających z praw stworzonych przez Ormazda], i zaistnienie tej epoki osiągnięto drogą obopólnej zgody na rozejm. Potem Ormazd sformował z Czasu trzy epoki, a każda epoka liczyła trzy tysiąclecia.

11. Ahriman zgodził się na to, wówczas Ormazd poczuł, że chociaż niemożliwym jest całkowite wypędzienie Ahrimana, to jednak ten zmuszony będzie wrócić do właściwego dla niego stanu, którym jest ciemność, skąd nieprzejednanie będzie starać się rozpowszechniać swoją truciznę.

12. I następnie, gdy tylko był wyznaczony przez nich czas [rozejmu], Ormazd wymówił modlitwę Ahunwara; Ahunwar otworzył doskonałość [świata Ormazda]:

13. Pierwsze – że wszystkie pożyteczne rzeczy na świecie są stworzone zgodnie z zamiarem Ormazda i wszystko co jest stworzone wedle zamiaru Ormazda odpowiada Jego Dobremu planowi; i nie istnieje nic pożytecznego, co nie pochodzi od Ormazda, a pochodzenie wszelkiej szkody [zła], grzechu i niesprawiedliwości odbywa się za przyczyną, różniącą się w swojej naturze od Ormazda (czyli dzieje się z woli Ahrimana – przyp. A.S.).

14. Drugie – wszyscy, którzy czynią to, co jest życzeniem Ormazda, zgodnie z prawem otrzymają od Niego nagrodę, a innych, którzy postępują na przekór życzeniom Ormazda, na moście [Czinwad] za ich sprawy spotka kara; jak widać z tej modlitwy, istnieje nagroda dla czyniących dobro, i karanie grzeszników, powiadomienie o niebieskim raju i uprzedzenie o zgrozie piekła.

15. Po trzecie, ogłasza się, że władza Ormazda rozpowszechnia się po to, żeby uwolnić [stworzenia] od nędzy i klęsk; i tak się zwiastuje, że potrzebujący odzyskają skarby – skarby, które będą wsparciem dla nich; jak rozumne stworzenia [są pomocą] dla ociemniałych, tak i skarby ze skarbca bogatego człowieka, szczodrze obdarowujące znajdujących się w nędzy, są jego prawdziwym skarbem.

16. I stworzenia, kierowane ręką Ormazda, walczą z ohydnymi stworzeniami, aby przywrócić Wszechświat do dawnego stanu, a powinno było się to zacząć pod wpływem tych trzech rzeczy.

17. To jest od początku prawdziwa pobożność, właściwa ludzkiej istocie, potwierdzająca się w zwiastowanej prawdzie, że Ormazd – to pełna doskonałość bez skazy, a Jego życzenie – życzenie dobra i wszystkiego co najlepsze; a Ahriman – wszelka obrzydliwość, pozbawiona jakiejkolwiek doskonałości.

18. Po drugie, w uporze i gorliwości w dobrych czynach i nadziei na nagrodę za dobre czyny, we wstrzemięźliwości od grzechu i prawdziwym lęku przed mostem [Czinwad] i karą za przestępstwa.

19. Po trzecie, w istnieniu wzajemnej pomocy między stworzeniami [Boga], które dzięki [tej] pomocy wzajemnej w ich wspólnej walce osiągają tryumfalne zwycięstwo nad wrogiem, który działa zgodnie ze swoim własnym życzeniem.

20. Tą modlitwą on [Ahriman] był związany, i spadł na powrót w mrok; a Ormazd ucieleśnił Swe twory na świecie. Najpierw stworzył niebo, za nim wodę, trzecim tworem stała się ziemia, czwartym – rośliny, piątym – zwierzęta, szóstym – ludzie.

21. Ogień wpierw był rozpuszczony we wszystkich sześciu tworach [Ormazda], będąc niejako zamknięty w każdym poszczególnym stworzeniu, niby skrzydła drzwi, nakładające się jedne na drugie.

22. Przez trzy tysiące lat stworzenia, posiadające ciała, były złączone razem, jakby pępowiną, i nie rozdzielały się; wtedy Słońce, Księżyc i gwiazdy stały nieruchomo.

23. Przed wtargnięciem zła przy końcu tego okresu Ormazd pomyślał tak: ”Jakie dobro wynika ze stworzenia tworów, które choć nie mają takiej potrzeby, to nie opierają się i są poddane złu?”

24. I dla wsparcia niebieskiej sfery stworzył On Czas (Zurwan); a Czas jest nieograniczony, tak że uczynił on stworzenia Ormazda bardziej ruchomymi niż te zrodzone przez Ahrimana, ażeby wydzielając aromat (Boj–dadan) stały wraz, rozpowszechniając go.

25. I, przewidując koniec, oddał On Ahrimanowi środek poza sobą samym, środek ciemności, za pomocą którego skrajny zasięg (wirunako) Czasu były zjednoczony w Nim na kształt koperty w kolorze popiołu, z czarnym brzegiem.

26. I czyniąc to, On rzekł tak: ”Dzięki ich broni siły węża (Ażo) osłabną, i ta, która jest twoją, rzeczywiście twoją własną córką, umiera przez religię; i jeżeli w końcu dziewięciu tysięcy lata, jak powiedziane i zapisane, będzie czas powrotu, ona powstanie, nie zginąwszy”.

27. W tej chwili Ahriman znalazł odpowiedni czas, aby skorzystać ze szczeliny między gwiazdami; łączność nieba z miejscem postoju gwiazd została otwarta, widać dlatego, że w niebie uformowała się skłonność do pustki (próżni) kosmosu i wzmocniła się podległość ciał niebieskich [wpływowi] mroku w miejscu, do którego obaj się rzucili, jako do miejsca walki.

28. Ahriman przyniósł z sobą ciemność i, otuliwszy niebo mrokiem w jednej trzeciej postoju gwiazd, rozpowszechnił wewnątrz nich niedoskonałość [zepsucie].

Rozdział 2. Napad Ahrimana na dobre twory

1. Na temat wtargnięcia Ahrimana do świata powiedziano w objawieniu, że przeszedł on granicę nieba w miesiącu Frawardin, w dniu Ormazd, w południe.

2. Niebo, ujrzwszy go, znając jego straszny charakter, zatrzęsło się tak, jak trzęsą się owce na widok wilka; a Ahriman, płonąc i parząc, wtargnął w nie.

3. Następnie wszedł on w wodę, która rozlała się pod ziemią, przyniosąc z sobą nieprzeniknioną ciemność; przedarł się przez środek ziemi i został w jej granicach; wszechobecne gady, wypełzające z nor, przypominają o miejscu jego pobytu.

4. Przejście, przez które wpadł – to jego własna droga do piekła, przez nie demony urządzają wypady knując zło.

5. Następnie podkradł się on do drzewa, wyrosłego z jednego korzenia, które wznosiło się nad ziemią i które zagłębiało się w ziemię. Było ono bez gałęzi i bez kory, soczyste i miłe; w nim przechowywała się siła wszystkich rodzajów drzew, a ponieważ ono też znajdowało się w ziemi, to po wtargnięciu Ahrimana zwiędło.

6. On [Ahriman] podkradł się do pierwotnego byka, który przewyższał Gajomarda, na brzegu rzeki Daiti w pośrodku ziemi; odległość do Gajomarda była równa jego własnemu wzrostowi, i taką też była odległość do brzegu rzeki Daiti; był on biały i lśniący, niczym Księżyc.

7. Ponieważ przeciwnik napadł na niego, Ormazd dał mu lekarstwo, które zowie się ”bang” [konopie indyjskie? – przyp. A.S.]; Ormazd natarł mu oczy bangiem tak, by zmniejszyć jego cierpienia, wywołane przez atak złoczyńcy; ale on jednak zapadł na zdrowiu i przewrócił się na prawy bok.

8. Przed napadem Gajomard miał jedną trzecią wzrostu Zartoszta i lśnił niczym Słońce. Ormazd stworzył z ludzkiego potu piętnastoletniego młodzieńca o wielkiej lśniącej figurze i posłał go [w wizji] do Gajomarda. On sprowadzał nań poty tak długo, jak długo jeden raz czyta się Ahunwar.

9. Kiedy poty minęły i otworzył on oczy, zobaczył, że na całym świecie zrobiło się ciemno, jak w nocy; na całej ziemi były węże, skorpiony, jaszczurki i wiele szkodliwych stworzeń innych rodzajów, tak że czworonożne zwierzęta stały wśród gadów; i na całej ziemi nie było takiego miejsca, gdzie by można było wetknąć igłę, by nie ulec napadowi szkodliwych stworów.

10. Przybyła błądząca gwiazda, tworząc połączenie z innymi sześcioma planetami i Księżycem, stawszy się siódmą; wiele ciemnych podejrzanych postaci z obliczem uśmiechającego się Ażdahaki szydziło zeń wraz z bezbożnikami anajr (czyli nie–Ariami – przyp. A.S.); i był on porażony przez bezwstydnych nikczemników.

11. W końcu, on (Ahriman) przyszedł do ognia i zmieszał z nim mrok i dym.

Rozdział 3. Dusza pierwotnego byka woła do Ormazda

1. I Goszorun, bowiem był on duszą pierwotnego byka, gdy ten skonał, wyszedł z niego, tak samo jak dusza [wychodzi] z martwego ciała, i zawołał do Ormazda tak, jak wojsko tysiąca wojowników, krzyczących razem.

2. I Ormazd, ażeby Jego pomoc była bardziej skuteczna i zawsze we właściwym czasie, spoglądając na stworzenie, które uległo zmieszaniu [z łotrem] (...), wzniósł się z ziemi na niebo.

3. A Goszorun poszedł za za nim, wciąż krzycząc: ”Kogo zostawisz by troszczył się o stworzenia?”²⁹

Ale to właśnie Ormazd jest tym, który się troszczy i troszczyć nie przestanie. Więc odtąd cały Wszechświat będąc świadom, komu zawdzięcza istnienie i ochronę wznosi pieśń pochwalną ku czci swego Stwórcy:

Obłoki i góry, które się wokoło wznoszą, wszystko co tylko wzrokiem dostrzegamy, gwiazdy, słońce, zorza, zwiastunka dnia – wszystko opowiada Twą chwałę, o Ahura Mazda. 

(Awesta – Jasna 49, 10 SBE)

Jak wcześniej wspomniano, w następujących po sobie kolejnych aktach stwórczych Ahura Mazda przy pomocy sześciu Archaniołów – Wohu Manah (Dobra Myśl), Asza Wahiszta (Najlepsza Prawość), Spenta Armaiti (Święte Oddanie), Chszatra Wairja (Pożądane Panowanie), Haurwatat (Zdrowie) i Ameretat (Długie Życie)³⁰, będących niejako atrybutami jego samego, kolejno stwarzał widzialne niebo, wodę, ziemię, rośliny, zwierzęta, i wreszcie rodzaj ludzki, oraz ogień.³¹

Wendidad (Fargard 2) dokładnie opowiada o pierwotnych dziejach ludzkości. Bohaterem tego Fargardu jest Jima (Ima, Jima Chszaeta – Dżam, Dżamszid pierwszy człowiek i pierwszy władca, być może jest on tożsamy z Gajomardem), któremu Ahura Mazda jako pierwszemu człowiekowi objawił swoje prawa. Za czasów jego życia panował „złoty wiek”, aż do chwili, gdy przez kłamstwo nie oddalił się od Boga.

W ziemi, w której przebywał Ima... panowała wówczas obfitość, pomyślność, pełność dóbr wszelakich, bydła, pokarmu. Nie było tam ani zimy ani wielkich upałów; nie było też s t a r o ś c i ani ś m i e r c i, nie było zazdrości, sprowadzonej przez Dewy, nie było k ł a m s t w a; tak było zanim począł w swem życzeniu słowo kłamliwe, błędne. Jak tylko w swym życzeniu powziął to słowo kłamliwe, błędne, Majestat się oddalił...

(Chorda – Awesta, Fargard 2, 31 – 34)³²

Jima, pierwszy człowiek dowiedział się od Ahura Mazdy, iż na „istoty cielesne przyjdzie klęska”, a dokładniej: nakazał budowę waru (wary), czyli warowni, która miała mieć plan czworoboku, o przepisanych wymiarach. Jima miał tam zbudować dom, założyć ogród, staw, sprowadzić ludzi, bydło domowe, ptaki, inne zwierzęta³³. Dzięki temu miał ocalić rodzaj ludzki. Poniżej przytoczę ten interesujący Fargard 2 w przekładzie Pietraszewskiego.

Ignacy Pietraszewski (1796 – 1869) – polski iranista rodem z Warmii, wielki patriota. Początkowo w służbie cara, potem, gdy car w zamian za stanowisko profesora na uniwersytecie petersburskim, zażądał od niego unikalnej kolekcji starożytnych monet orientalnych, jaką uczony zgromadził w okresie pracy dyplomatycznej na Bliskim Wschodzie, w roku 1843 porzucił Rosję i zamieszkał w Berlinie. Tu uzyskał stanowisko profesora na miejscowym uniwersytecie, został członkiem Akademii Jagiellońskiej i licznych towarzystw naukowych. W swoim pracowitym życiu podjął trud przetłumaczenia na język polski Awesty, ale ów przekład podporządkował swej fantastycznej hipotezie, jakoby Zaratusztra nakazał swemu ludowi powędrować na dzisiejsze polskie ziemie, i tutaj, w okolicach jeziora Gopło, osiedlić się. Pietraszewski wyciągnął – na podstawie widocznych podobieństw językowych – wniosek, iż Polacy wywodzą się od starożytnych Persów. Uporczywe trzymanie się tej fantastycznej teorii pozbawiło go profesury na uniwersytecie berlińskim, członkostwa wielu towarzystw naukowych, a nawet bezcennej kolekcji monet, którą stracił za długi. Pietraszewski zmarł w nędzy, ale dokończył działa i wydał własnym nakładem cały polski przekład Awesty (t. I. 1857 – Wendidad, t. II. 1862 – Wendidad, t. III. 1862 – Wisperad i Jasna).

Awesta – Wendidad³⁴Przegard (Fargard) II.

1. Prosi, t.j. wypytuje się Zoroaster Bohatera Stwórcę (w taki sposób I. Pietraszewski tłumaczy imię Ahura Mazda – przyp. A.S.) – Bohaterze, Stwórco, li myślą spojony, (pojmowany)! Dawco świata ludźmi jak gaj rozmnożonego, zostawać w czystości przeznaczonego!

2. Komu to z pierwszych mieszkańców na téj ziemi), udało się rozpytywać Ciebie? Ciebie, Bohaterze Stworzenia?

3. Komuż innemu, prócz mnie, który się Zoroastrem zowie, – komuż to udziełałeś, pouczałeś tychże samych praw wiary o Bohaterze Zoroastrowskim, – t.j. (li o tym Bogu Wszechmogącym, którego Zoroastr istotnie pojął?)

4. Nato, odrzekł Bohater Stworzenia. Z Jmą w sumieniu czystym, mną natchnionym – ożywiony cnotami Zoroastrze.

5. On to był pierwszym z mieszkańców na téj ziemi, przez którego wybadywany równie byłem, ja Bohater Stworzenia.

6. On to był ten inny, tobie podobny, a który zowiesz się Zoroastrem, – któremu podawałem, nauczałem praw o tymże Bohaterze, którego Zoroastr (dziś tak czysto) pojmuje.

7. Owa, o czem rozmawiałem znim, Zoroastrze, – ja Bohater Stworzenia.

8. Wysłuchaj mnie z uwagą, Imo w sumieniu czysty, dla szczęścia ludu zrodzony.

Przemawiaj (na piśmie), aby się lud brał do prawa.

9. Owa, co mnie odpowiedział na to Ima, w sumieniu czysty, Zoroastrze.

10. Nie jest mnie danem, aby komu w mawiać, nie jestem ja czystym mówcą na piśmie, abý pouczać brać prawa Boże.

11. Otóż tedy, Zoroastrze, ja mu odpowiedziałem, – ja, Bohater Stworzenia.

12. Ieżeli mnie Ima niemożesz wywyższać, pisząc prawa (Boże) i pouczając onych.

13. To przynajmniej, w pośród ludu mojego, gajem rozkrzewionego w daj się. To Przynajmniéj, pouczże lud mój, wiary (Boga). To przynajmniéj wszystko na świecie dla mnie żyjące, traktuj dobrze – opiekuj się dobrze, i wedle woli każdego uczyń szczęśliwym bez różnicy stanu.

14. Owa, co mnie potem odrzekł Ima w sumieniu czysty, Zoroastrze.

15. Jestem gotów, wpośród ludu Twego wdać się, jako pośrednik. Jestem gotów, lud Twój Boży, wiara oświecić. Jestem gotów wszystko Twoje, a co tylko żyje na świecie traktować dobrze, – i bez różnicy stanu, każdego szczęśliwym uczynić.

16. Nie będzie u mnie samowładnej chętki panowania koniecznego, – ato bym był, jako wiatr popędliwym. Nie będę ja gorącym, niecierpliwym, (tyranem). Niebędę ja gwałcicielem (istot niewinnych, cnotliwych). Nie będzie u mnie chuci miłości piekielnéj.

17. Otóż tedy, aby i on żył długo, przybrałem go sobie – ja, Bohater Stworzenia.

18. (Dałem mu do rąk) przeszyinicę, lancę złotem wykładaną, oraz ostrzem, także złotem wykładaném, przepasałem go.

19. Imo! jesteś dopiero biorącym wszechwładny rząd panowania (t.j. przyjąłeś królewskość).

20. Owo tu, dla Ima królewska władzą obarczonego, trzysta ziemi wydzieliło się, przeznaczyło się.

21. I tu, jego ta ziemia, stała się w krótce pełniutenką pastwisk, oroméj ziemi, mieszkańców co niemiara, Psów, Ptaków, Ogniw rolniczych, ognisk koczowniczych, które się tam wszędzie zoczały, świeciły.

22. Nie było tam już gotowéj ziemi, na wynaleźenie, gdzieby paść trzody, gdzieby rolę uprawiać, gdzieby mieszkańcom nowo się zabudować.

23. I to tu Imowi w sumieniu czystemu poszło przekarmienie, (zabrakło wolnéj ziemi).

Imo w sumieniu czysty, wyżywicielu wszystkiego na ziemi. Wyczerpała się już ziemia, aby gdzie paść trzody, aby gdzie na nowo rolę obrabiać.

Aby mieszkańcom się na nowo zażyć, i psy utrzymać, i ptastwo utrzymać, – aby nowe ogniwa założyć, – aby nowe ognie koczowników rozłożyć, gdzieby one na nowo zabłyszczały. Nie ma już tam (u ciebie) gotowej, wolnéj ziemi na wyjadanie trzodom – na nowe oranie – na nowe mieszkania. I tu, Ima przysiadł, ukląkł błagalnie. O świetny Panie! a daj mi upaść gdzie na karm nowy – owo ten tam, już błaga o jedzenie – a ten tu: ja mam ziemi nadto wyżywiającéj, nadto płodnéj.

Już pługa narożniki pozłacały u mnie – i tu, on ją przeszył ostrzem.

Uchodź precz stąd obdziaływaczu – Sporzycielu święty, uspokoicielu!

Kiedy tym czasem żyją tu wioski przepełnione ludem a niemające skąd wziąć nowych pastwisk dla trzod – nowéj ziemi na uprawę roli – wolnych miejsc, na nowe mieszkania.

Ależ, Imo! mam ja ziemi dosyć, która wyżywi jedno jeszcze tyle, troje tyle – a niech jeno trza będzie więcej, to i to się znajdzie.

A niechby się przebrało i to jeszcze, to jestem jutro w stanie przekarmić trzod znowu tyle, dać roli znowu tyle, i miejsc na nowe mieszkania znowu tyle.

A choćby i to jeszcze uszło, wyczerpało się, – to jestem wstanie zawsze tyle przekarmić, ile się tego już zażyło, (rozmnożyło). I tu, Imowi wszechwładcy, sześć set ziem nowych, przydało się.

24. Ale, i tu, jego ziemia przepełniła się w krótce pastwiskami trzod – oromą ziemią – mieszkańcami co niemiara – Psami – Ptastwem domowém – ogniwami rolniczemi – i ogniskami koczowniczemi, zewsząd błyszczącemi.

25. Nie było już tam gotowéj a swobodnéj ziemi na wynależenie gdzie paść tczody, gdzie orać na nowo, i gdzie mieszkańcom się zażywać.

26. I tu, Imowi wszechwładnie panującemu, dziewięć set nowych ziem dołączyło się.

27. Ale, i ta ziemia jego, przepełniła się w krotce trzadami paszącemi się – ziemia zaoraną – mieszkańcami zażyłemi – Psami, ptastwem domowym – ogniwami rolniczemi – i ogniskami koczowników, które zdala błysczały.

I nie było już gotowo–wolnéj ziemi na wynależenie pastwisk nowych, roli na nową uprawę – ani miéjsc na nowe mieszkania.

28. I tu znowu, Imowi w sumieniu czystemu zabrakło wyjadania – Imo w sumieniu czysty, wyżywicielu!

29. Przepełniła się i ta ziemia żywiołami – już cierpią brak trawy trzody – już brak wolnéj ziemi na uprawę – już niema wolnych miejsc dla mieszkańców, Psów, Ptastwa, ogniwom rolniczym, i koczowniczym a błyszczącym zewsząd ogniskom.

30. Już niema gotowo swobodnéj ziemi na wynależenie pastwisk trzodom, na nowe oranie i na żyliscza mieszkańcom.

31. I tu, Ima przysiadł, ukląkł błagalnie. O Panie prześwietny! a daj mi upaść gdzie na nowe przekarmienie, – bo owo ten tam, już prosi jeść.

32. Ten zaś tu powiada: ja mam ziemi nadto wyżywiającéj – już i narożniki pługa pozłociały.

33. I on ja tu przeszył ostrzem.

34. Uchodź precz stąd pomocniku, sporzycielu święty, uspokoicielu!

35. Kiedy tymczasem są tu wioski nic nie mające.

36. Skądże wziąć wolnych pastwisk dla trzod – nowéj ziemi na uprawę – wolnych miejsc na nowe mieszkania.

37. Ależ Imo! ja mam podostatek ziemi, która wyżywi jeszcze tyle, troje byle – a niech będzie potrzeba i więcéj, to jest jeszcze – a niech się i to przebierze, to być musi.

38. Ależ Imo! ja mam ziemi tyle która wyżywi dwoje tyle, troje tyle – a niech będzie potrzeba więcéj, to jest – a nich się i takowa przebierze, to jeszcze być musi.

39. Ależ, Imo! ja mam ziemi tyle, która wyżywi troje tyle, i jeszcze troje tyle nowonarodzonych – a niech potrzeba będzie więcéj, to i to jest – a niech się i to przebierze, to i jeszcze być musi.

40. Takową znowu ilość trzod, jutro będę wstanie przekarmić, – dać nowéj roli do orania, – dać nowych miejsc na mieszkania.

41. A niechno i to jeszcze ujdzie, przebierze się, – to we względzie wyżywienia tyle, ile się tego już nabrało, jam zawsze wyżywiciel gotowy.

42. Bo jam pośrednik między biorącymi, – bo jam dawca wszystkiego, jam Bohater Stworzenia. Gdzie kto jeno, o jakim miejscu, zechce pomyślić, to jam wszędzie – jam najczystszy, jam oddzielony, ja wynajduję i jeść daje wszelka błogość, szczęście, dary.

43. Ty równie głównym pośrednikiem być powinieneś między potrzebującymi brać. Ty Imo wszechwładny, dobrocią natchniony. Gdzie jeno trza będzie, ty powinieneś wchodzić, – ty powinieneś żyć razem z mieszkańcami – boś ty czysty – boś i ty oddzielony, ale widny – boś i ty wynalazca i karmiciel błogością, szczęściem.

44. A teraz, pośredniczko, przystąpmy do działania, do tworzenia szczęścia ludu – ja, jako wszechmocny dawca, – jako Bohater Stworzenia – jako wszędzie li myślą pojmowany, wszędzie bytujący, jako przeczysty, niepokalany – jako udzielny, niewidomy – jako wynalazca i karmiciel błogością, szczęściem, dobrodziejstwami.

45. Otóż tedy mowię, przystąpmy dopiero do oddziaływania szczęścia ludu. Ty, jako Ima wszechwładny, dobrocią natchniony, ty wszędzie powinieneś wejść, wszędzie z mieszkańcami żyć, – boś i ty niepokalany, – boś i ty dla wszystkich jedyny, – boś i ty karmiciel błogością, szczęściem, dobrodziejstwami.

46. I tu przemówił, dodał Bohater Stworzenia Imowi. Imo niepokalany, – wyżywicielu wszystkich zarówno.

47. Na tych, którzy są zostającymi w grzechach, zima mocno działać musi.

48. Musi nastać z tego chorowanie stojąc, – wycięczenie zupełne sił, – i umierać będą, żyć mogące istoty.

49. Na tych ludzi, którzy oddają się zbytecznie chuci, zima mocno działać musi.

50. Musi nastąpić z tej zimy, najpierw ściśnienie mroźne, a potem mocno zaśnieży.

51. Musi się w takiej porze chronić tam, gdzie są góry – musi się tam otulać, jak można.

52. Trzecia część, idzie uprowadzonego tam żywiołu, na działanie pomoru.

53. Chociażby uprowadzoném tam było w najpożądańszym bycie.

54. Chociażby było schronione, otulone okolnemi górami.

55. Choćby było ukryte w rozpadlinie głębokiéj i szerokiéj i rowniutkiéj.

56. Lud i żywioł Boży powinien zostawać w pochronie – powinien mieć domy, chlewy.

57. Przed zimą zatem, mając zwłaszcza grosz gotowy, potrzeba nabrać siana.

58. Przy tych, wodę, jak najprędzéj, potrzeba wyprowadzić, – bo ona potem wyciecze w mrozach.

59. Bo woda ciekąca, idąc jéj nabrać w potrzebie, zostawać będzie w osiadłości.

60. A kiedy żywioł wyjdzie na paszę, to nie potrafion tam sobie i noga cos odgrzebać a zjeść.

61. Otóż tedy, budowy przykażesz przygotować dla żywiołu trawą żyjącego –

Szerokie a długie, przeszło coś coś, nad cztery sążnie.

62. Jak należy, na nasienie ufne, – nabierzesz trzod żywiołu domowego, wołów do orania, mieszkańców roboczych, psów, ptastwa, ogniw rolniczych, oraz koczowników z ogniami ich błyszczącemi.

63. Otóż tedy, przykażesz wystawić budowy przy tych chlewach, szerokie a długie przeszło na cztery sążnie, – ato, aby tam ludzie, wedle woli, wygodnie sobie mieszkali.

64. Chlewy szerokie a długie, przeszło cztery sążniowe, dla krów cielących się.

65. Tak jak należy, trza tam równieś wodę wciek wprowadzić – a choćby to było o całą hatrę odległości, i daléj, – bo to dla pojenia i karmu należy.

66. Tyle ile trza, ptastwa domowego, nawieźcie tam sobie.

67. Znajdzie one tam do żarcia, już różnobarwne kwiateczki, – już jadło obdziałane, wymłócone.

68. Należycie, trza tam i miana, domy wystawić.

69. Będą one jednopiątrowe z czeladnią dla tych, co przy stołkach stawają – z warzeniem, oraz z tem, co około kuchni mieć potrzeba.

70. Jak należy, wszelkiego rodu mężczyzn i kobiet, wszystko to zdatne do mnożenia się nabierzcie tam z sobą.

71. A to takich, jacy się jeno maja na owéj tam ziemi, co do urody – co do wejścia a okazania się – i co do czystości obyczajów.

72. Tyle ile trza będzie, ze wszelkiego rodu bydła, i szczególnie serdecznego, do porady zdatnego, nabierzcie tam ze sobą.

73. A to takiego, jakie się jeno ma na owéj ziemi co do urody, postawy – co do okazałości – i co czystej krwi.

74. Tyle ile trza będzie, wszelkiego rodu urwiątek, t.j. drzew które będą zdatne do porody, nabierzcie tam z sobą.

75. A to, jakie się jeno maja najlepsze na téj ziemi, co do wytrwałości – a nawet i co do zapachu.

76. Tyle ile trza wszelkiego rodu jadła warzywnego, do rozmnożenia udobnego, nabierzcie tam ze sobą.

77. A to takiego, jakie się jeno ma na onéj ziemi: najlepsze, i co smaku, i razem co do zapachu.

78. Takowe po parze każ obdziałać, przygotować.

79. Wszyscy, a wszyscy powinni tam tak żyć, jakby li jeden mąż w całéj tej warowni, był.

80. Nie trza tam będzie nikogo mieć nad sobą pośrednikiem, ani opiekunem.

81. Nie trza tam mieć nad sobą kogoś wysoko–dmiącego – nie trza tam i horodniczego.

82. Nie trza tam mieć nad sobą zdziercę – ani podatkowych.

83. Nie trza tam cierpieć: ani zatargi czyniących – ani wyborców.

84. Nie trza tam cierpieć między sobą, wyrywaczów zębowych.

85. Ani przepasanego pasem, t.j. owego który wyciera ciała.

86. Tam matki przez jednego zabrzemienione, a które byłyby naglone przez Bohatera urojonego, przez człowieka podłego, do zażycia się z nim, sposobem nierządnym, – już się niepoddadzą.

87. Między tymi spieniężającymi się tam mieszkańcami, dziewięć przechodów ulicznych, każesz wyprowadzić.

88. We środku sześć – w nieobjęciu zaś, t.j. zewnątrz miasta, trzy.

89. Między temi przechodami ulicznemi, tysiąc mężów z kobietami, a wszyscy zdolni do porody, każesz nabrać i osadzić.

90. We środku miasta, będzie ich tam sześć set – zewnątrz miasta trzysta.

91. Aby dobrze się działo téj warowni, otwieraczów w złociste lance, postaw.

92. W téj warowni, każesz porobić drzwi martwe, t.j. zawsze zamknięte, z furtką przezroczystą, – aby potrzebującym jedzenia, do środka imać, dowożyć i nabierać.

93. Nato, pomyślał Ima: a gdzie ja te miasto mam wystawić, które mi Bohater Stworzenia, przykazuje?

94. Nato przemówił Bohater Stworzenia Imowi. Imo w sumieniu czysty, zakładniku szczęścia ludzkiego.

95. Takowę ziemie, powinieneś naprzód rozpoznać, potem każesz tam wchodzić.

96. Na podobieństwo owych, jakto nowi mieszkańce czynili, chcąc z ziemi wyżywiać się.

97. (Otóż tedy, Ima tak postąpił i uczynił, jak mu to wskazał Bohater Stworzenia.

On owę ziemię naprzód rozpoznał, a potem wszystkim tam wchodzić przykazał.

Było one podobne owym, jakto pierworodni mieszkańce stawili sobie, usiłując przekarmić się z ziemi).

Otóż tedy, Ima miasto wybudował. Domy były szersze cos, nad cztery sążnie.

98. Tak jak należy, do rozmnożenia się tam niechybnego, nabrał on bydła nierogatego i rogatego do roli – oraz mieszkańców, psów podostatek, ptastwa domowego, ogniw już zażyłych, oraz koczowników, a których ognie, zwykle zdala zoczają się.

99. Otóż tedy Ima założył miasto. Chaty były tam coś coś szersze i dłuższe, nad cztery sążnie – a które ludowi stawały się wygodne i bardzo się podobały.

100. Chlewy szersze i dłuższe nad cztery sążnie, były tam wystawione dla krów cielących się.

101. Należycie, sprowadził on tam i wodę, – chociaż było to o całą hatrę odległości – a to dla poju Bydła.

102. Należycie, ptastwo także tam postawił.

103. Gdzie ono miało do skubania już złociste a różnobarwne kwiaty, już i żarcie, ziareczka wymłócone.

104. Należycie, i domy mieszkalne tam wystawił.

105. Jedno–piątrowe z czeladnią dla tych, co przy stołkach stawają – z kuchnią, i z tem, co około kuchni mieć potrzeba.

106. Należycie, wszelkiego rodu mężczyzn i kobiet, a wszyscy zdatni do mnożenia się, nabrał tam z sobą.

107. A to takich, jakie się jeno miały najprzystojniejsze co do urody, co do okazania się w chodzie, i co do czystości obyczajów.

108. Należycie, wszetkiego rodu rogatego bydła, a szczególnie serdecznego, do porody zdatnego, nabrał z sobą.

109. A to takiego, jakie się jeno miało w owéj tam ziemi co do postawy, co do okazałości i czystej krwi, najlepsze.

110. Należycie, wszelkiego rodu urwiątek, t.j. drzew i kwiatów, a do rozmnożenia pewnych, nabrał tam ze sobą.

111. A to, jakie się jeno miały najlepsze na owéj tam ziemi co do wytrwałości i co do zapachu.

112. Należycie, wszelkiego rodu jadła warzywnego, do rozmnożenia udobnego, nabrał także z sobą.

113. A to takiego, jakie się jeno miało w owéj tam ziemi najsmaczniéjsze i najwonniéjsze.

114. Takowe obdziałał po parze, i dostatecznie przygotował.

115. Wszyscy, a wszyscy powinni byli tam żyć i żyli, jakby jeden mąż w całéj téj warowni był mieszkał.

116. Niebyło tam potrzeby, i niemiano pośrednika – ani opiekuna.

117. Nie miano tam nikogo nad sobą, coby wysoko nadymał się – niebyło tam ani horodniczego.

118. Nie było tam nikogo coby zdzierał – nie było i podatkowego.

119. Niebyło tam zatargi czyniących włóczęgów – ani wyborców.

120. Nie cierpiało się tam wyrywaczów zębów (jako oszczerców).

121. Nie cierpiało się tam zapaśnika, któryby ciała komu wycierał.

122. Tam najedzone, a które, jeśli były naglone przez Bohaterów urojonych, do zażycia się z nim sposobem nierządnym, już się nie poddawały.

123. Między tymi spieniężającymi się mieszkańcami, dziewięć ulicznych przechodów, kazał on tam wyprowadzić.

124. We środku miasta, wyprowadził sześć, – a zewnątrz trzy.

125. Między temi przechodami ulicznemi, tysiąc mężów z kobietami, a wszyscy udatni do porody, on tam nabrał i osadził.

126. We środku miasta umieścił sześć set, – a zewnątrz miasta, trzysta.

127. Dla baczenia nad ta warownia, otwieraczów w złociste lance przybranych przeznaczył.

128. W tym mieście, przykazał on porobić drzwi martwe, zawsze zamknięte a z przezroczystą furtką, – aby potrzebni, jedzenie doń imali.

129. Dawco świata ludźmi jak gaj rozmnożonego, zostawać w czystości przeznaczonego.

130. Czyjąż to było przyczyną, że takowe światło tam istniało? o przeczysty Bohaterze Stworzenia! a które, oby było w blasku istniało na wieki wieczne – T.j. w tym mieście które Ima wystawił?

131. Nato odrzekł Bohater Stworzenia. – Opieka ciągła a dbałość o światło, oraz wstyd.

132. Tam wszyscy nie grzeli się – tam oświeciwszy się raz, każdy już dążył do cnot, i drugich w cnotach ćwiczył. Tam wszyscy wstydzili się naoczności.

Orząc ciągle rolę, udoskonalili rolnictwo wcałym ich okręgu. Oni gardzili życiem doczesném, pomnąc na przejście do życia wiecznego.

Siedząc, oni wyjmowali naukę gwiazd, księżyca i słońca.

133. Takowi tam ludzie, jednę nieoddzielność mniemali być rokiem.

134. Czterysta kobiet, bywało tam na dobre zabrzemienionemi. Po dwoje naraz one rodziły w jednym małżeństwie. Po dwóch chłopaków, – a już też zażywały się tam i bliźnięta – chłopieć i dziewczynka.

135. Takimże sposobem stawało się tam i z owemi krówkami serdecznemi.

136. Takowi ludzie, w czystym a cnotliwym małżeństwie żyjąc, przemieszkiwali długie wieki w téj warowni, którą tam Ima wystawić kazał.

137. Dawco świata ludźmi jak gaj rozmnożonego, zostawać w czystości przeznaczonego.

138. Jakie trzebażby nadania o Bogu, t.j. prawa o Stwórcy najwyższym wybierać? Byłyżby to owéj warowni, którą Ima wystawić przykazał?

139. Na to odrzekł Bohater Stworzenia. Wszystko tam było przekarczowaném – uczony Zoroastrze.

140. Dawco świata ludźmi jak gaj rozmnożonego, zostawać w czystości przeznaczonego.

141. Kto jest przeznaczonym, aby stał się ludu świata, ratującym?

142. Na to odrzekł Bohater Stworzenia.

143. Urwiątko. Mąż Zoroastrowski. Z ciebie to wyjdzie, – ty, który się zowiesz Zoroastrem.

Aniołowie (jazaty) i demony (dewy)

Jak już wiemy, gdzieś około 1400 – 1200 r p.n.e. żyjącemu na azjatyckich stepach człowiekowi imieniem Zaratusztra objawił się Ahura Mazda, mówiąc mu, że jest Bogiem Jedynym, że jest dobrem samym, że jest wszechwiedzący, najpotężniejszy i niewidzialny³⁵, i że jest tak doskonały, iż potrzebuje aniołów jako pośredników między sobą a światem. Ponieważ ich rola jest tak ważna, należy cokolwiek o nich powiedzieć:

W Aweście napotykamy wielka liczbę istot duchowych i napół duchowych, wszystkie przymioty moralne, jak świętość, mądrość, wiedza i t.d. są uosobione, uosobione są siły przyrody, ciała niebieskie i same nawet elementa, jak ziemia, woda i ogień. Tak duchy, jako i geniusze wielbione są w Aweście pochwalnymi wzmiankami w pieśniach i modlitwach, często osobnymi hymnami, a nadto składaniem stosownych ofiar. ³⁶

W tym miejscu należy zadać pytanie: Skąd się owe nieśmiertelne istoty wzięły?

... pierwszym aktem jakiego (...) dokonał Ahura Mazda, było wytworzenie przez swojego Spenta Mainju (Świętego Ducha) sześciu mniejszych bóstw (Archaniołów – przyp. A.S.), świetlistych istot z wcześniejszej wizji Zaratusztry. Te bóstwa utworzyły wraz z Ahura Mazdą siódemkę (heptadę) i przystąpiły i przystąpiły razem z nim do urzeczywistnienia siedmiu aktów stworzenia, które doprowadziły do powstania świata (...)

(...) tych sześć wielkich Istot wytworzyło z kolei inne bóstwa (aniołowie – A.S.) dobroczynne (...) Wszystkie te boskie istoty, będące zgodnie z doktryną bezpośrednimi lub pośrednimi emanacjami Ahura Mazdy, dążą pod jego kierownictwem, zgodnie z wyznaczonymi im zadaniami, do rozprzestrzeniania dobra i przezwyciężania zła. W zaratusztrianizmie noszą one zbiorową nazwę: Jazata – „Godne nabożnej czci”, lub Amesza Spenta – Święci Nieśmiertelni”. Pomimo, że ten ostatni termin nie występuje w Gatach, był on najprawdopodobniej utworzony przez samego Zaratusztrę dla odróżnienia istot, które mu się objawiły, od wszystkich bóstw pogańskich (uznanych przez Zaratusztrę za demony (dewy), które stoją po stronie Angra Mainju – przyp. A.S.), które są określane w Wedach mianem „Wszystkich Nieśmiertelnych”, gdyż Zaratusztra z olbrzymią odwagą i stanowczo odrzucił kult wojowniczych, amoralnych Daewa tzn. Indry i jego towarzyszy, których uważał za należące „do rodu o złej woli” (J. 32, 3). „Daewa nie wybrały prawidłowo, gdyż Duch Zwodniczy nawiedził je, gdy się naradzały, tak że wybrały złe cele. Wszystkie one oddały się złości, przez którą czynią przykrym ludzkie życie.” (J. 30, 6) W ten sposób Daewa były dla Zaratusztry złe z natury i z w y b o r u (podkr. A.S.), tak jak sam Angra Mainju. Były fałszywymi bogami, których nie należy czcić, gdyż sieją konflikty między ludźmi, nakłaniają ich przez swą żądzę ofiar do rozlewu krwi i niosących zniszczenie sporów.³⁷

Inaczej zgoła ma się rzecz z jazadami (awest. Yazatas, pahl. Yazadz) – czyli aniołami, będącymi istotami duchowymi zróżnicowanymi płciowo. Aniołowie będący pośrednikami między Ahura Mazdą a ludźmi wyobraża się jako skrzydlate istoty, bądź uskrzydlone dyski. Aniołowie są manifestacją energii Boga.³⁸

Ważną funkcją aniołów jest ochrona ludzi przed złymi duchami i udzielanie śmiertelnikom wszelkiej innej szerokiej pomocy.

Zaratusztrianie wierzą, że każda osoba ma swojego anioła stróża (anioła opiekuna)³⁹, czyli Arda Fravash, który zszedł z nieba po to by strzec danego człowieka. Ahura Mazda radzi Zaratustrze wzywać na pomoc anioła stróża, ilekroć znajdowałby się w niebezpieczeństwie. Gdyby nie opieka aniołów ludzie i zwierzęta nie mogliby istnieć, ponieważ zostaliby zniszczeni przez złe duchy.⁴⁰

Aniołowie niekiedy pomagają ludziom w sposób cudowny, ukazując im się i ingerując w ich doczesne życie. Opowiada o tym pewna stara, przepiękna legenda, zawierająca historię pewnego ubogiego drwala i jego rodziny.⁴¹

Choć ta historia miała miejsce w Iranie jakieś tysiąc lat temu, to warto ją sobie przypominać ilekroć dotykają nas życiowe trudności i jest nam potrzebna pomoc duchowych bytów.

Żył kiedyś bardzo ubogi człowiek imieniem Mishkin, drwal, utrzymujący się z ciężkiej pracy rąk. Miał on żonę i córkę. Pewnego dnia córka przechodziła koło domu sąsiadów, którzy przyrządzali na obiad wyborną wątrobę. Dziewczyna nie mogła się oprzeć jej zapachowi. Pomyślała więc sobie, że wejdzie do domu sąsiadów pod pretekstem pożyczenia ognia, a ci może poczęstują ją ową wątrobą. Przeliczyła się jednak, i mimo że podejmowała takie próby aż trzy razy – nie poczęstowano jej, a na koniec zatrzaśnięto drzwi przed nosem.

Dziewczynie zrobiło się bardzo przykro, poszła do domu i rozpłakała się. Gdy ojciec wrócił z pracy, córka zaczęła się żalić. Drwal postanowił zatem, że następnego dnia będzie pracował ciężej niż zwykle i za zarobione pieniądze nakupi dobrego jedzenia.

Niestety, nic z tego nie wyszło, bo w lesie wybuchł pożar. Sytuacja taka trwała przez trzy dni, tak że nie dość, że nie zarobił więcej pieniędzy na zakup lepszej strawy, to nie zarobił ich w ogóle. W końcu zrozpaczony powrócił do domu, siedział w kącie i ronił łzy nie wiedząc co począć.

Wtedy w pobliżu przechodziło pięciu aniołów – Warharan Yazad, Ardwahisht Yazad, Mihr Yazad, Vohuman Yazad i Srosh Yazad. Pierwszy z nich zajmował się rozwiązywaniem ludzkich problemów. Przystanęli aniołowie i pytają drwala:

– Czemu płaczesz? Jak możemy ci pomóc?

Gdy biedak opowiedział o swoich problemach i o samolubnych sąsiadach, Warharan podniósł z ziemi trzy garści piachu i podał Mishikowi, informując go, że ten piasek pomoże mu w jego życiowych problemach i na zawsze uwolni od biedy.

– Troszcz się o ten piasek, jak o swoje życie, i nie wyrzuć go, bo wówczas będziesz nędzarzem aż do śmierci.

Legenda jest długa, barwna, o powikłanych wtkąch, ale nie widzę potrzeby opowiadania jej ze wszelkimi baśniowymi szczegółami, dlatego dokończę ją w kilku słowach. Oto dzięki cudowi, jaki dokonał się za sprawą aniołów, piasek przemienił się w drogocenne klejnoty, które nie tylko pozwoliły ubogiej rodzinie odmienić swój los, ale po licznych perypetiach córka drwala została żoną królewicza.

***

Jak z powyższej opowiastki wynika, aniołowie niekiedy bezpośrednio ingerują w życie śmiertelników, opiekują się ludźmi i prowadzą ich od dnia narodzin, aż do dnia śmierci. Dlatego nigdy nie powinno się zapominać o oddawaniu im należnej czci, ofiarowywaniu im modlitw i kadzidła, a także o kierowaniu do nich próśb, aby nasze życie było dobre i szczęśliwe, a po śmierci byśmy się znaleźli w raju.

„Trzy Czasy” – Stworzenie, Zmieszanie, Rozdzielenie

Wcześniej dowiedzieliśmy się już, że cały akt stwórczy podzielony był na siedem odrębnych od siebie aktów, a wspomnieć jeszcze należy – bo jest to ważne – iż odbył się on niejako w dwóch etapach. Pierwszy z nich przebiegał w swerze niematerialnej, duchowej (w języku pahlawi menog), w drugim zaś owym ideom rzeczy nadano wymiar materialny (getig).

Mary Boyce tak pisze na ten temat:

Byt getig jest lepszy od bytu menog, gdyż w nim doskonały twór Ahura Mazdy uzyskał dobro postaci trwałej i namacalnej. Powołanie tych dwóch stanów dało w sumie akt stworzenia, nazywany w pahlawi Bundahiszn (Bundahishn – A.S.). Osiągnięcie stanu getig stworzyło pole bitwy ze złem, gdyż, w odróżnieniu od menog, stan ten mógł stać się obiektem ataku i Angra Mainju natychmiast zaatakował. Według mitu, przedstawionego w księgach pahlawi, włamał się on przemocą przez dolną półkulę (...) nieba, burząc jego doskonałość. Następnie przedarł się do góry przez wodę, zamieniając jej dużą część w sól, po czym zaatakował ziemię, tworząc pustynie. Spowodował zwiędnięcie rośliny, zabił Jedynie Stworzonego Byka i zamordował Pierwszego Człowieka. W końcu rzucił się na siódmy twór – ogień – i splamił go dymem. W ten sposób fizycznie zniszczył wszystkie dobre twory.

Istoty boskie zebrały wówczas swoje siły. Ameretat wzięła roślinę i zmiażdżyła ją (tak, jak miażdży się haomę podczas rytuału jasna) i spryskała jej sokiem cały świat przy pomocy chmur i deszczu, aby wszędzie wyrosło jak najwięcej roślin. Nasienia Byka i Człowieka zostały oczyszczone przez księżyc i słońce i wyrosło z nich więcej bydła i ludzi. Tak więc (...) Angra Mainju (...) wniósł śmierć i rozkład do doskonałego, statycznego świata Ahura Mazdy. Amesza (Amesha – A.S.) Spentowie mogli dzięki swej świętej mocy, obrócić jego złe czyny w dobro. Takie też muszą być nieustanne wysiłki wszystkich dobrych tworów.

„Akt Stworzenia” to pierwszy z trzech czasów, na które podzielony jest dramat historii wszechświata. Atak Angra Mainju rozpoczął czas drugi, czas „Zmieszania” (w pahlawi: Gumezisn), podczas którego ten świat nie jest już całkowicie dobry, lecz tworzy mieszaninę dobra i zła. Ponieważ kołowrót istnienia został puszczony w ruch, Angra Mainju nadal atakuje wraz z Daewami (dewami, demonami – A.S.) i innymi wojskami ciemności, powołanymi przezeń do istnienia dla przeciwstawienia ich Jazatom (bytom dobrym, aniołom – A.S.). Wszyscy oni razem przynoszą nie tylko choroby ciała, lecz również wszelkie inne zło duchowe i moralne, od którego cierpi człowiek. Aby oprzeć się ich atakom, człowiek powinien wielbić Ahura Mazdę i sześć Amesza Spentów, oraz tak wypełnić nimi swoje serce i byt, aby nie było już tam miejsca dla wad i słabości. Powinien również czcić wszystkie dobroczynne jazaty. Niektóre z nich, jak dwa niższe Ahury (dwukrotnie przywołane przez samego Zaratusztrę w Gatach) również pomogą mu w jego walce moralnej, podczas gdy inne, takie jak Słońce i Księżyc, odegrają swoją rolę podtrzymując świat w sile i w zgodzie z aszą (Asha – A.S.).

Zgodnie z nowym objawieniem Zaratusztry, ludzkość współuczestniczy w ten sposób, wraz z bóstwami spenta (świętymi, szczodrymi, dobrymi – A.S.), w walce o osiągnięcie wspólnego celu, jakim jest pokonanie zła i przywrócenie światu początkowego stanu doskonałości. Triumfalna chwila w której zostanie to osiągnięte, nazywa się Fraszo–kereti (w pahlawi Fraszegird). Termin ten prawdopodobnie oznacza „uzdrowienie” (lub „odnowienie”). Na tym zakończy się historia świata, gdyż nastanie czas trzeci, czas „Rozdzielenia” (w pahlawi Wizariszn). Jest to czas, w którym dobro zostanie znów oddzielone od zła, a ponieważ zło zostanie całkowicie zniszczone, okres „Rozdzielenia” będzie trwał bez końca, zaś Ahura Mazda, ogół Jazatów, wszyscy mężczyźni i wszystkie kobiety będą żyć razem w wiecznej, doskonałej dobroci i pokoju.

Określając nie tylko początek, ale i koniec historii ludzkości, Zaratusztra zerwał całkowicie z wcześniejszymi poglądami, zgodnie z którymi raz rozpoczęty proces życia miał trwać bez końca, o ile ludzie i bogowie wypełniają swoje role. Stara idea współpracy pomiędzy bóstwem i wyznawcą, jako element konieczny dla utrzymania świata w zgodności z aszą, pozostała nadal w jego nauce, jednakże nadał jej nowe znaczenie, uważając tę współpracę za niezbędną nie tyle dla utrzymania świata takim, jakim jest, lecz dla osiągnięcia ostatecznego celu odtworzenia doskonałości. Więcej, objawienie Zaratusztry przydało człowiekowi nowej godności, gdyż zgodnie z nim został on stworzony jako sojusznik Boga, działający wraz z nim dla osiągnięcia wspólnie oczekiwanego zwycięstwa nad złem.

Doktryna Trzech Czasów – „Aktu Stworzenia”, „Zmieszania” i „Rozdzielenia” – nadaje historii postać w jakiejś mierze cykliczną, gdyż świat getig odzyskuje w trzecim czasie doskonałość, którą posiadał w pierwszym. Wszystkie cierpienia i zmagania trwającego obecnie czasu „Zmieszania” są częścią walki przeciwko Angra Mainju, W ten sposób Zaratusztra nie tylko dojrzał szlachetny cel ludzkości, lecz również przedstawił ludziom rozsądne wytłumaczenie wszystkiego, co człowiek musi wycierpieć w życiu doczesnym, widząc w tym nieszczęścia, sprowadzane przez Złego Ducha i nie przypisując woli wszechmocnego Stworzyciela cierpień jego tworów na tym padole.⁴²

CZŁOWIEK JAKO JEDNOŚĆ PSYCHOFIZYCZNA W ŚWIETLE NAUK ZARATUSZTRIAŃSKICH

Ciało i dusza

Według zoroastryjskich wierzeń eschatologicznych człowiek jest niejako koroną stworzenia, w tekście pahlawi Qissa–i Sanjan czytamy:

(...) Ty [Ahura Mazda] stworzyłeś oba światy z niczego, i Ty uczyniłeś człowieka wyższym od aniołów.⁴³

Człowiek jest istotą złożoną ze śmiertelnego, zniszczalnego, materialnego ciała i niezniszczalnego, nieśmiertelnego pierwiastka duchowego. I tylko istota ludzka stanowiąca taką psychofizyczna jedność jest w pełni człowiekiem.

Ludzka dusza ma władzę nad wszystkimi członkami i organami ciała, sama natomiast pozostaje pod zwierzchnictwem Boga.⁴⁴ Człowiek w życiu doczesnym kieruje swoim postępowaniem z nadzieją na niebo dla duszy i z obawą by nie trafiła ona do piekła.⁴⁵

W tym miejscu należy zaznaczyć, iż nieśmiertelną duszę posiada tylko człowiek. Święte pisma mówią, iż zwierzęta duszy nie maja, a jedynie łączą się z nimi duchy czterech elementów (żywiołów, pierwiastków). Chociaż wszystkie zwierzęta „mają udział w czterech elementach”, to jednak pozbawione są frawaszi (czyli ducha, który poprzedza życie i trwa po śmierci) i dlatego zwierzęta nie podlegają zmartwychwstaniu, ani nie uczestniczą w nieśmiertelności.⁴⁶

Nasz rodzaj, jest w pewien sposób podobny do swego Stwórcy i różni się w zasadniczy sposób zarówno od aniołów, jak i od zwierząt.

Ponieważ zostaliśmy stworzeni przez Ahura Mazdę, który jest Dobrem samym, naszym właściwym celem i przeznaczeniem jest osiągnięcie ostatecznego szczęścia, co nie oznacza bynajmniej, iż Pan Mądry chce nas do tego przymuszać.

Ahura Mazda powołując człowieka do istnienia obdarował go wolną wolą, co sprawia iż mamy możność wyboru pomiędzy Nim, a jego przeciwnikiem – Złym Duchem, między dobrem a złem, i że w ogóle jesteśmy w stanie jedno od drugiego odróżnić:

Posłuchajcie swoimi uszami, że jest wyższe dobro,

Popatrzcie w dwie strony z jasną myślą,

Wybierzcie między dwoma wiarami, między którymi każdy człowiek sam wybierać powinien, troszcząc się by przed Wielkim Sądem, dla wszystkich dobrze się skończyło

(Awesta – Jasna 30, 2–4 SBE)

Człowiek jako istota materialna jest śmiertelny, a jego ciało żyje w określonym czasie i w określonej przestrzeni. Owo ciało obowiązuje prawo śmierci, które ulegnie kasacji (o ile można użyć takiego określenia) dopiero przy końcu czasów, w Dniu Zmartwychwstania, kiedy Dobro ostatecznie zwycięży, a Wszechświatowi zostanie przywrócony zamierzony w chwili jego stwarzania ład.

Śmierć dotykająca zniszczalne ciało nie dotyka duszy, która nie podlegając prawom obowiązującym materię jest nieśmiertelna, może egzystować w oddzieleniu od ciała, nie tracąc pamięci ani świadomości własnego ja.

Należy jednak mocno podkreślić, iż według zaratusztrianizmu pełnym człowiekiem jest tylko istota posiadająca ciało i duszę, chociaż ta ostatnia może istnieć, zachowując przy tym rozum i pamięć, ale nie mając możliwości działania, w odłączeniu od ciała. I to dusza właśnie ponosi odpowiedzialność za czyny człowieka, bo dusza – a nie ciało – dokonuje świadomych i dobrowolnych wyborów pomiędzy dobrem, a złem.

Liczne teksty zoroastryjskie mocno podkreślają odpowiedzialność człowieka za czyny popełnione za życia, wskazując tym samym na wolną wolę i pozostawiając mu wolność wyboru pomiędzy dobrem i złem, między zbawieniem a potępieniem.

Cóż to jest zatem zbawienie i potępienie? Najkrócej można powiedzieć, że jest to nasz własny wybór pomiędzy Dobrem, a Złem, Światłem, a Ciemnością, Radością i Cierpieniem.

I w zależności co wybieramy i po której ze stron się opowiadamy, taki stan osiągamy po śmierci – dobro, lub zło, światłość lub mrok, radość bądź cierpienie, ponieważ Ahura Mazda wskazał nam prostą drogę, nie ograniczając jednocześnie w niczym naszej wolności.

Dlatego jeżeli postępować będziemy słusznie, przestrzegając pewnych, ukazanych nam przez Boga norm, zasad, osiągniemy stan wiecznej szczęśliwości. W tym miejscu można postawić pytanie: Kto nas nagrodzi za właściwe postępowanie, czy Ahura Mazda? Raczej nagrodzimy się sami, jeżeli wybierzemy model życia prowadzący do wiecznego szczęścia.

Podobnie jest z wyborem potępienia, bo to również my sami się ukarzemy, jeśli dobrowolnie będziemy postępować za Angra Mainju i daewami, łamiąc prawa ustanowione przez Najwyższego.

Jak wynika z tego co napisałem wyżej sami będziemy dla siebie sędziami.

Nie trudno się domyślić jak ważną prawdę przekazuje nam zaratusztriańska nauka, tę mianowicie, iż życie ziemskie człowieka jest tylko etapem na drodze ku wieczności, zaś naszym ostatecznym przeznaczeniem jest nieśmiertelność w szczęśliwym świecie Dobra i Miłości, gdy Angra Mainju zostanie pokonany i usunięty ostatecznie.

Śmierci zatem należy się lękać wyłącznie wówczas, gdy nasze życie jest niezgodne z prawami Ahura Mazdy. Śmierć nie jest bynajmniej absolutnym końcem człowieka, lecz wyłącznie zmianą formy bytowania, i to na określony czas, do Dnia Zmartwychwstania i Sądu Ostatecznego, gdy zakończymy nasze istnienie w znanym nam świecie, a rozpoczniemy w świecie doskonałości.⁴⁷

Mieszkańcami raju bez wątpienia zostaną ci:

Którzy będą umieć rozmawiać godnie, rozmawiać mądrze, wypytywani o zbawienie.

(Awesta – Wendidad, Fargard 9, 5)⁴⁸

RZECZY OSTATECZNE CZŁOWIEKA I ŚWIATA W ZARATUSZTRIANIZMIE

Śmierć

Ponieważ śmierć jest zjawiskiem powszechnym, i nie omija żadnej ludzkiej istoty, nie należy się dziwić, że jest ona jednym z głównych punktów religijnych zainteresowań, i to we wszystkich znanych nam religiach, tak istniejących, jak i tych, które już wymarły.

Każda świadoma istota ludzka na myśl o śmierci drży z trwogi, nie wiedząc co też jej ta najbardziej przełomowa chwila w życiu przyniesie. Czy poza granicą doczesności c o ś istnieje, czy też śmierć stanowi ostateczny kres naszego istnienia, i wraz z nią przemijamy nieodwołalnie i nieodwracalnie.

Każda z religii, odpowiada jednoznacznie: Śmierć nie jest końcem istnienia! Umiera tylko ciało, natomiast oddzielona odeń dusza trwa nadal, zachowując samoświadomość, rozum, a przede wszystkim bagaż zasługi i winy, i to zabiera ze sobą do wieczności. Bo ze śmiercią ciała kończy się dla człowieka życie w czasie, a zaczyna w wieczności.

Zaratusztrianie niezłomnie wierzą, iż śmierć nie oznacza nieodwracalnego unicestwienia człowieka, ale początek nowego życia, w innym świecie, w innym wymiarze. Wierzą też, że wszyscy ludzie są śmiertelni oprócz Saoszjanta oraz jego siedmiu królów – pomocników. Wierzą, iż choć ciało jest śmiertelne, to dusza jest nieśmiertelna. Dlatego powinno się spełniać dobre czyny, ponieważ to niezniszczalna dusza jest ważna, nie zniszczalne ciało, i przyszły, a nie obecny świat jest prawdziwy, ważny – a wszystko co istnieje w obecnej rzeczywistości doczesnego świata musi zginąć, dlatego ludzie powinni pożądać tylko tego, co nie sprowadzi kary i zła dla duszy, ale wieczną radość⁴⁹. A zatem tylko takie ma być nasze postępowanie – dobre myśli, dobre słowa i dobre czyny – aby móc osiągnąć szczęśliwość w życiu przyszłym, do którego rodzimy się w chwili śmierci.

Nigdy nie powinno się mieć w umyśle niczego nieczystego, niczego niewłaściwego, bo może to w momencie zgonu przysporzyć strachu.⁵⁰

Zaratusztrianin wierzy, że gdy człowiek umiera, to – czy to jest naturalny zgon, czy ginie gwałtowną śmiercią – wtedy elementy z których jest złożony mieszają się z elementami świata przyrody – jego wiatr miesza się z wiatrem, woda z wodą i jego ogień z ogniem, a jego dusza, umysł i sumienie – wszystkie trzy – stają się jednym i łączą się w górze z frawaszi (frawaszi, inaczej farohar, frawachr, fraward to duch, którego istnienie poprzedza życie i który trwa po śmierci ciała – przyp. A.S.). Jeśli przeważają grzechy, zmarły zostaje ukarany, jeśli przeważają dobre czyny, osiąga szczęście w raju. I tam gdzie jest czyje miejsce, tam będzie przebywał aż do dnia zmartwychwstania. Należy zaznaczyć, iż zgodnie z zoroastryjskim poczuciem sprawiedliwości ludzie źli nie mogą cierpieć kar przewyższających ich złe czyny, lecz będą karani stosownie i proporcjonalnie do swych przewin.⁵¹

Dla zaratusztrianina śmierć jest wydarzeniem niezwykle ważnym i dlatego towarzyszyć jej powinny, o ile to tylko jest możliwe, pewne ceremonie i obrzędy religijne, o których chcę w skrócie opowiedzieć głównie z racji rozmaitych, nie mających wiele wspólnego z rzeczywistością, legend krążących na ich temat, a po części także i dla ich niezwykłej egzotyki. Opis ceremonii pogrzebowym jest zaczerpnięty z J. J. Modi, The Funeral Ceremonies of the Parsees.⁵²

Gdy nadchodzi kres człowieka i wszystko wskazuje, że to jego ostatnie chwile, należy go na moment śmierci odpowiednio przygotować. Dlatego najpierw oczyszcza się i myje pomieszczenie, w którym będzie przebywał umierający, podobnie czyni się z całunem, lub ubraniem, w które będzie przyodziany.

Następnie wzywa się dwóch albo więcej duchownych (magów – magowie zaratusztriańscy nie mają nic wspólnego z osobami uprawiającymi magię, czary!), którzy zbierają się przy łóżku umierającego i odmawiają specjalną modlitwę wyrażającą żal za grzechy. Duchownym za ich usługę płaci się pieniędzmi i zbożem. Umierający powinien łączyć się w owej modlitwie pokutnej z kapłanami, a najlepiej jest, jeżeli sam ją odmawia. Osoba, która sama odmawia ową modlitwę ma według wierzeń zaratusztriańskich lepszą śmierć.

Przed śmiercią daje się konającemu do wypicia kilka kropli wody poświęconej haomą przez kapłanów w świątyni ognia, zaś kiedy już umrze wpuszcza się mu do ust kilka kropli soku wyciśniętego z owocu granatu.

Po dopełnieniu tych obrzędów ciało zmarłego obmywa się wodą, zakłada na nie święty sznur kusti, recytując przy tym modlitwę Ahura Mazda Khodâi (jakby odpowiednik chrześcijańskiego Ojcze nasz), a następnie przykrywa białym bawełnianym całunem. Jest to ten sam całun, który został oczyszczony i przygotowany – najlepiej przez członków rodziny zmarłego – gdy ten znajdował się jeszcze w agonii. Całun jest używany tylko raz, a potem niszczony. Całunu raz użytego nie wolno już używać do jakiegokolwiek celu. Teraz rozciąga się płótno na ziemi, układa na nim trupa, i ktoś z obecnych, trzymając usta jak najbliżej ucha zmarłego recytuje modlitwę Ashem Vohu. I to już jest ostatni bezpośredni kontakt żywych z nieboszczykiem. Od tego momentu nikomu (poza zajmującymi się tym grabarzami) pod żadnym pozorem nie wolno w jakikolwiek sposób wchodzić w kontakt z ciałem, ani go dotykać. Jeśli ktoś przypadkiem dotknąłby umarłego, musi się poddać specjalnemu procesowi oczyszczającemu, noszącemu nazwę „Rimani”.

Teraz ciałem zajmują się dwie, specjalnie przeznaczone do tego osoby, które przed zbliżeniem się do trupa dokonują pewnych obrzędów, wkładają czyste ubrania i odmawiają specjalne modlitwy.

Grabarze (bo chyba takiej nazwy wypada mi użyć, chociaż nie jest ona może zbyt odpowiednia) owijają całe ciało (z wyjątkiem twarzy, chociaż w niektórych okolicach przykrywa się także twarz) białym całunem i kładą je na płycie kamiennej umieszczonej w rogu pokoju. Niektórzy dokonują starej awestyjskiej praktyki, mianowicie zamiast na płycie kamiennej układają nieboszczyka na ziemi, w odpowiednio przygotowanym miejscu, gdzie najpierw usuwa się kilkucentymetrową warstwę ziemi, sypie na to miejsce piasek i dopiero na to kładzie umarłego, wokół którego zakreśla się teraz krąg, ryjąc go metalowym ostrzem. Tego kręgu nie wolno nikomu przekraczać. Ma to chronić żywych przez zarażeniem się „zarodkami chorób”, które wydobywają się ze zmarłego od momentu rozpoczęcia się rozkładu ciała.

Aby odpędzić złe duchy – dewy, w pobliżu zwłok powinien stróżować pies z „czworgiem oczu”, czyli taki, który nad oczami ma dwie okrągłe plamki, a w pomieszczeniu, w którym leży ciało powinna znajdować się waza, w której musi płonął ogień podsycany drzewem sandałowym, bądź jakimś innym wonnym drewnem i kadzidłem. Przed ogniem powinien przez cały czas siedzieć kapłan i recytować Awestę aż do czasu wyniesienia nieboszczyka do „wieży milczenia”. Duchowny, jak również inne osoby nie mogą siedzieć bliżej, niż trzy kroki od zwłok.

Trupa należy wywieźć do „wieży milczenia” jak najszybciej po zgonie, w dzień, nie wolno go natomiast wywozić w nocy. Jeśliby zgon nastąpił nocą, musi się wstrzymać z pochówkiem do wschodu słońca. Dłuższe przechowywanie zwłok jest dozwolone wyłącznie w przypadku śmierci nagłej i niespodziewanej, do której rodzina zmarłego nie miała czasu się przygotować.

Ciało do „wieży milczenia” przenosi zawsze parzysta liczba osób – dwie, cztery, sześć, w zależności od wagi zmarłego (trupa nie wolno przenosić w pojedynkę). Osoby te są ubrane w odpowiednie stroje ochronne. Zresztą od momentu zgonu, do chwili pogrzebu, przy ciele winno zawsze czuwać dwie osoby, a w ceremonii musi uczestniczyć nie mniej niż dwóch kapłanów. Kapłani w obecności ciała recytują modlitwy i fragmenty Awesty, a przede wszystkim Jasny od 28 do 34, będące tekstami eschatologicznymi.

Po wyrecytowaniu wszystkich świętych tekstów następuje ostatnie pożegnanie zmarłego, krewni i przyjaciele kłaniają się mu, następnie zakrywa się twarz nieboszczyka, która do tej pory była odkryta. Po wyniesieniu ciała na marach, miejsce jego dotychczasowego spoczynku oczyszcza się w specjalnym obrzędzie krowim moczem (gomezą), a drobne, ruchome przedmioty, które miały kontakt z umarłym niszczy się zupełnie.

Kondukt pogrzebowy może udać się w pobliże „wieży milczenia”, ale pod warunkiem, że żałobnicy będą postępować co najmniej trzydzieści kroków za marami.

Po umieszczeniu trupa w „wieży milczenia” zostaje on rozebrany do naga i ułożony w taki sposób, aby drapieżne ptactwo miało jak najłatwiejszy dostęp do niego, i by ciało nieboszczyka zostało rozszarpane i pożarte jak najszybciej. Ma to również wydźwięk symbolu – nadzy na świat przychodzimy i nadzy zeń odchodzimy. Należy zaznaczyć, iż nie wolno pozwolić na kontakt ciała zmarłego z ziemią, wodą, a tym bardziej z ogniem, aby żywioły nie zostały zanieczyszczone. Ubranie, w które był przyodziany nieboszczyk jest wrzucane do specjalnego dołu, gdzie z czasem zgnije, albo – to zwyczaj Parsów indyjskich – jest rozpuszczane w kwasie siarkowym. Po dokonaniu tego wszystkiego pogrzeb jest skończony, a jego uczestniczy rozpraszają się.

Po śmierci człowieka, jego bliscy na znak żałoby, noszącej nazwę parhîzî (wstrzemięźliwość) przez trzy dni powstrzymują się od jedzenia mięsa, a spożywają wyłącznie jarzyny, owoce i ryby. Przez jakiś czas w pomieszczeniu, w którym znajdowały się zwłoki trzyma się zapaloną lampę i świeże kwiaty. Krewni zmarłego natomiast dokonują rytualnych ablucji.

„Wieże milczenia”, w których wystawiane są zwłoki zmarłych na pożarcie przez drapieżniki sytuowane są w miejscach odludnych, na wzniesieniach, a mają tak być zbudowane, aby mogły służyć przez wieki, bez możliwości zanieczyszczenia ziemi, albo czegokolwiek poza ich obrębem. Sposób budowy „wież milczenia” i obrzędy ich poświęcania są bardzo szczegółowe i skomplikowane, ponieważ jednak nie należą do tematu, nie będę ich tutaj omawiał.

Zaznaczyć należy, że po zgonie, dusze dobrych i sprawiedliwych obojętnie przyglądają się rwaniu na strzępy i pożeraniu ich doczesnych szczątków przez ptactwo i psy. Mają one bowiem świadomość, że martwe ciało jest niczym. I przeciwnie – oglądanie tego samego przez dusze grzeszników i niegodziwców sprawia im ogromną przykrość i ból. Za życia bowiem ciało będące źródłem doczesnych rozkoszy stanowiło rzecz najistotniejszą, teraz zaś owe dusze uświadamiają sobie, że straciwszy ciało, raz na zawsze owych radości i przyjemności zostały pozbawione.⁵³

W tym miejscu należy podkreślić zasadniczą różnicę pomiędzy postrzeganiem ciała zmarłego przez zaratusztrian, a przez chrześcijan. Dla tych pierwszych jest ono czymś nieczystym, stanowiącym zagrożenie dla istot żywych i żywiołów, czego jak najszybciej należy się – przy zachowaniu szczególnych środków ostrożności – pozbyć, dla chrześcijanina natomiast – jako „świątyni Ducha Świętego” – ciału ludzkiemu należy się szacunek, godny pochówek i pamięć żywych.

Między śmiercią a wiecznością

Jak już wspominano, człowiek jest istotą złożoną: cielesną i duchową jednocześnie, zaś Ahura Mazda stworzył nas jako najdoskonalszy ze wszystkich powołanych przez siebie do istnienia bytów – byt „wyższy od aniołów”. Dlatego śmierć nie oznacza końca istnienia. A oto co, według zaratusztrianizmu, dzieje się z ludzką duszą, która zachowuje rozum, pamięć i samoświadomość, w momencie ustania w ludzkim ciele procesów życiowych:

Śmierć jest złem i nieszczęściem, które spotyka każdego człowieka, sprawiając, że w czasie „Zmieszania” każdy z nas na jakiś czas będzie musiał opuścić świat getig i przejść do stanu menog, gdzie będzie przebywał aż do skończenia świata i zmartwychwstania ciał.⁵⁴

Zgodnie z tym, co zawarte jest w świętych pismach zaratusztriańskich dusza osoby zmarłej przebywa w doczesnym świecie – w pobliżu głowy zmarłego – jeszcze przez trzy doby. W tym czasie widzi ona przed sobą obraz swoich przeszłych czynów. Jeżeli jest to dusza osoby dobrej i pobożnej, to widzi piękne obrazy czynów popełnionych za życia w ciele, odczuwa też radość i szczęście. Jeśli jest to natomiast dusza osoby niegodziwej i bezbożnej, widzi okropne obrazy z przeszłości, czuje się nieszczęśliwa i przerażona, zadając rozpaczliwe pytanie: – O Ahura Mazda, dokąd mam się udać?! ⁵⁵

Liczba trzy ma znaczenie symboliczne, jest to liczba święta, ponieważ przypomina jeden z głównych nakazów religii irańskiej – nakaz na którym opiera się cała moralność zaratusztriańska, mianowicie – Humata, Hukhta i Hvarshta – dobre myśli, dobre słowa i dobre czyny, które powinny stanowić podstawę życia każdego z czcicieli Pana Mądrego:

Nie rozmyślaj o niczym innym, tylko o prawdzie, nie mów niczego innego, tylko prawdę, nie czyń niczego innego, tylko dobro, a będziesz zbawiony. Twoje dobre myśli, dobre słowa i dobre czyny zbawią cię w przyszłym świecie.

Każda dusza jest sądzona indywidualnie według jednego kryterium – liczy się tylko to, co uczyniła za życia w ciele, aby wspomóc sprawę dobra. I w oczach Ahura Mazdy tylko to ma wartość i znaczenie. Nie ma natomiast znaczenia kim się było w doczesności – panem czy sługą, mężczyzną czy kobietą. Nie jest też ważne ile ofiar się składało żyjąc na ziemi, ale jak się postępowało, na drodze prawdy.⁵⁶

I – jak wierzą zaratusztrianie – w ciągu tych trzech dób po śmierci dusza niejako trzema krokami – Humata, Hukhta i Hvarshta – kieruje się ku rajowi. Natomiast dusza człowieka niegodziwego kieruje się także trzema krokami – Dushmata, Duzhukhta i Duzhvarshata – złymi myślami, złymi słowami i złymi czynami – prosto do piekła.

W ciągu tych trzech dni i nocy, kiedy dusza wciąż pozostaje w materialnym świecie, znajduje się pod specjalną opieką anioła Sraoszy (Srosh Yazad). Anioł ów jest opiekunem dusz ludzkich, aniołem stróżem wyznaczonym przez Wszechmocnego do kierowania nimi:

O piękny, święty Sraosza! Chroń nas w obydwu życiach, w obydwu światach. W tym świecie, który jest materialny, i w tamtym świecie, który jest duchowy.

(Awesta – Jasna 57, 25 SBE)

Święte pisma mówią, że śmierć człowieka można porównać do żaru, który wytlił się do końca, gdy mu zabrakło paliwa. W ciągu owych trzech dób po zgonie, dusze niejako spożywają owoce swych uczynków. Pierwszej doby dobrzy odczuwają radość, źli natomiast cierpienie ze względu na swe myśli. W czasie drugiej doby dobrzy doświadczają przyjemności, źli zaś bólu ze względu na swe słowa. Wreszcie w czasie trzeciej doby dusze odbierają zapłatę za swe czyny.⁵⁷

Po upływie wyznaczonego czasu, a dokładniej o świcie gdy minie trzecia noc, dusza idzie do innego świata, kierując się ku stworzonemu przez Mazdę mostowi Czinwat (Chinwad), który jest starą, odwieczną ścieżką zarówno dla świętych, jak i dla niegodziwych. Most jest strzeżony przez anioła Mitrę (Mithra Yazad) znanego z tekstów pahlawi jako Mihr Dâvar, tj. Mitra Sędzia.⁵⁸ Duszy sprawiedliwego człowieka wydaje się, że znalazła się w pięknym ogrodzie, śród wiecznie zielonych drzew, gdzie ciepły łagodny wietrzyk przynosi miłą woń. Ukazuje się jej własne sumienie pod postacią ślicznej dziewczyny (daena), i prowadzi ją wprost na most Czinwat.⁵⁹

Rzecze Ahura Mazda: człowiek staje się martwy, gdy nadchodzi jego czas.

Wówczas niegodziwe, zło czyniące dewy zaciemniają jego wzrok .

Trzeciej nocy, kiedy rodzi się świt i dzień się rozjaśnia, [duszy] ukazuje się Mitra...

(Awesta – Wendidad 19, 28)⁶⁰

Dusza zostaje osądzona przez Mitrę, którego wspomagają Rasznu (Rashnu) – anioł Sprawiedliwości, który dzierży w ręku wagę, i Sraoszę – anioła Prawdy. Oni to we trójkę oceniają działania człowieka, jakie były za życia. Myśli, słowa i czyny duszy zmarłego ważone są na owej wadze. Jeżeli dobre czyny choćby w najmniejszej cząstce przeważają czyny złe, zasługujące na karę, dozwolone jest duszy, przeprowadzanej przez daena przejść przez most i wstąpić do raju, gdzie witają ją dusze zbawionych. Tam Ahura Mazda każe ją nakarmić wybornym wiosennym masłem, które stanowi pokarm sprawiedliwych.

Na temat mostu Czinwat i raju czytamy:

Chodzimy do świątyni i czcimy Sraoszę błogosławionego, i Ashę, (Prawdę). (...) Składamy ofiarę frawaszom (duchom) świętym, czcimy most Czinwat i Garo Nmana (raj) Ahury (...) świat ludzi świętych, miejsce świetlane i sławne! Czcimy dobrą ścieżkę, która prowadzi do tego najlepszego świata (...)

(Awesta – Wisperad 7, 1 – 2)⁶¹

oraz:

Wszyscy ci, mężczyźni i kobiety, Ahura Mazdo, którzy mi człowiekowi sprawiedliwemu dają z dóbr tego świata, o których wiesz, że są dobre, otrzymają błogosławieństwo i moc. Także ci, których będę mógł przyprowadzić do twojej czci, ci wszyscy razem ze mną przez most Czinwat i dostaną się w ten sposób do raju.

(Awesta – Jasna 45, 10)⁶²

a także:

Zarathustro, głoś te słowa do ostatniej chwili twego życia. Jeżeli je będziesz głosił do ostatniej chwili twego życia, Zarathustro, wyniosę duszę twoją, ja Ahura Mazda, z piekła w górę na taką odległość, jak odległa jest ziemia, a jest to odległość daleka i szeroka. Będziesz, jak sobie tego życzysz, czystym. Będąc w owym momencie czystym, dusza twoja przejdzie przez most Czinwat. Przejdziesz czysty do świata lepszego.

(Awesta – Jasna 67, 65 – 71)⁶³

Z duszą grzesznika dzieje się podobnie, jak z duszą sprawiedliwego, lecz zamiast cudownego ogrodu widzi pustynię, zamiast wonnego wietrzyku, owiewa ją smród, a na drugim brzegu żywota nie wita jej piękna dziewczyna, tylko wstrętna, koszmarna wiedźma uosabiająca jej sumienie (daena), która ją wiedzie w kierunku mostu Czinwat. Według innej wersji duszę potępioną czwartego dnia po śmierci demon Vizaresh wlecze w kierunku Mostu Czinwat, bezlitośnie ją bijąc i maltretując, dusza błaga o litość, ale nie daje to żadnych efektów, dopiero potem spotyka obrzydliwą babę, uosabiającą sumienie.⁶³ Most ów, gdy wstąpi nań dusza zła, zwęża się do szerokości ostrza miecza (niektórzy mówią, że nawet grubości włosa). Dusza po postawieniu trzech kroków wpada w ciemność, w której witają ją demony, a karmią ją trucizną. Dusza osoby potępionej przebywając przy ciele doznaje mąk niezmiernych, powiew smrodliwego wiatru przychodzi do niej nie z południa, a od zachodu, a w końcu zostaje ona pogrążona w „ciemności bez początku”⁶⁵:

Odtąd [dusze] (...) będą przebywać w królestwie Najgorszej Myśli, i Niszczyciela Życia,

O Mazdo! Będą lamentować tęskniąc za Prawem głoszonym przez Twego Proroka...

(Awesta – Jasna 32, 13 SBE)

Po odbyciu nad nią sądu i przejściu duszy przez most Czinwat do raju, lub wpadnięciu przez nią w przepaść piekielną, pozostanie ona w tym miejscu aż do czasu powszechnego zmartwychwstania umarłych.

Ks. Szczepan Szydelski tak pisze na temat pośmiertnego losu człowieka:

Mamy (...) w religii Zarathustry i w jej literaturze kanonicznej wyraźną wiarę w życie [pozagrobowe – A.S.], w nagrodę i karę po śmierci, w sankcje religijno–moralne za grobem.

Nagrody i kary idą w ślad życia na ziemi, w ślad myśli, słów i uczynków, jakie człowiek spełnia w życiu na ziemi. Albowiem istnieje na świecie królestwo Ahury Mazdy i królestwo złego Angra Mainyusa, królestwo światłości i ciemności, królestwo prawdy i kłamstwa. Kto się na ziemi przyznaje do królestwa Mazdy, kto przyjmuje jego naukę, kto dobrze myśli, mówi i czyni, kto nie ma nic wspólnego z królestwem złego, ten pozostanie na zawsze w królestwie Ahura Mazdy, razem z nim, na zawsze.

Religia Zarathustry patrzy na świat pod kątem walki dobrego ze złym na świecie. Ostatecznie dobre, tj. Ahura Mazda, zwycięży: ale potrzeba już tu na ziemi koniecznie do królestwa dobrego Ahura Mazdy należeć i za sprawę tego królestwa przeciw duchom kłamstwa walczyć (...) w religii Zarathustry mamy wyraźną wiarę w życie duszy za grobem, w sąd po śmierci, w nagrodę dla dobrych i w karę dla złych.⁶⁶

O zapłacie, zaraz po zgonie, za czyny popełnione za życia wyraźnie mówią święte teksty:

O! Twórco materialnego świata, święty Jedyny! (...) Co będzie jego [człowieka] nagrodą kiedy jego dusza rozdzielała się z jego ciałem?

(Awesta – Wendidad, Fargard 8, IX – 88)⁶⁷

Na koniec warto zaznaczyć to, iż zaratusztrianie wierzą, iż śmierć nie powoduje całkowitego zerwania więzi między zmarłymi a żywymi. Dusze zbawionych (o duszach przebywających w piekle w tym przypadku zaratusztrianizm nie wypowiada się) nadal w jakiś sposób interesują się swoimi bliskimi krewnymi i ich życiem. Jeżeli w intencji swych zmarłych kierują dobre myśli, dobrze mówią, i spełniają dobre czyny (np. trzeciego, czwartego, dziesiątego i trzydziestego dnia po zgonie, oraz w rocznicę śmierci), rozdają żywność i odzież biednym wspólnoty, a także modlą się do Boga w intencji spokoju dusz swych zmarłych, ci starają się im odwdzięczać, pomagając w niewidzialny sposób, błogosławiąc im i zsyłając na nich dobrobyt.⁶⁸

Skoro omówiliśmy już zagadnienie śmierci i pośmiertnego losu człowieka, pora zająć się rzeczami ostatecznymi świata.

Fraszo–kereti – Dzień Ostatni

Jak świat miał początek, tak samo będzie miał i koniec, ale zanim to nastąpi czekają ludzkość i Ziemię wielkie i straszne wydarzenia.

Zaratusztrianizm głosi pogląd, iż świat od stworzenia po swój kres ma trwać dwanaście tysięcy lat. Okres ów z kolei dzieli się na cztery epoki po trzy tysiące lat każda, niektóre z nich już przeminęły, niektóre dopiero nadejdą.

I tak, w okresie pierwszych trzech tysięcy lat Ahura Mazda stworzył duchowe istoty niebieskie. Podczas drugiego z okresów liczących trzy tysiące lat Ahura Mazda stworzył świat i dobre stworzenia na nim, ale wówczas – niejako równolegle – Angra Mainju stworzył wszystko co złe. W trzecim „trójtysiącleciu” rozpoczęła się i trwała zacięta walka pomiędzy Dobrem a Złem, a przy końcu tego okresu narodził się Zaratusztra i otrzymał objawienie od Boga. W ostatnim trzechtysiącletnim okresie, przy końcu każdego z tysiącleci pojawi się Zbawiciel – jeden z synów Zaratusztry, po to aby wspomagać ludzi w dobru i wspierać ich w walce ze złem.

W tym miejscu chcę wspomnieć, iż od najdawniejszych czasów w jakiś szczególny sposób próbowano łączyć zaratusztrianizm z chrześcijaństwem, a Jezusa Chrystusa postrzegano niekiedy, jako osobę Zbawiciela zapowiedzianego przez Zaratusztrę.⁶⁹ Poniższy fragment jednej z Ewangelii apokryficznych, Ewangelii Dzieciństwa Arabskiej, (jest ona parafrazą powstałej w środowisku nestoriańskim, prawdopodobnie w V wieku, Ewangelii Dzieciństwa Syryjskiej, prawdopodobnie została napisana w Egipcie) zdaje się to potwierdzać:

I było, [że] kiedy narodził się Pan Jasū' w Bajt Lahm w [kraju] Jahūdā w czasach Īrūdīsa króla, szli oto Magowie z krajów Wschodu do Ūrašalīm, jak przepowiedział Zarādušt, i mieli ze sobą ofiary [ze] złota, kadzidlanego drzewa i mirry. Oddali więc Mu pokłon i przekazali Mu swe dary. Wówczas wzięła Święta Mirjam jedną z pieluch [Jezusa] i wręczyła im ją dla błogosławieństwa, a oni przyjęli ją jak najlepiej.

I w tej chwili ukazał się anioł na podobieństwo gwiazdy, która najpierw była ich przewodnikiem. Poszli więc kierowani jej światłem, aż doszli do swych krajów.

A kiedy zgromadzili się [wszyscy razem], ich królowie i władcy zapytali: „Co widzieliście? Co robiliście? Jak poszliście i jak wróciliście? Co przynieśliście ze sobą?” Wtedy pokazali im ową pieluchę, którą wręczyła im Święta Mirjam, i urządzili z tego powodu święto. Rozpalili ogień zgodnie z ich zwyczajem i oddali mu cześć i wrzucili doń ową pieluchę. Objął ja ogień i przeniknął. Kiedy zaś zgasł ogień, wyciągnięto pieluchę, a ta była taka, jaka była na początku – jak gdyby ogień jej nie musnął.

Zaczęli ją więc całować i kłaść na swoje głowy i na oczy. Mówili: „Prawda to bez wątpienia i wielka to rzecz, że ogień nie był w stanie jej spalić czy uszkodzić”. Wzięli pieluchę i przechowywali ją u siebie w wielkiej czci.

(Ewangelia Dzieciństwa Arabska, VII, 1 – 2 i VIII, 1 – 2)⁷⁰

Również na kartach Ewangelii św. Mateusza znajduje się jeden zagadkowy fragment, opowiadający o tym samym zdarzeniu, co opowiedziane wyżej, chociaż w sposób mniej bajeczny:

Gdy zaś Jezus narodził się w Betlejemie Judzkim, za króla Heroda, oto mędrcy ze Wschodu przybyli do Jerozolimy i pytali:

Gdzie jest ten nowonarodzony król żydowski? Widzieliśmy bowiem gwiazdę jego na Wschodzie i przyszliśmy oddać mu pokłon. (...)

I wszedłszy do domu, ujrzeli dziecię z Marią, matką jego, i upadłszy oddali mu pokłon, potem otworzywszy swoje skarby, złożyli mu w darze złoto, kadzidło i mirrę.

(Mat. 2, 1–2, 11 – NP)

Kto to był? Kim byli ci dziwni pątnicy, którzy swym pojawieniem się zakłócili spokój judejskiego miasteczka?

W polskich przekładach Biblii, konsekwentnie określa się ich mianem „mędrców”. Tak jest w Biblii Jakuba Wujka, Biblii Gdańskiej, Nowym Przekładzie, czy Biblii Tysiąclecia. Jedynie przekład świadków Jehowy, tzw. Nowego Świata, nazywa ich „astrologami”.

Angielska Biblia króla Jakuba także mówi o nich „mędrcy”, mniej jednoznacznie wygląda to w przekładach rosyjskich, gdzie się ich określa słowem „волхвы”. Słowo „wołchwy” bowiem oznacza nie tylko mędrców, ale również wróżbitów, czarodziejów, magów i jest znaczeniowo bliskie greckiemu określeniu „μάγοι” użytemu w greckim oryginale Ewangelii św. Mateusza⁷¹. Słowo to używane jest na określenie ludzi zawodowo uprawiających magię, zajmujących się czarami. Ale co by mogło sprowadzić do Betlejem pogańskich czarowników? To pytanie nasuwa się – niejako odruchowo – współczesnemu człowiekowi. Tym bardziej, że legenda, widząca w owych magach królów, jeszcze bardziej zaciemnia sprawę.

Ale w czasach antycznych słowo „mag” nieodmiennie kojarzono z kapłanem religii zoroastryjskiej, która wówczas wyznawana była nie tylko na ogromnym terytorium państwa perskiego, ale miała licznych zwolenników w granicach imperium rzymskiego.⁷²

Czy mogło mieć miejsce spotkanie z nowonarodzonym Jezusem i złożenie mu hołdu przez kapłanów religii Zaratusztry? Sprawa nie jest prosta. Ale?... Kto wie?... Tym bardziej, że znane są sympatie jakie Żydzi żywili do Persów za umożliwienie im powrotu z niewoli babilońskiej i odbudowanie Świątyni w Jerozolimie.

Na pewno też daje do myślenia fakt, że choć na kartach Starego Testamentu jednoznacznie i wielokrotnie potępieni są bogowie Egiptu, Babilonii, Fenicji i Grecji, nigdzie nie występuje się przeciw religii perskiej.⁷³

Sądzę zatem, że można zaryzykować stwierdzenie, że jeśli św. Mateusz pisze o „magach” (μάγοι), ma nie kogo innego na myśli, tylko kapłanów zaratusztriańskich.

Powróćmy jednak do przerwanego wątku:

Święte teksty zoroastryjskie mówią, iż wreszcie, na samym końcu, u schyłku ostatniego tysiąclecia, pojawi się ostatni i właściwy Zbawiciel – Saoszjant, trzeci z synów Zaratusztry.⁷⁴

Każdy z tych zbawicieli zostanie poczęty z nasienia Zaratusztry, które w cudowny sposób przechowało się w jeziorze Kąsaoja (Kansavya).

Na temat owych zbawicieli tak pisze Ks. Szczepan Szydelski:

Naprzód zjawi się Hushedar (inaczej Aushedar, Auszedar – przyp. A.S.) i gdy dojdzie do lat 30, rozpocznie walkę przeciw złym potęgom. Sam Ahura ześle też duchy, anioła Neriosangha i Sraosha, aby pomagali Peshyotanu, synowi Vistaspy króla, obrońcy religii Zarathustry. Z ich więc pomocą demoni i nieprzyjaciele będą strąceni na dno piekła. Znikną wtenczas z ziemi złość, zazdrość, rozpusta, gniew. „Skończy się w ten sposób czas wilka, a rozpocznie się czas jagnięcia”.

Po drugim tysiącu lat Hushedermah będzie dalej zwyciężał nieprzyjaciół i ród wężów. Ale wzmocni się wówczas także Aryman (Angra Mainju – A.S.) i wąż Azi Dahak odzyska swobodę. Ahura Mazda ześle jednak znowu anioła Neriosangha i Sraosha i wzbudzi Keresaspę, który raz już pokonał i związał węża Dahaka. Keresaspa i tym razem maczugą rozwala łeb wężowi i zabija go. Znika znowu zło z ziemi i rozpoczyna się ostatnie tysiąclecie.

Przy końcu ostatniego tysiąclecia zjawi się Saoshyant, ostatni i właściwy mesjasz religii Zarathustry (...) Saoshyant dokona zmartwychwstania wszystkich i sprowadzi nowe życie na świat.⁷⁵

Gdy zbliży się czas nadejścia Zbawiciela to na świecie poczną się dziać rzeczy dziwne i niepokojące. Oto Słońce będzie stać w zenicie przez dziewięć dni i dziewięć nocy bez przerwy. Potem, przez trzy lata, żadne rośliny nie będą sprzątane z pól, a jednak nie uschną ani nie zniszczeją. Auszedar oczyści religię i przywróci wśród ludzi szacunek do niej. Następnie wszyscy członkowie wilczego gatunku zostaną zgromadzeni w jednym miejscu i tam połączą się w jednego demonicznego osobnika, który – jak podają święte pisma – będzie szeroki na 415 kroków, a długi na 433 kroki.

Wtedy czciciele Ahura Mazdy zgromadzą się w armię i pod wodzą Auszedara ruszą do walki z tym demonem. Ale zanim rozpoczną bój odprawią Jasnę, dzięki czemu demon nie będzie się im mógł oprzeć. Demon zostanie zaatakowany najróżniejszymi rodzajami broni, a także trucizną jakiej dostarczy ziemia i rośliny. Ze zniszczonego demona wysnuje się czarna chmura szarańczy.

W tysiącleciu Auszedara nastąpią też inne klęski, jak np. wielkie deszcze, które spowodują głód. Będą też okrutne zimy, gdy śnieg będzie padał nieprzerwanie przez kilka miesięcy. Owa straszliwa zima tak osłabi dzikie zwierzęta, że będą one szukać opieki ludzi.

Na początku następnego tysiąclecia słońce będzie w zenicie przez dwanaście dni i nocy, a rośliny nie zbierane z pól będą na nich stać przez sześć lat i nie zmarnieją.

Wówczas to wszystkie węże zgromadzą się w wyznaczonym miejscu i utworzą jednego ogromnego węża, szerokiego na 833 kroki, a długiego na 666 kroków.

Czciciele Ahura Mazdy utworzą potężną armię i ruszą do boju z tą demoniczna istotą, dokonując wpierw świętego obrzędu Jasny. Oczywiście pokonają go, a z pokonanego wysnuje się czarna chmura szarańczy.

Ale wówczas stanie się coś jeszcze straszniejszego, oto okrutny demon Zohak uwolni się z pęt i kajdan, obejmie zwierzchnictwo nad demonami i ludźmi, którzy uczynią wiele szkód ogniowi, wodzie i światu roślin. Żywioły i rośliny udadzą się na skargę do Ahura Mazdy, a ten sprawi, iż demon Zohak będzie unicestwiony.

Przy końcu tego tysiąclecia Zbawiciel uda się na trzydzieści lat do Ahura Mazdy.

A potem nastanie ostatni okres – czas końca, kres świata, ciał zmartwychwstanie, pokonanie demonów i odnowienie Ziemi.⁷⁶

Święte Pisma wyraźnie mówią o tym, iż ludzie powinni słuchać prawdy objawionej Zaratustrze przez Ahura Mazdę, a także o tym, iż czeka ich za to ostateczna nagroda, a obecny świat odnowienie i uleczenie z wszelkiego zła i niedostatku:

Chcę teraz mówić o rzeczach, uczniowie, abyście się ich nauczyli, i co jest dla ludzi poświęconych, co służy Ahurze ku chwale, a Vohu Mano ku czci, co podług Ashy (ducha prawdy) jest nauką prawdziwą, co jest błogosławieństwem, opromienionym przez światła.

Słuchajcie uszyma rzeczy najlepszej i przyjmujcie jasnym rozumem wyznania, jakie odróżniają męża od żony, gdy przed chwilą wielkiego rozstrzygnięcia nawołujemy do tej nauki.

Na początku były te obydwa duchy (Ahura Mazda i Angra Mainyu) bliźniakami, którzy w myśleniu, w słowach i uczynkach podług dobrego i złego byli nazywani.

Gdy się te duchy razem spotkały, stworzyły naprzód życie i nieżycie, a na końcu piekło dla złych, a królestwo niebieskie dla sprawiedliwych.⁷⁷

Z tych dwóch duchów Zły wybrał uczynki złe, ale duch święty (Spenta Mainyu), który się odziewa w trwałe niebo, wybrał sobie sprawiedliwość i tych, którzy przez swoje własne uczynki chcieliby się przypodobać Ahura Mazdzie.

Także dewy (...) nie zrobiły dobrego wyboru, gdy kusiciel omamił je, gdy one jeszcze się naradzały, także wybrały złe myślenie. Wskutek tego wpadły we władzę Aeshmy, z którym razem psują życie Maratana (mistycznego praczłowieka).

Jemu (Maratanowi) jednak z pomocą przyszli Vohu Mano i Asha i Armaiti i udzielili mu siły ciała i stanu, aby on jako pierwszy z nich (ze sprawiedliwych) przyszedł do ciebie przez metal roztopiony i przez nagrody.

Wtenczas, gdy przyjdzie kara na grzeszników, wtenczas, o Mazdo, Vohu Mano objawi twoje królestwo tym, którzy, Ahuro, kłamstwo (Drug) wydają w ręce Ashy (Prawdy).

Obyśmy mogli być tymi, którzy dokonają odnowienia świat, i mądrymi nauczycielami, i przynieśli przez naszą świętość radość (światu nowemu). Niechaj dlatego duch nasz będzie tam, gdzie mądrość mieszka.

Nad tymi więc wówczas, którzy szli za duchami kłamstwa, zaciąży kara zniszczenia; ci zaś, którzy trwają w świętej nauce, niechaj mają na zawsze udział w szczęściu Vohu Mana, Mazdy i Ashy.

Jeśli głosicie obietnice, jakie Mazda dał, powodzenie i nieszczęście, i że dla złych przeznaczona jest trwała męka a dla sprawiedliwych zbawienie – wtenczas w przyszłości pójdzie wam podług waszego życzenia.

(Awesta – Jasna 30, 1 – 11)⁷⁸

Fraszo–kereti (w pahlawi Fraszegird), to nazwa stosowana na oznaczenie Dnia Ostatniego, ale termin ten faktycznie oznacza „uzdrowienie” lub „odnowienie”. Bo taka jest idea Ahura Mazdy – uzdrowić i odnowić wszechświat skalany przez Angra Mainju – Złego Ducha. A Fraszegird rozpocznie się z chwilą objawienia się ostatniego i właściwego Zbawiciela – Saoszjanta.

Zanim to jednak nastąpi nastaną na ziemi czasy straszne, których nadejście będzie można rozpoznać po zapowiadających je znakach, które są opisane w świętych księgach.

Zaratusztra w widzeniu zesłanym mu przez Ahura Mazdę miał ukazane przyszłe dzieje świata. Zobaczył w wizji drzewo, z którego pnia wyrastało siedem gałęzi: jedna ze złota, jedna ze srebra, jedna z mosiądzu, jedna z miedzi, jedna z cyny (albo ołowiu), jedna ze stali i jedna z żelaza.

Ahura Mazda wyjaśnił prorokowi, iż owo drzewo wyobraża świat, zaś gałęzie, które wyrastają z jego pnia symbolizują siedem okresów historii ludzkości, poczynając od momentu objawienia prawdziwej religii, przyjęcia jej przez króla Wisztaspę, zburzenia posągów demonów, aż po kres świata. (Na przedostatni, szósty okres, okres stalowy, podobno przypadły czasy panowania szacha Chosrowa, syna Kawada, kiedy to bezbożny Mazdak, syn Bamdada jął szerzyć fałszywą religię).

Potem nastanie wiek żelaza (ten wiek trwa obecnie). Wtedy władzę nad światem obejmą okrutne demony. Wtedy to poczną się dziać rzeczy straszliwe! A takie znaki zapowiadać będą, iż zbliża się koniec ostatniego tysiąclecia i nadchodzi najgorszy okres w dziejach ludzkości, a po nim koniec świata.

Oto ze Wschodu setki rodzajów, tysiące rodzajów, miriady rodzajów demonów „rasy Gniewu”, ze zmierzwionymi włosami popędzą na Zachód. I zajmą Iran, ziemię świętą, gdzie Ahura Mazda objawił światu prawdziwą religię. Tak, straszliwe demony z rozczochranymi włosami przybędą ze Wschodu w nieprzebranej liczbie! Będą maszerować pod czerwonymi sztandarami, a na głowach będą mieć czerwone czapki. Gdy nadciągną, ziemia zadrży, Księżyc rozbłyśnie feerią barw, Słońce się zaćmi, a bieg planet ulegnie zakłóceniu. Setki, tysiące, miriady demonów przybędą z czerwonym sztandarem diabła Shedaspih Kilisyakih.

Owe demony, choć niewielkiego wzrostu, będą jednak wyćwiczone w niszczeniu. Podniosą swe sztandary i będą mordować ludzi. Będą pustoszyć kraje, niszczyć dobytek, niszczyć miasta, wsie i pojedyncze zagrody. Demoniczne istoty będą wyznawać jakąś podłą religię. Będą bezlitosne, a ich rządy złe i okrutne. W ich słowach nie znajdzie się prawdy, a w ich obietnicach szczerości. Ich prawa nikogo nie ochronią, ani nie zapewnią nikomu bezpieczeństwa. Cały Iran ulegnie wówczas spustoszeniu.

Gdy nastaną owe czasy zło ogarnie wszystkich ludzi. Jedni drugich będą oszukiwać i wyzyskiwać. Nienawiść zapanuje na świecie: najlepsi przyjaciele staną się wrogami, w ojcu nie będzie miłości do syna, w bracie do brata, w matce do córki, a zięć z winy teścia stanie się żebrakiem.

W owych czasach będzie się także obserwować złowrogie zjawiska w świecie przyrody – blask słońca przygaśnie, rok, miesiąc i dzień staną się krótsze, ziemia wyjałowieje, zbiory zbóż zmniejszą się siedmiokrotnie, drzewa i krzewy skarleją i plon z nich zmniejszy się wielokrotnie, a owoce które wydadzą będą bez smaku.

Ale także i w ludziach zajdą niekorzystne zmiany, skarłowacieją, zmniejszy się ich zręczność i siła, ale za to staną się sprytnymi oszustami, nie będą mieć w szacunku ni chleba ni soli, ni miłości do rodzinnego kraju.

Wtedy to nastanie także powszechny upadek zdrowej religijności, za to namnoży się całe mnóstwo rozmaitych sekt, które zwiodą wielu, prowadząc ich prostą droga do piekła. Stanie się, że święta religia zoroastryjska całkiem straci na znaczeniu, herezja i nieczystość rozpełznie się po ziemi, a święte ognie przygasną. Nastanie czas ogólnego chaosu i ulegnie zburzeniu porządek społeczny. Panowie wielkich rodów, a także kapłani popadną w wielkie ubóstwo, ich córki zostaną żonami prostaków z gminu. Aż w końcu zaniknie nawet religijność wśród kapłanów, którzy poczną popełniać występki nie bojąc się piekła.

W sercach większości ludzi, niczym bożek, zagości chciwość i będą oni wyznawcami fałszywej religii. I chociaż ich ciała staną się tłuste, ich dusze będą cierpieć głód.

Wtedy chmury i mgła zaciemnią całe niebo. Poczną wiatry – zimny i gorący – niszczyć plony, zboże i owoce. Także i deszcz nie będzie padać we właściwym czasie, co również się przyczyni do nieurodzajów. Nastanie susza tak straszna, że nawet ilość wody w rzekach się znacznie zmniejszy.

Krowy i owce będą wydawać na świat swoje młode w wielkich bólach i z ogromnym trudem. Nowonarodzone będą słabe i cherlawe, o lichej sierści i cienkiej skórze. Dojne krowy i owce będą dawać gorsze mleko, i mało z niego będzie się zbierać śmietany. Zmniejszy się też siła i sprawność wołów, staną się wolniejsze i mniej wytrzymałe.

Życie tych ludzi, którzy pozostali wierni religii mazdejskiej będzie w tych czasach niezwykle trudne. Będą oni dyskryminowani i prześladowani tak bardzo, że z tęsknotą poczną wyglądać śmierci.

Młodzież zoroastryjska pocznie masowo porzucać prawdziwą wiarę i przechodzić na stronę wyznawców fałszywych kultów. Wysoką pozycję społeczną zdobędą ludzie podłego stanu. Władze państwowe za nic będą mieć obywateli, będą ich mieć w pogardzie, a za byle co będą ich zabijać niczym muchy.

Bezpieczeństwo i sława i pomyślność zostaną utracone przez Irańczyków, czcicieli Ahura Mazdy, a przejdą na ich wrogów i wrogów Prawdy – chciwców, nieczystych, spółkujących z miesiączkującymi kobietami, homoseksualistów i zaspokajających także i inne nienaturalne żądze.

Ale trzeba pamiętać, iż wszystko to mieć będzie kres, i kto będzie zważał tylko na ciało aby było tłuste, tego głodna i chuda dusza pogrąży się w piekle, kto natomiast będzie zważał na duszę, a ciało – przez niedole zesłane przez świat – w doczesnym życiu będzie miał wychudzone, ten po śmierci nie dozna strapienia, i stanie się tłusty, gdy będzie przebywał w raju.⁷⁹

W księdze Jamasp Namak, która ponoć powstała w czasach króla Wisztaspy, a jest przypisywana mędrcowi i astrologowi Jamaspie (w kolofonie do Jamasp Namak podano, że jest to kopia starszego egzemplarza,sporządzona przez Rânâ, syna Herbada Jesang, syna Herbada Dâdâ, syna Herbada Jesang, syna HerbadaMobada, syna Herbada Kayâmdin, syna Herbada Mobada, syna Herbada Kâmdina, syna Herbada Zartusht, syna Mobada Harmazdyâr, syna Herbada Râmyâr. Kopia ta została sporządzona ze starszej kopii Herbada Karvâ, syna Bikajiva Broach. Rânâ sporządził swoja kopię w roku 1560), wymienia się takie oto znaki poprzedzające i zapowiadające koniec świata:

Pierwszy znak będzie ten, iż noce staną się bardziej jasne. Drugi to ten, że gwiazda Haptoiring (Wielka Niedźwiedzica) zmieni swe miejsce na niebie. Trzeci znak to pogorszenie stosunków międzyludzkich. Czwarty znak, to szybki, wręcz gwałtowny upadek i zanik wiary w ludziach. Piąty to ten, że ludzie należący do warstwy średniej staną się ważni i potężni. Szósty – że niegodziwe osoby będą uchodzić za cnotliwe. Siódmy, że złe duchy staną się bardziej uciążliwe niż dotychczas. Ósmy – rozpleni się zła magia. Dziewiąty znak będzie taki, że szkodliwe stworzenia, takie jak wilki, tygrysy będą wyrządzały zwierzętom wiele szkód. Dziesiąty znak to ten, że prawdziwa religia będzie uciskana. Jedenasty będzie taki, że w sposób bezprawny i bezpodstawny będzie się zwalczać religię, a jej wyznawców siłą pozbawiać ich własności, a także mówić o nich wiele złego. Dwunasty znak – ani lato, ani zima nie będą spełniać swych zadań w przyrodzie. Trzynasty zaś to ten, iż ludzie będą myśleć tylko o przyjemnościach. Czternasty znak jest taki, że zwiększy się śmiertelność ludzi i wielu będzie umierać przedwcześnie. Piętnasty znak – osoby godne szacunku będą niewierne i niesprawiedliwe. Ostatni i szesnasty znak, to ten, że morze zaleje wiele krajów. Potem nadejdzie Saoszjant.⁸⁰

Objawienie się Saoszjanta – Zbawiciela i wydarzenia czasów ostatecznych

Ahura Mazda objawił Zaratustrze, iż musi dojść do ostatecznej rozprawy ze złem, w związku z czym koniec obecnego świata jest wydarzeniem nieuniknionym. Zaratusztra miał tę świadomość, iż on sam nie dożyje tego momentu, ale wiedział też, że ma obowiązek przygotować ludzkość na jego nadejście. Dlatego zapowiedział, iż mamy oczekiwać Zbawiciela, który będzie przewodził nam w ostatecznej walce ze złem.⁸¹ Święte teksty mówią na ten temat jasno:

Temu, kto znienawidzi dewy i wrogów Saoszjanta, Temu dusza mającego nadejść Saoszjanta, Władcy Domu, Będzie przyjacielem, bratem, ojcem, o Mazda Ahura!

(Awesta – Jasna 45, 11)⁸²

Imię Saoszjant oznacza „Ten, który przyniesie dobrodziejstwo”⁸³. Zaratusztrianie wierzą, iż Saoszjant będzie naturalnym synem Zaratusztry, który w czasach ostatecznych narodzi się w cudowny sposób:

Paweł Hulka tak to zwięźle opisał:

Według wierzeń perskich (...) czas istnienia świata, czyli trwania walki Ahura Mazdy z Ahrimanem, był ograniczony i dzielił się na okresy, z których ostatni, 3000–letni, przedstawiał najwyższe napięcie walki dobra ze złem. Z nadejściem tego okresu miały się dziać różne rzeczy niezwykłe: ziemię miały nawiedzić straszne trzęsienia i kataklizmy, na słońcu i księżycu miały się ukazywać znaki niebywałe.

W świetle tych przepowiedni eschatologicznych nad światem ku końcowi zapanuje trwoga i niepokój, a na świętą ziemię Iranu zwalą się ze wszystkich stron wrogowie.

Wiernym, którzy zechcą się ratować nie pozostanie nawet tyle czasu, by uratować żony, dzieci, mienie. Gdy zło dojdzie do najwyższego napięcia, wtedy z jeziora Frazdan wyjdzie syn Zaratustry, Hushedar, bohater pierwszego tysiąclecia. Zgromadzi on straszne zastępy bojowników i przy pomocy Sraoszy i aniołów Mazdy pobije wojska wrogów i zburzy świątynie pogańskie. Przeminą na ziemi czasy wilka i zaczną się czasy baranka.

Drugi syn Zaratustry, Hushedar mag zapanuje nad drugim tysiącleciem, zwyciężywszy złe duchy i smoki, i obdarzy świat upragnionym pokojem.

W tych czasach pokoju zrobi lecznictwo takie postępy, że człowieka nie będzie można zabić ani mieczem, ani nożem. Potrzeba pożywienia będzie tak mała, że stopniowo ludzie odzwyczają się zupełnie od jedzenia.

Ale w tych czasach szczęśliwych zacznie się masowe odpadanie od wiary prawdziwej, przez co Ahriman zyska trzecią część całej ludzkości, splugawi ogień, wodę i rośliny, i dopiero mężny Keresaspa zwycięży zło i założy tysiącletnie królestwo.

W tych czasach w jeziorze Kasawa będzie się kąpać dziewica, która z nasienia Zaratustry, przechowywanego w jeziorze, pocznie i porodzi Saoszyanta, czyli Zbawiciela.

Wielkim czynem Zbawcy będzie odbudowanie całego świata, które rozpocznie się od wskrzeszenia wszystkich umarłych. Gdy umarli zmartwychwstaną, wtedy wszystkie góry i pagórki ziemi rozpłyną się w ogniu, niby wosk, i rozleją się rzeką lawy gorejącej, a wszyscy zmartwychwstali będą musieli przejść przez tę rzekę ognia. Dla dobrych będzie ta lawa ognia nieszkodliwą, niby ciepłe mleko, ale złych będzie ona paliła żarem nieznośnym w ciągu trzech dni i trzech nocy.

Ale źli nie zostaną skazani na męki wieczne, bo to byłoby triumfem zła. Męka ognia, której przez trzy dni będą poddani, będzie męką oczyszczającą, poczym wszyscy ludzie padną sobie w objęcia, wielbiąc dobrego a mądrego Ahura Mazdę.

Na ostatku zostanie stoczona walka rozstrzygająca między duchami nieba i piekieł, w której ci ostatni zostaną porażeni ostatecznie. (...)

Stary świat zła i fałszu przeminie, a nowy, doskonały stanie się siedliskiem dobra i prawdy, królestwem bożem, w którem wszystkie istoty żyć będą w niezmąconej szczęśliwości na wieki.⁸⁴

Tan i pasen – zmartwychwstanie ciał i Sąd Ostateczny

Przy końcu czasów, a dokładniej obecnego czasu „Zmieszania”, po objawieniu się Saoszjanta, nastąpi zmartwychwstanie ciał. Najwięcej najpełniejszych informacji na temat czasów ostatecznych zawiera 30 rozdział księgi Bundahiszn, na podstawie którego opiszę to, co ma się wydarzyć:

Gdy będą się zbliżać czasy Saoszjanta – czyli gdy ostatnie tysiąclecie dziejów świata będzie się mieć ku końcowi – na ziemi zaczną się dziać dziwne rzeczy.

Wtedy to zacznie się zmieniać ludzka natura, powracając do swej pierwotnej czystości. W czasach po stworzeniu świata pierwsi ludzi Maszje (Mashye) i Maszjane (Mashyane) odżywiali się wyłącznie wodą, dopiero z czasem nasz gatunek począł karmić się roślinami, potem mlekiem, a wreszcie mięsem. W czasach ostatecznych nastąpi powrót do pierwotnej natury człowieka. I tak najpierw ludzie przestaną jeść mięso, potem pić mleko, wreszcie spożywać chleb, warzywa, owoce, aż dojdzie do tego, iż będą pić samą wodę. Apetyt ludzi tak się zmniejszy, że jeden posiłek będzie im starczał na trzy dni. Wreszcie, na dziesięć lat przed przyjściem Saoszjanta dojdzie do tego, że ludzie w ogóle przestaną jeść i będą żyli.

Gdy to się stanie, objawi się Saoszjant. Po swym przyjściu na ziemię wskrzesi wszystkich ludzi, zarówno dobrych, jak i złych, co dla Ahura Mazdy nie sprawi żadnej trudności, bo skoro niegdyś stworzył wszystko z niczego, to tym prościej będzie dlań odtworzyć coś, co już niegdyś istniało. W tamtym czasie zmartwychwstania kości zażądają ducha od ziemi, krwi od wody, włosów od roślin, życia od ognia, bo wszak w momencie śmierci cielesnej, człowiek „rozpływał się” w przyrodzie.

Najpierw więc powstanie z martwych Gajomard (być może jest on tożsamy z Jimą) – praczłowiek, potem Maszje i Maszjane – prarodzice, a za nimi wszyscy inni, tak źli jak i dobrzy. Proces zmartwychpowstawania rodzaju ludzkiego nie będzie wydarzeniem ani jednorazowym, ani błyskawicznym, nie stanie się to w mgnieniu oka, lecz będzie rozłożone na pięćdziesiąt siedem lat. Każdy ma zmartwychwstać w miejscu, w którym zakończył swe ziemskie życie. Wszyscy zmartwychwstali rozpoznają swoich bliskich, i będą wiedzieć: „że to jest mój ojciec, to jest moja matka, to jest mój brat, to jest moja żona, a to są moi bliscy.”⁸⁵

Po zmartwychwstaniu ludzie dobrzy i źli będą się różnili między sobą wyglądem, tak iż nie będzie problemu rozpoznać jakim kto był za życia.

Wówczas też niesprawiedliwi będą się skarżyć i robić wyrzuty sprawiedliwym, że ci nie ostrzegli ich przed skutkiem grzesznych czynów.

Po zmartwychwstaniu ciał nastąpi Zgromadzenie Sadvastaran, czyli Sąd Ostateczny. Będzie on miał ogromne znaczenie dla wszystkich ludzi, tak tych, którzy zostali wzbudzeni z martwych, jak tych, którzy w ciele dożyją tego wydarzenia. Podczas tego Sądu cały rodzaj ludzki zgromadzi się razem, i każdy zobaczy swoje dobre, albo złe czyny. Podczas Sądu niegodziwy człowiek stanie się widoczny niczym biała owca pośród stada czarnych owiec. Wtedy źli ludzie zaczną biadać i narzekać, będą też oskarżać swoich bliskich i przyjaciół, że ci ostatni nie powstrzymali ich za życia w ciele od popełniania niegodziwości i nie przestrzegli, czym się niegodziwe życie zakończy.

Ze świętych tekstów zoroastryjskich wynika niezbicie, iż ów Sąd ma ostatecznie położyć kres Królestwu Zła:

Chcę teraz mówić o rzeczach, uczniowie, abyście się ich nauczyli, i co jest dla ludzi poświęconych, co służy Ahurze ku chwale, a Vohu Mano ku czci, co podług Ashy (...) jest nauką prawdziwą, co jest błogosławieństwem, opromienionym przez światła.

Słuchajcie uszyma rzeczy najlepszej i przyjmujcie jasnym rozumem wyznania, jakie odróżniają męża od żony, gdy przed chwilą wielkiego rozstrzygnięcia nawołujemy do tej nauki.

Na początku były te obydwa duchy (Ahura Mazda i Angra Mainju) bliźniakami, którzy w uczynkach podług dobrego i złego byli nazywani.

Gdy się te duchy razem spotkały, stworzyły naprzód życie i nieżycie, a na końcu piekło dla złych, a królestwo niebieskie dla sprawiedliwych.

Z tych dwóch duchów Zły wybrał uczynki złe, ale Duch Święty (Spenta Mainyu), który się odziewa w trwałe niebo, wybrał sobie sprawiedliwość i tych, którzy przez swoje własne uczynki chcieliby się przypodobać Ahura Mazdzie.

Także dewy nie zrobiły dobrego wyboru, gdy kusiciel omamił je, gdy one jeszcze się naradzały, także wybrały złe myślenie. Wskutek tego wpadły we władzę Aeshmy, z którym razem psują życie Maratana (mitycznego praczłowieka).

Jemu (Maratanowi) jednak z pomocą przyszli Vohu Mano i Asha i Armaiti i udzielili mu siły ciała i stanu, aby on jako pierwszy z nich (ze sprawiedliwych) przyszedł do ciebie przez metal roztopiony i przez nagrody.

Wtenczas, gdy przyjdzie kara na grzeszników, wtenczas o Mazdo, Vohu Mano objawi twoje królestwo tym, którzy, Ahuro, Kłamstwo (Drug) wydadzą w ręce Ashy (Prawdy).

Obyśmy mogli być tymi, którzy dokonają odnowienia świata, i mądrymi nauczycielami, i przynieśli przez naszą świętość radość (światu nowemu). Niechaj dlatego duch nasz będzie tam, gdzie mądrość mieszka.

Wówczas niemoc zagłady opanuje kłamstwo, a razem zbiorą się na żywot wieczny w mieszkaniu Vohu Mano i Mazdy i Ashy ci wszyscy, którzy się cieszą dobrym imieniem.

Jeśli głosicie obietnice, jakie Mazda dał, powodzenie i nieszczęście, i że dla złych przeznaczona jest trwała męka, a dla sprawiedliwych zbawienie – wtenczas pójdzie wam podług waszego życzenia.

(Awesta – Jasna 30, 1 – 11)⁸⁶

Wówczas wreszcie nastąpi ostateczne oddzielenie sprawiedliwych, dobrych ludzi od grzeszników, i każdy otrzyma zapłatę za swe czyny. Sąd Ostateczny będzie nie tylko potwierdzeniem wyroku jaki zapadł nad duszą w czasie sądu indywidualnego zaraz po śmierci ciała, czy indywidualnym osądzeniem tych, którzy dożyli czasów końca – Fraszegirdu, ale uroczystym osądzeniem całej ludzkości, oficjalnym potępieniem zła, a wywyższeniem dobra.

A gdy na bezbożników przyjdzie sąd każący, wtenczas Vohumano przygotuje, o Mądry, królestwo twoje, abyś tym zaradził, o Panie, którzy w ręce Ashy (Prawdy) mieli oddać Druj (Kłamstwo).

(Awesta – Jasna 30, 8)⁸⁷

bo:

W jaki sposób ludzie postępują w życiu, taką otrzymają zapłatę, Dusze prawych w nieśmiertelności będą radosne, a kłamcy będą w wieczności cierpieć męki. (...)

(Awesta – Jasna 45, 7)⁸⁸

Jak już wspomniałem nastąpi oddzielenie sprawiedliwych od niesprawiedliwych, z których pierwsi wejdą do raju, drudzy zaś znajdą się w piekle, gdzie będą przebywać przez trzy dni, cierpiąc okrutne, niewyobrażalne wprost męki.

W tym czasie zostaną oddzieleni rodzice od dzieci, małżonkowie od siebie, rodzeństwo od siebie...

Dobrzy będą użalać się i płakać nad złymi, widząc jaki los ich spotkał, źli będą rozpaczać z powodu cierpień jakich będą doznawać wyłącznie z własnej winy.

W tym miejscu można zadać pytanie, kiedy możemy spodziewać się końca świata i wydarzeń ostatecznych?

Według proroctw zaratusztriańskich aktualnie żyjemy w ostatnim „trójtysiącleciu”. Ścisła data końca świata nie może być jednak wyznaczona, ale możemy spróbować podać ją w przybliżeniu. I tak, zaratusztrianie przyjmują, iż Zaratusztra żył około 1000 r p.n.e., a wiadomo, iż żył on u schyłku poprzedniego, przedostatniego trójtysiąclecia, dlatego można przyjąć, iż koniec świata powinien nastąpić w okolicach roku 2000 n.e.

A w jaki sposób nastanie kres obecnej rzeczywistości? Święte teksty mówią wyraźnie, że niebieski ogień, który oczyści wszystko:

Jemu to (Człowiekowi) z pomocą przyszli Vohu Mano (Dobra Myśl) i Asza (Sprawiedliwość, Ład) i Armaiti (Pobożność) i udzielili siły ciału, tak iż stało się niezniszczalne i kontynuowało życie, po przejściu przez roztopiony metal odebrało nagrodę”

(Awesta – Jasna 30, 7 – SBE)

Święte pisma mówią, iż koniec świata nastąpi, gdy kometa o nazwie Gochihr (inaczej Gochihar) uderzy w ziemię. Ogień i „aureola” komety będzie topić wszystkie metale i minerały, i będzie doszczętnie palić świat w ogólnym kosmicznym pożarze. W wyniku tego po powierzchni ziemi popłyną rzeki gotującego się, roztopionego metalu.

To roztopienie wszelkich kruszców znajdujących się na ziemi, i utworzenie przez nie rzeki płynnego ognia, który ma wypróbować ludzkość, będzie straszliwym wydarzeniem, a wśród ludzi zapanuje przerażenie, porównywane do przerażenia stada owiec, gdy w jego środek wpadnie wilk.

Ognista aureola meteorytu, która spowoduje najpierw stopienie wszelkich kruszców występujących na ziemi, dokona także oczyszczenia naszej planety – wypali wszelki brud i zło.

Podczas tego budzącego grozę wydarzenia wszyscy ludzie zostaną poddani ostatniej próbie. Wszystkie metale jakie są zawarte w górach roztopią się i spłyną wrzącą rzeką przez którą każdy będzie musiał przejść.

Dusze tak prawych, jak i niegodziwych, wypuszczone naówczas z piekła, będą przechodzić przez tę kipiel gorejącego metalu.

Dla dobrych nurt rzeki płynnego ognia wyda się jakby ciepłym mlekiem, złych natomiast będzie palił ogniem i spowoduje niewyobrażalne wprost męczarnie. Podczas owego przejścia niegodziwi zostaną oczyszczeni z brudu swoich grzechów.

Kiedy to się zakończy, ludzie będą pytać jeden drugiego głęboko wzruszeni, gdzie byli przez okres od śmierci do tej chwili, czy między zbawionymi, czy między potępionymi? Bliscy – krewni i przyjaciele, będą się wzajemnie rozpoznawać. Wszyscy ludzie od tej pory będą już jednej myśli i jednego ducha, z radością będą chwalić Ahura Mazdę i Archaniołów.

Dorośli ludzie po zmartwychwstaniu i oczyszczeniu się w rzece ognia otrzymają nieśmiertelne ciała, które będą mieć wygląd dojrzałych czterdziestolatków. Każdy ze zmartwychwstałych sprawiedliwych będzie miał własną rodzinę – mężowie otrzymają żony, i wszyscy żyć będą w zgodzie, szczęściu i harmonii, ale nie będą się rozmnażać, bowiem nie będzie to już potrzebne.

Po to, aby ludzie mogli po zmartwychwstaniu otrzymać nieśmiertelne ciała, konieczna będzie wpierw specjalna ofiara jaką Saoszjant złoży z byka Hadhayosha, z którego tłuszczu i białej Haomy sporządzi cudowny eliksir, którego spożycie zapewni dopiero ludziom wieczną młodość i nieśmiertelność.

Następnie Saoszjant i jego asystenci – piętnastu młodzieńców i piętnaście dziewic – w odpowiedni do zasług sposób wynagrodzą każdego z ludzi.

Gdy to się już dopełni, nastanie czas ostatecznej walki pomiędzy Ahura Mazdą a jego przeciwnikiem. Ahura Mazda w asyście anioła Sraoszy trzymając święte kusti w ręce i odmawiając modlitwy, pokonają złe duchy, które zostaną strącone do piekła.

Gdy to się już stanie, wrzący potok spłynie do samego piekła, gdzie unicestwi Angra Mainju – Złego Ducha, przeciwnika Pana Mądrego, i tak ostatecznie zło zniknie na zawsze. Jak wiadomo, wcześniej w wielkiej bitwie dobra ze złem, aniołów (jazatów) z demonami (dewami) ci ostatni zostali pokonani i unicestwieni.

Ostatecznie samo piekło zostanie oczyszczone przez ogień, a po oczyszczeniu o jego obszar zostanie powiększona ziemia. Ta ostatnia po odnowieniu wolą Ahura Mazdy stanie się równiną wolną od jakichkolwiek wzniesień, zniknie nawet góra, o która wspierał się most Czinwat. Święte pisma mówią także i o tym, że odnowiona ziemia zostanie także uwolniona od lodu, co wskazuje na to, iż po końcu świata będzie na całej planecie panował przyjazny dla ludzi łagodny klimat.

Po ostatecznym pokonaniu wszelkiego zła zgromadzą się w jednym miejscu Ahura Mazda, Archaniołowie, jazadowie i cały odnowiony, uwolniony od grzechu i cierpień, rodzaj ludzki. Całe stworzenie zostanie odnowione.

Wtedy nie będzie konieczna ludziom do życia jakakolwiek praca. Wszyscy, w nieśmiertelnych ciałach podobnych do doskonałych ciał czterdziestoletnich (tzn., że każdy, bez względu na to w jakim wieku zmarł, po zmartwychwstaniu będzie wyglądał jakby miał czterdzieści lat), będą nieśmiertelni, i nie będą gnębić ich żadne troski, ani kłopoty.

Najistotniejszym zajęciem odnowionej ludzkości stanie się składanie hołdów wdzięczności Panu Mądremu, i dziękczynienie mu za wszystko dobro i szczęście, jakie dał naszemu rodzajowi. Wszyscy będą się kochać wzajemnie – każda istota ludzka będzie kochać bliźnich jak samą siebie. I nic nie ograniczy możliwości i działań człowieka – ani niedostatek wiedzy, ani jakakolwiek ułomność, czy jakiekolwiek inne przyczyny.

Ahura Mazda odrodzi także do doskonałości świat roślin i zwierząt. Świat ten będzie cudowny! Na całej Ziemi zapanuje nieustanna wiosna, a cała planeta stanie się wspaniałym, kwitnącym ogrodem.⁸⁹

O tym, że nic już nie zmąci radości i pokoju świętych ludzi i dobrych duchów, mówi choćby ten fragment Chorda– Awesty:

Składamy ofiarę strasznej królewskiej Sławie, uczynionej przez Mazdę,

która przyjdzie do zwycięskiego Saoszjanta i jego pomocników,

Albowiem on przywróci świat do pierwotnej doskonałości,

Świat nigdy się nie będzie starzał, nie będzie nigdy umierał,

nie nachyli się ku upadkowi, i nigdy nie będzie gnił,

lecz będzie żył wiecznie w wolności i szczęściu.

Zmartwychwstaną umarli, podniosą się do nieśmiertelności,

a świat będzie czynił co według woli [Mazdy] jest doskonałością.

(Awesta: Chorda–Awesta, Jaszt 19, 88 – 90)⁹⁰

Opowiedziałem o rzeczach ostatecznych człowieka, jak i świata. W tym opowiadaniu przewijały się dwie nazwy miejsc w zaświatach – piekła i nieba. Sądzę, że przyszła pora na to, aby się im bliżej przyjrzeć.

Dušaxw (Duúzak, Dozakh) – Piekło

Kto uczyni sprawiedliwego kłamcą, temu niech się dostanie na długie życie mieszkanie w ciemnościach, zatrute pożywienie i lament. Niechaj wasze prawo, źli, którego się trzymacie, zaprowadzi was na miejsce, jakie wam się należy.

(Awesta – Jasna 31, 20)⁹¹

Zaratusztra w widzeniu sennym zesłanym mu przez Ahura Mazdę oglądał bogacza, którego dusza w niesławie, głodna i przepełniona nienawiścią pogrążona była w piekle. Widział też żebraka nie posiadającego żadnych bogactw, bez oparcia w nikim, którego dusza cieszyła się szczęściem w raju. Widział też bezdzietnego bogacza, który był potępiony, i widział nędzarza, który miał dużo dzieci, jak odbierał rajską nagrodę.⁹²

W jaki sposób Zły Duch (Aryman) zwodzi najwięcej ludzi, kierując ich do piekła? „Przez pomyślność i niepomyślność, apostazję, sceptycyzm, chciwość, i wywoływanie konfliktów.”⁹³ Oczywiście popełniony grzech nie musi oddzielać człowieka na zawsze od Boga, bowiem grzesznik ma możliwość odpokutowania przewin⁹⁴ i osiągnięcia raju, jeśli jednak wolną wolą odrzuci dobro, trafia do tego strasznego miejsca męczarni jakim jest piekło.

Są trzy kręgi piekielne – krąg złych myśli, złych słów i złych czynów. Są tam miejsca pełne mrozu i śniegu, są miejsca ogniste i gorące, są miejsca, gdzie cierpi się z powodu smrodu i ciemności, są miejsca gdzie kąsa robactwo, węże i inne ohydne stworzenia...⁹⁵

Jaka jest natura piekła?

Otóż, piekło jest najciemniejszym, obrzydliwie cuchnącym, najstraszniejszym miejscem. Piekło jest siedzibą nieszczęśliwych bytów, jaskinią demonów. Nie ma tam ni pociechy, ni miłości, ni radości. Jest za to smród, brud, ból, karanie, strapienie, ogrom zła i niewygody. A piekielnego smrodu, brudu i bólu nawet nie da się porównać z tymi, których doświadcza się w doczesności – cierpienia grzeszników w piekle przewyższają intensywnością najstraszniejsze i najokrutniejsze nawet cierpienia, jakie mogą być naszym udziałem podczas ziemskiego żywota.⁹⁶

Jedyną nadzieją i pocieszeniem dla wierzących jest to, iż piekło nie jest wieczne i ta straszliwa rzeczywistość będzie mieć kiedyś kres, a wszyscy ludzie – tak dobrzy, jak i oczyszczeni i przemienieni duchowo źli, osiągną stan wiecznej szczęśliwości w raju.

Piekło zoroastryjskie jest straszliwe, dantejskie, można by rzec. Bardzo szczegółowego opisu tego miejsca w zaświatach dostarcza nam starożytny tekst Arda Wiraz namag (inaczej: Arda Viraf namag). Chociaż sam tekst pochodzi z IX wieku n.e., to jednak ten rękopis jest najprawdopodobniej kopią dużo dawniejszego zapisu, opowiadającego o najcnotliwszym człowieku, Wirazie, który udał się w zaświaty, aby religijne przekazy porównać z rzeczywistością. Tekst opowieści swą formą bardzo przypomina chrześcijańskie teksty wizyjne, jakie powstawały w okresie od II do XIII wieku.⁹⁷

Księga Arda Wiraz namag powstała w szczególnych okolicznościach, ale o tym niżej:

Księga Arda Wiraz namag i jej autor

O autorze Arda Wiraz namag, czyli zaratusztriańskiej Księgi o pobożnym Wirazie nic nie wiadomo. Czasami uważa się, iż mógł to być jeden z bogobojnych komentatorów Awesty, żyjący w epoce Sasanidów (224 – 651 r. n.e.), zwykle jednak przyjmuje się, że tekst powstał dopiero w wieku IX n.e. Wskazuje na to głównie słownictwo użyte w Księdze..., oraz odniesienia do podboju Iranu przez Aleksandra Wielkiego, czyli wydarzenia paralelne do zawojowania kraju przez muzułmańskich Arabów, którzy – podobnie jak król macedoński – zniszczyli starożytną religię mazdejską. Co prawda, zaratusztrianie aspirowali do uznania ich – podobnie jak chrześcijan i żydów – za tzw. „Lud Księgi”, czyli tych, którzy posiadali spisane autentyczne Boskie objawienie, czego ślady można odnaleźć nawet w Koranie, (sura XXII, aja 17) niemniej poddawano ich srogiej dyskryminacji, tak iż znaczna część zaratusztrian wyemigrowała do Indii, gdzie utworzyli zwartą, izolującą się od hinduistów, buddystów i muzułmanów, społeczność znaną pod nazwą Parsów, A ich religię nazwano parsizmem.

Wszakże zaznaczyć należy, iż ścisłe datowanie nie jest możliwe, bowiem najstarsza zachowana kopia utworu datowana jest dopiero na wiek XIV.

Fabuła utworu jest nadzwyczaj prosta i nieskomplikowana. Tekst jest monotonny i raczej nudny. Zawiera opisy zaświatów, dokąd pobożny Wiraz się udał, by dowiedzieć się, co czeka nas po śmierci, a jednocześnie zweryfikować prawdziwość zasad wiary mazdejskiej, wyznawanej po zniszczeniu świętych pism zaratusztriańskich przez armię Aleksandra, zasad, które po tym wydarzeniu zachowały się wyłącznie w ludzkiej pamięci.

Arda Wiraz namag opowiada o tym, jak w świątyni ognia zebrało się wyższe duchowieństwo mazdejskie i oddelegowało pobożnego Wiraza, męża jego siedmiu rodzonych sióstr, w zaświaty. Dostał się tam, przyjąwszy silny narkotyk sporządzony z konopi i bielunia. Wędrówkę rozpoczął od mostu Czinwad, stanowiącego granicę między życiem doczesnym, a pośmiertnym, następnie obejrzał niebo i niebiańskie rozkosze, a z nieba jego nadprzyrodzeni przewodnicy – aniołowie Srosz i Adur – powiedli go do piekła. Tu ujrzał straszliwe męki grzeszników. Po siedmiu dobach Wiraz obudził się z narkotycznego snu i opowiedział o swojej wędrówce, a jego opowieść została spisana.

Niektórzy przyrównują Księgę o pobożnym Wirazie do Boskiej komedii Dantego, a nawet – doszukując się między obydwu tekstami paraleli – twierdzą, iż ta święta księga zaratusztrian była dla Dantego inspiracją. Chociaż nie jest to oczywiście niemożliwe, bowiem Księga... powstała kilka stuleci wcześniej niż Boska komedia, to jednak jest mało prawdopodobne, bowiem Dante raczej na pewno nie miał dostępu do tego sakralnego tekstu zaratusztriańskiego. Za jego czasów o Wschodzie wiedziano jeszcze bardzo mało, a święte księgi zaratusztrian poczęły trafiać do Europy dopiero w wieku XVIII.

Ja natomiast widzę znaczne podobieństwo do chrześcijańskiej literatury pobożnościowej, tak bizantyjskiej, jak i wzorowanej na niej ruskiej. Uderzające są na przykład podobieństwa do XII–wiecznego ruskiego utworu Wędrówka Bogarodzicy po miejscach męki (Хождение Богородицы по мукам), gdzie nawet opisy poszczególnych mąk piekielnych są identyczne, jak w Arda Wiraz namag:

I ujrzała święta Bogarodzica męża powieszonego za nogi i czerwie pożerały go, i zapytała anioła: „Kto to jest i jaki grzech popełnił?” – I rzekł do niej archistrateg (archanioł – przyp. A.S.): „To jest ten, który brał odsetki za swe złoto i srebro, by się za to wiecznie męczył”.

I ujrzała niewiastę powieszoną za ząb, i żmije rozmaite wyłaziły jej z ust i pożerały ją. I widząc to przenajświętsza zapytała: „Co to za niewiasta, jaki jest jej grzech?” – I odrzekł archistrateg: „To jest ta, która chodziła do swych krewnych i do sąsiadów słuchając, co mówi, i układając słowa nieprzyjazne, budzące swary, by się za to tak tu męczyła”. I rzekła święta Bogarodzica: „Dobrze byłoby człowiekowi temu, gdyby się nie narodził.

Współcześni zaratusztrianie nadal głęboko wierzą w prawdziwość przeżyć Wiraza. Księga... jest czytywana na zgromadzeniach modlitewnych, budząc wielkie emocje – mężczyźni płaczą, a kobiety krzyczą w przerażeniu, słuchając słów opowieści Wiraza. Uważa się, iż Księga... miała potężny wpływ na powstrzymywanie się zaratusztrian od grzechu.

Arda Wiraz namag z języka średnioperskiego (pahlawi) została przetłumaczona na nowoperski (w Iranie), sanskryt i gudżarati (w Indiach), angielski, francuski, niemiecki, hiszpański i rosyjski, oraz na ormiański.

Na język polski dokonałem przekładu z tłumaczenia z języka rosyjskiego, autorstwa Alija Iwanowicza Kolesnikowa z roku 1994, posiłkując się tłumaczeniem angielskim Martina Hauga z roku 1917. Tekst został opatrzony przypisami – niektóre z nich przeniosłem z przekładu rosyjskiego, a niektóre są mojego autorstwa. Tekst angielski podzielony jest na rozdziały, podobnie uczyniono w tekście hiszpańskim, Kolesnikow wszakże tego nie uczynił, a ja poszedłem w jego ślady. Jest to pierwszy polski przekład. Być może nie najlepszy (bo zawsze przekład z przekładu musi w stosunku do oryginału zawierać nieścisłości) niemniej jednak jedyny.

ARDA WIRAZ NAMAG KSIĘGA O POBOŻNYM WIRAZIE

W imię Boga!

Powiadają, że niegdyś pobożny Zarduszt (Zaratusztra – przyp. A.S.) rozpowszechnił na ziemi wiarę, którą otrzymał od Boga. I póki nie minęło trzysta lat, wiara owa była czysta, a ludzie wolni od wątpliwości.

Następnie przeklęty i bezbożny Zły Duch, by zasiać w ludziach zwątpienie w kwestiach wiary, nasłał na Iran przebywającego w Egipcie Rzymianina Aleksandra (mowa tu o Aleksandrze Macedońskim, który m.in. podbił Egipt; Persowie ”Rzymianami” zwali Greków – przyp. A.S.) aby uczynił spustoszenie i sprowadził strach. Zabił on irańskiego szacha (w 331 r. p.n.e. armia Aleksandra Macedońskiego pokonała Persów. W jej wyniku Dariusz III Kodoman (336–330 p.n.e.) ostatni król perski z dynastii Achemenidów, poniósł klęskę, w jej wyniku zawiązał się spisek pałacowy i w roku 330 szach został zamordowany – przyp. A.S.), zburzył pałac cesarski, spustoszył państwo. Zaś księgi święte, a w ich liczbie Awestę i Zend, które były napisane złotymi literami na specjalnie wyprawionych skórach wołowych, i które przechowywano w „Zamku Pism” (archiwum królewskie – przyp. A.S.) w Stachri (Stakhar) (skąd wiódł swój ród Ardaszyr Papakan (Ardaszyr Papakan (226–241 p.n.e.) — pierwszy ”król królów”, czyli szach z dynastii sasanidzkiej – przyp. A.S.), ów podły, występny, grzeszny, niemoralny Rzymianin Aleksander z Egiptu) zabrał i spalił. Zabił też wielu wyższych kapłanów i sędziów, cherbedów i mobedów (cherbedowie i mobedowie — stopnie w hierarchii duchownej, pierwsi to kapłani–nauczyciele, nauczający zasad wiary i sprawujący funkcje liturgiczne, drudzy to ”naczelnicy magów”, sprawujący funkcje administracyjne – przyp. A.S.), wyznawców zaratusztrianizmu, gorliwych wiernych i mędrców Iranu.

Aleksander posiał nienawiść, wzbudził rozruchy i zamęt między irańskimi wielmożami i panami, którzy stali się wrogami jeden dla drugiego, ale sam też został pokonany (nie jest to prawda, ponieważ Aleksander Macedoński umarł w pełni sławy 10 czerwca 323 p.n.e – przyp. A.S.) i znalazł się w piekle. Potem wśród ludności Iranu zaczęły się waśnie, zamieszki i wojna domowa, bowiem nie było ni szacha, ni pana, ni przywódcy, ni kapłana, obznajomionego z religią, dlatego też ludzie zwątpili w istnienie Boga. Wówczas właśnie pojawiły się na świecie wszelkiego rodzaju fałszywe nauki, obce wierzenia, herezje, wątpliwości i bezprawie.

Taki stan rzeczy istniał do czasu narodzin błogosławionego, sławnego Adurbada, syna Maraspenda (Adurbad syn Maraspenda — zaratusztriański najwyższy kapłan, mobedan mobed, współczesny szacha Szapura II (309–379 n.e.), który bronił czystości wiary w sporach z heretykami – przyp. A.S.), który – jak nakazywała tradycja religijna – poddał się obrzędowi ordalii, polegającemu na tym, iż wylano mu roztopioną miedź na pierś (ordalija roztopioną miedzią to inaczej „sądy boże”, czyli poddawanie próbom ognia, wody, pojedynku z przeciwnikiem; poddanie próbie roztopionej miedzi miało na celu potwierdzenie bądź obalenie prawdziwości słów Adurbada – przyp. A.S.), i który przeprowadził szereg procesów sądowych nad niewierzącymi i heretykami.

W kwestiach wiary zaratusztriańskiej panowało zamieszanie, ludzie byli owładnięci wątpliwościami, a część magów (magowie – ortodoksyjni kapłani późnego zoroastryzmu, w tekście przekładu rosyjskiego używane jest określenie mówiące o „przewodnikach wiary”, czy „kierownikach duchowych”, lecz bez wątpienia chodzi tu o magów – przyp. A.S.) i kierowników duchowych martwiła się i smuciła z tego powodu. Wówczas to do świątyni zwycięskiego Ognia Farnbaj (Ogień Farnbaj — jeden z trzech Wielkich Świętych Ogni w Iranie – ogień stanu kapłańskiego. Świątynia tego ognia znajdowała się w Parsie. Dwa inne Wielkie Ognie — Gusznasp i Burzen–Michr — należały do stanu rycerskiego i rolniczego – przyp. A.S.) zwołali oni zgromadzenie, podczas którego po długich obradach zdecydowali tak: „Należy znaleźć sposób, by jeden z nas udał się w zaświaty i przyniósł wieści ze sfery duchowej, a wówczas ludzie obecnie żyjący dowiedzieliby się, czy nasze modlitwy, ceremonie poświęcenia zboża, hymny religijne, obyczaje obmywania i oczyszczania docierają do aniołów czy do demonów, i czy aniołowie pomogą naszym duszom, czy też nie”.

Uzyskawszy zgodę kierowników duchowych, uczestnicy rady zwołali wszystkich ludzi do świątyni ognia Farnbaj i wybrali spośród nich siedmiu mężów, którzy bardziej niż inni wierzyli w Boga i gorliwie wyznawali zaratusztriańską religię, byli też od innych cnotliwsi i pobożniejsi w myślach, słowach i działaniach („dobre myśli”, „dobre słowa”, „dobre czyny” to trzy moralne zasady zaratusztrianizmu, którymi w życiu ziemskim powinien kierować się każdy wierzący – przyp. A.S.). Mężom oznajmiono: „Siadajcie i sami wybierzcie spośród was jednego, który by do tej sprawy podchodził jak najlepiej, był bezgrzeszny i doskonały”.

Owych siedmiu mężów zasiadło i wyłoniło spośród siebie trzech, a spomiędzy tych trzech — jednego noszącego imię Wiraz, zwanego także Wech–Szapur (Wech–Szapur — mobed i komentator Awesty z czasów sasanidzkiego szacha Chosrowa I Anuszirwana (531–579 n.e.) – przyp. A.S.).

Wówczas Wiraz, dowiedziawszy się o takiej decyzji, podniósł się, złożył ręce na piersiach i rzekł: „Jeżeli wy, zaratusztrianie, tego chcecie, to nie podawajcie mi mang (lub bang — narkotyk prawdopodobnie wytwarzany z konopi indyjskich (Cannabis indica L.) i bielunia dziędzierzawy (Datura stramonium L.) – przyp. A.S.) wbrew mojej woli, zanim wpierw nie poddacie mnie ordalii, wypróbowując mnie włócznią. Jeżeli wyrzucona włócznia trafiwe mnie, chętnie udam się w to miejsce, gdzie znajdują się pobożni ludzie i grzesznicy, dokładnie przekażę wasze pytanie i przyniosę dokładną, rzetelną odpowiedź”.

Zaratusztrianie przynieśli włócznię dla dokonania ordalii. Rzucili pierwszy raz wypowiadając słowo „chumat” („dobre myśli”), i drugi raz — mówiąc „chucht” („dobre słowa”), a potem trzeci raz — wraz ze słowem „chuwarszt” („dobre czyny”). I trzy razy włócznia trafiła Wiraza.

A Wiraz miał siedem sióstr, i każda z owych siedmiu sióstr była jego żoną (zwyczaj zawierania związków małżeńskich między najbliższymi krewnymi, najczęściej między rodzonymi braćmi i siostrami pochodzi z czasów tworzenia się społeczeństwa zaratusztriańskiego; przetrwał on aż do I w n.e., by ustąpić małżeństwom zawieranym pomiędzy kuzynostwem. Uważano, że takie małżeństwa są szczególnie miłe Bogu – przyp. A.S.). Znały one na pamięć święte teksty i modliły się. Posłyszawszy o tym, co czeka ich brata, siostry ogarnął smutek, poczęły zatem płakać i zawodzić. Poszły na zebranie zaratusztrian, nisko się pokłoniły i rzekły: „Nie róbcie tego, zaratusztrianie, bowiem my jesteśmy siedmioma siostrami, a on jest jedynym naszym bratem, a każda z nas siedmiu jest mu żoną. Jesteśmy niczym siedem belek stropowych w domu, opierających się na jednej kolumnie: jeżeli kolumnę usunąć — belki runą. Dla nas, siedmiu sióstr, brat to jedyny, który z Bożą pomocą zabezpiecza nam byt, utrzymuje i czyni dobro. Wy zaś posyłacie go z królestwa żywych do królestwa umarłych i bez przyczyny czynicie nam krzywdę”.

Zaratusztrianie, wysłuchawszy skargi, uspokoili kobiety, mówiąc: „Po upływie siedmiu dni zwrócimy wam Wiraza zdrowego, zaś na tym mężu odciśnięte będzie znamię sławy i powodzenia”. I z takim argumentem siostry się zgodziły.

Następnie Wiraz, stojąc przed zaratusztrianami, złożył ręce na piersi i zapytał: „Czy wolno mi przeczytać modlitwę za zmarłych, przyjąć pokarm i wypowiedzieć swoją wolę względem tego, kiedy macie mi podać wino i mang?”. Magowie odpowiedzieli: „Uczyń tak!”.

W przybytku ducha (czyli w świątyni ognia – przyp. A.S.) kapłani znaleźli dla Wiraza miejsce oddalone o trzydzieści kroków od ołtarza ognia. Tam Wiraz obmył głowę i ciało, oblekł się w nową odzież, namaścił wonnościami, rozścielił na przygotowanym łożu świeże czyste prześcieradło, usiadł na czysto zaścielonym łożu, poświęcił chleb, odmówił modlitwę za zmarłych i spożył pokarm. Magowie napełnili trzy złote kielichy winem oraz mangiem Wisztaspy (król Wisztaspa poprał Zaratusztrę w krzewieniu nowej religii, której stał się wyznawcą; ostatecznie o prawdziwości nauk Zaratusztry przekonał się, gdy po zażyciu narkotyku udał się duchem w zaświaty – stąd okreslenie: ”mang Wisztaspy” – przyp. A.S.) i podali Wirazowi: pierwszy kielich — za dobre myśli, drugi — za dobre słowa, trzeci — za dobre czyny. On zaś wypił owo wino i mang, a będąc jeszcze w pełni świadomości odmówił modlitwę dziękczynną, a potem pogrążył się we śnie.

Przez siedem dni magowie i siedem sióstr Wiraza przy niegasnącym i roztaczającym aromat ołtarzu wznosili błagania z Awesty i Zend, czytali naski (naski — księgi Awesty. W okresie sasanidzkim Awesta składała się z 21 nasków – przyp. A.S.), śpiewali Gaty i dyżurowali nocami. Siedem dni i nocy czuwali oni u łoża Wiraza recytując Awestę, wraz z wszystkimi zaratusztrianami, nauczycielami religii, cherbedami i mobedami, pod żadnym pretekstem nie zaprzestając czuwania.

Tymczasem, dusza Wiraza, opuściwszy ciało, udała się na „Szczyt Prawa”, u mostu Czinwad, w siódmej zaś dobie wróciła i znów weszła w ciało. Wiraz wstał, jakby budząc się z przyjemnego snu, z dobrymi myślami, pełen radości. Siostry, magowie i inni zaratusztrianie, zobaczywszy Wiraza w pełni zdrowia, ucieszyli się i wykrzyknęli: „Witamy cię, Wirazie, nasz zaratusztriański pośle, z okazji twego powrotu z królestwa umarłych do królestwa żywych!”.

Cherbedowie i magowie pokłonili się nisko Wirazowi. Wiraz zaś, zobaczywszy takie przyjęcie, podszedł do nich, skłonił się i rzekł: „Pozdrowienie dla was od Pana Ormazda (Ahuramazdy – przyp. A.S.) i amachraspendów (Amacharspendowie lub ameszaspendowie — to „nieśmiertelni święci”, Archaniołowie, stworzeni przez Ormazda, z pomocą Ducha Świętego (Spenta Mainju), będące niejako emanacjami naczelnego bóstwa. Razem z Ormazdem tworzą władzę duchową. Są jednakiej natury z nim samym, choć oczywiście w hierarchii bytów stoją niżej, tworzą świętą siódemkę, która w siedmiokrotnym akcie stwórczym powołała do istnienia Wszechświat, rzeczy materialne i niematerialne, a także człowieka. W następujących po sobie kolejnych aktach stwórczych Ahura Mazda przy pomocy sześciu Archaniołów – Wohu Manah (Dobra Myśl), Asza Wahiszta (Najlepsza Prawość), Spenta Armaiti (Święte Oddanie), Chszatra Wairja (Pożądane Panowanie), Haurwatat (Zdrowie) i Ameretat (Długie Życie) będących niejako atrybutami jego samego, kolejno stwarzał widzialne niebo, wodę, ziemię, rośliny, zwierzęta, i wreszcie rodzaj ludzki, oraz ogień – przyp. A.S.), błogosławieństwa — od pobożnego Zarduszta syna Spitamy, boskiego Srosza (Srosz, Sraosza, dosłownie — „Posłuszeństwo” — anioł potęgą równy amacharspendom. Razem z Michrą i Raszną towarzyszy duszy zmarłego do mostu Czinwad i tam sądzi ją. W „Księdze o pobożnym Wyrazie” jest przewodnikiem jej bohatera po zaświatach. Srosz pokazuje duszy Wiraza Raj i Piekło. Imię Srosza wierzący wspominają w codziennych modlitwach. Zachowuje on dusze ludzi przy życiu i towarzyszy im przez pierwsze trzy noce po śmierci, póki dusze znajdują się jeszcze na ziemi – przyp. A.S.) i anioła Adura (Adur – dosłownie — „Ogień” — personifikacja ognia – przyp. A.S.), od Chwały zaratusztriańskiej wiary (Chwarna, Chwarena – symbolizuje Boską chwałę – przyp. A.S.), od innych pobożnych, od Dobra i Odpocznienia i od innych duchowych mieszkańców Raju!”

Potem magowie rzekli: „Witaj, Wirazie, nasz zaratusztriański wysłanniku! Bądź i ty błogosławiony! O wszystkim, co tam zobaczyłeś, opowiedz nam dokładnie!”

Na to Wiraz świadom odpowiedzialności odrzekł: „Pierwsza moja mowa będzie o tym, że głodnych i spragnionych najpierw należy nakarmić, a dopiero później wypytywać ich i żądać od nich pracy”.

Magowie powiedzieli: „Żyj wiecznie i bądź szczęśliwy!” Przynieśli mu tedy znakomicie przyrządzone, wonne i smaczne pożywienie, chłodną wodę i wino, poświęcili chleb. Wiraz odmówił modlitwę dziękczynną, spożył co mu podano; złożył ofiarę i dziękczynienie ku chwale Ormazda i amachraspendów, złożył dziękczynienie amachraspendom Chordadowi i Amurdadowi i zakończył uroczystą modlitwę.

Wiraz polecił: „Sprowadźcie wykształconego i mądrego dabira (pisarza – przyp. A.S.)!” Sprowadzili więc do niego doświadczonego i mądrego dabira. Ten zaś usiadł przed Wirazem, i wszystko, co Wiraz mówił, dabir bezbłędnie, dokładnie i czytelnie zapisywał.

A Wiraz kazał mu zapisać to, co poniżej:

„W pierwszą noc wyszedł mi na spotkanie boski Srosz i anioł Adur. Okazali mi szacunek i rzekli: „Witaj, pobożny Wirazie, choć czas twego tu przybycia jeszcze nie nadszedł”. Odpowiedziałem: „Wszak jestem posłańcem!”. Potem zwycięski boski Srosz i anioł Adur wzięli mnie za ręce. Zrobiłem trzy kroki: pierwszy przy słowie „chumat”, drugi — przy słowie „chucht”, trzeci — przy słowie „chuwarszt” („Chumat”, „chucht”, „chuwarszt” – „dobre myśli”, „dobre słowa”, „dobre czyny” – przyp. A.S.) i wstąpiłem na mocny, zbudowany przez Ormazda most Czinwad, doskonale i pewnie chroniący pobożnych ludzi. Przyszedłszy tam, ujrzałem dusze umarłych, które przez pierwsze trzy noce [od zgonu] siedzą obok swego ciała i recytują taki oto wers z Gat: „Błogosławiony Ten, z Którego dobroci można otrzymać wszelkie dobro!”. W przeciągu owych trzech nocy dusza otrzymuje tyle dobra i ukojenia, ile ich zaznała podczas całego ziemskiego żywota. Taka dusza jest podobna do człowieka pełnego spokoju, zadowolenia i szczęścia, którego za życia nigdy [w takiej mierze] nie doświadczył.

Po upływie trzeciej nocy, o świcie, dusza pobożnego człowieka wędruje śród wonnych roślin, których aromat zdaje się jej przyjemniejszy od wszystkich innych aromatów dających rozkosz powonieniu, gdy znajdowała się wśród żyjących. Wonny podmuch dolatuje z południowej strony, od Boga. Potem ukazuje się duszy to, co jest personifikacją jej wiary i uczynków, uosobione przez cudną dziewczynę, zbudowaną wspaniale, wyrosłą w cnotach; u niej pierś wysoka, długie palce, promieniujące światłem ciało, bardzo czułe i pociągające spojrzenie.

Dusza pobożnego człowieka pyta ową dziewczynę: „Kim jesteś i do kogo należysz? Nigdy wśród żyjących na ziemi nie widziałam dziewczyny, piękniejszej i zgrabniejszej, niż ty!” Ona zaś odpowiada, że uosabia jej wiarę i uczynki: „Ja, to przecież — twoje uczynki, o cnotliwy, prawdomówny, świadczący dobrodziejstwa i pobożny młodzieńcze! Dzięki twoim życzeniom i działaniom jestem tak wielka, dobra, roztaczająca aromat, zwycięska, bez skazy – taka, jaką mnie znajdujesz. A to dlatego, że w ziemskim życiu śpiewałeś hymny religijne, poświęcałeś czystą wodę, strzegłeś ognia, przyjmowałeś pobożnych ludzi, którzy przybywali tak z dalekich, jak i z bliskich stron. Byłam wspaniała — uczyniłeś mnie jeszcze wspanialszą, byłam piękna — uczyniłeś mnie jeszcze piękniejszą, byłam wartościowa — uczyniłeś mnie jeszcze wartościowszą. I chociaż siedziałam na znakomitym miejscu — posadziłeś mnie na znakomitszym, i chociaż byłam we czci — obdarzyłeś mnie czcią jeszcze większą za pośrednictwem dobrych myśli, dobrych słów i dobrych czynów, których dokonywałeś. O pobożny! Czcić cię będą po twej śmierci za twoje długie oddawanie czci Ormazdowi i rozmowę z Nim, bowiem ku temu, który długo oddaje cześć Ormazdowi i obcuje z Nim, przychodzi ukojenie”.

Następnie szerokość mostu Czinwad powiększyła się do dziewięciu włóczni. Ja zaś przy pomocy boskiego Srosza i anioła Adura uroczyście, pomyślnie, śmiało i zwycięsko przeszedłem po moście Czinwad, mając pewnego obrońcę w aniele Mihrze (Mihr — staroirańskie bóstwo Mitra w przedzaratusztriańskim panteonie – anioł dokonujący sądu nad duszą przy moście Czinwad. Jest także pośrednikiem między Ormazdem, a duszą – przyp. A.S.), sprawiedliwym Rasznie (Raszn, Rasznu — anioł Sprawiedliwości, brat Aszy, Srosza i Michra. Sądzi dusze zmarłe u mostu Czinwad, ważąc ich postępki na bardzo dokładnej wadze – przyp. A.S.), dobrym Waju (Waju — anioł Powietrza Waju – przyp. A.S.), potężnym aniele Wachramie (Wachram, Weretragna — anioł Wojny i Zwycięstwa – przyp. A.S.), doskonalącej świat Asztad (Asztad — Uczciwość i Sprawiedliwość – jest to anioł żeński – przyp. A.S.) i Chwale zaratusztriańskiej dobrej wiary. Nieśmiertelne dusze pobożnych ludzi i grzeszników wpierw ukłoniły się mnie, pobożnemu Wirazowi. Potem ja, Wiraz, zobaczyłem sprawiedliwego Raszna z lśniącymi złotymi szalami w rękach, ważącego postępki pobożnych ludzi i grzeszników.

Pobożny Srosz i anioł Adur wzięli mnie za ręce i powiedzieli: „Pójdź z nami, a my ci pokażemy Raj i Piekło, chwałę, ukojenie, obfitość, piękno, dobro, szczęście, satysfakcję, radość i woń Raju — zapłatę sprawiedliwych. Pokażemy ci mrok i ciasnotę, ciężary i niewygody, nieszczęścia i nędze, bóle i choroby, smutki i strach, cierpienia i smród Piekła, przeróżne kary, którym podlegają demony, czarownicy i grzesznicy. Pokażemy ci schronienie pobożnych ludzi i mieszkanie kłamców. Pokażemy ci zapłatę tych, którzy szczerze wierzyli w Ormazda i amachraspendów – dobro w Raju i zło w Piekle, byt Boga i amachraspendów, nie–byt Arymana i demonów, pewność nadejścia Zmartwychwstania i Ostatniego (nowego – przyp. A.S.) Ciała. Pokażemy ci zapłatę, jaką otrzymają pobożni ludzie od Ormazda i amachraspendów w Raju. Pokażemy męczarnie i przeróżne tortury, którym w Piekle poddają grzeszników, zwolenników bezbożnego Arymana, demonów i nieuczciwych”.

Dotarłem do pewnego miejsca i zobaczyłem tam dusze kilku ludzi, którzy zebrali się razem. Zapytałem zwycięskiego pobożnego Srosza i anioła Adura: „Kim oni są i dlaczego tu stoją?” Odrzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To miejsce nazywają Czyśćcem (Miswan Gatu – przyp. A.S.), a te dusze będą stać tu do dnia otrzymania Ostatniego Ciała. To dusze tych ludzi, u których dobre i złe uczynki się równoważą. Powiedz żyjącym na ziemi: „W pożądliwościach i troskach nie odwracajcie się od dobrych uczynków, bowiem każdy, czyje dobre dzieła o trzy srosz–czarnama (wielkość odszkodowania pieniężnego – przyp. A.S.) przewyższają jego grzechy, znajdzie się w Raju, zaś ten, u kogo grzechów więcej, niż dobrych uczynków — trafido Piekła, a u kogo dobra i zła po równo, będzie w Czyśćcu aż do dnia otrzymania Ostatniego Ciała. Karą ich będzie zmienna pogoda — raz chłód, raz ciepło. Innej karze oni nie podlegają.”

Następnie zrobiłem pierwszy krok — na gwiezdny poziom do chumat, tam, gdzie przebywa Dobra Myśl, i zobaczyłem dusze pobożnych ludzi, od których, jak od rozpromienionej gwiazdy, wciąż rozlewa się światłość. Ich schronienie pełne światła, blasku i rozkoszy. Zapytałem pobożnego Srosza i anioła Adura: „Co to za miejsce i kim są ci ludzie?”. Odrzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To jest poziom gwiezdny, a dusze mieszkające na nim, należą do tych, którzy w ziemskim życiu nie odmawiali modlitw, nie śpiewali hymnów Bogu, nie przestrzegali obyczaju zawierania krewniaczych małżeństw, nie obciążali się ani władzą królewską, ani rządzeniem, ani dowodzeniem. Lecz byli sprawiedliwi i spełniali inne dobre czyny”.

Zrobiłem krok drugi, na poziom księżycowy, do chucht, gdzie przebywa Dobra Mowa, i zobaczyłem wielkie zgromadzenie pobożnych ludzi. Zapytałem pobożnego Srosza i anioła Adura: „Co to za miejsce i do kogo należą owe dusze?”. Odrzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To poziom księżycowy, i dusze tu się znajdujące należą do tych, którzy w ziemskim życiu nie modlili się, nie śpiewali hymnów, nie zawierali krewniaczych małżeństw. Oni dostali się tutaj za inne dobre czyny. Ich światło jest podobnie do blasku księżyca”.

Postawiłem krok trzeci — do chuwarszt, tam, gdzie przebywają Dobre Czyny. I dotarłem do światłości, którą należy uznać za największą z największych, i zobaczyłem dusze pobożnych ludzi na złotych tronach i łożach. Światło z nich promieniujące podobne jest blaskowi słońca. Zapytałem pobożnego Srosza i anioła Adura: „Co to za miejsce i czyje to dusze?”. Odpowiedzieli pobożny Srosz i anioł Adur: „To poziom słoneczny, i dusze, które do niego przynależą, to dusze tych, którzy w ziemskim życiu sprawiedliwie sądzili, zacnie rządzili i dobrze dowodzili”.

Zrobiłem czwarty krok — w stronę iskrzącego się, wiecznie błogosławionego Raju. Spotkały nas dusze zmarłych. Przywitały nas, oddając honory i wykrzykując: „W jaki sposób, pobożny człecze, przybyłeś z niespokojnego i złego świata, do świata tego, wolnego od trwóg i nieszczęść? Zakosztuj nieśmiertelności, dlatego iż długo będziesz rozkoszować się tu pokojem”!

Potem zdecydował się mnie przyjąć Ogień Ormazda — anioł Adur. Zwrócił się do mnie takimi słowy: „Witaj, pobożny Wirazie, pośle zaratusztrian, przynoszący do ognia wilgotne drewno!”. Skłoniłem się i rzekłem: „O, panie Adurze! W ziemskim życiu zawsze Ci przynosiłem siedmioletnie drewno i wylewałem wonności, a Ty wymawiasz mi wilgotne drewno”. Wówczas Ogień Ormazda — anioł Adur rzecze: „Chodź, a pokażę ci jezioro z wody pochodzącej z twojego wilgotnego drewna” (uważano, że najmniej wilgoci zawiera roczne, dobrze wysuszone drewno, zaś starsze, np. siedmioletnie chłonie wilgoć – przyp. A.S.). I poprowadził mnie dokądś, pokazał wielkie jezioro o błękitnej wodzie i powiedział: „Oto ile wody wyciekło z wilgotnego drewna, które podkładałeś do mojego ognia” (Atak Arymana na materialny świat, stworzony przez Ormazda, przyniósł szkodę wodzie, ziemi i ogniowi. Ogień został znieważony przez dym. Dlatego w czasie ceremonii religijnych zaleca się palić tylko specjalnie przygotowane suche drzewo, którzy nie dymi – przyp. A.S.).

Wtedy ze złotego tronu podniósł się amacharspend Wachman.

Ujął mnie za rękę ze słowami chumat, chucht, chuwarszt i poprowadził do przybytku Ormazda, amachraspendów i innych istot, nieśmiertelnych dusz Zarduszta (Zaratusztry – przyp. A.S.) z rodu Spitamy, Kaj–Wisztaspa (król Wisztaspa – przyp. A.S.), Dżamaspa (Dżamasp — mądry doradca szacha Wisztaspy, zwolennik Zaratusztry, jego zięć, żonaty z jego młodszą córką – przyp. A.S.), Isadwastara syna Zarduszta, pozostałych ascetów i przywódców religijnych, a ja nigdy nie widziałem niczego bardziej olśniewającego i piękniejszego od tego. Wachman powiedział: „To — Ormazd”. Zapragnąłem upaść przed Nim na twarz, lecz On mi rzekł:

„Witam cię, sprawiedliwy Wirazie, bądź pozdrowiony. Przybyłeś z niespokojnego świata do tego czystego, jasnego schronienia”. Pobożnemu Sroszy i bogu Adurowi nakazał On: „Zabierzcie sprawiedliwego Wiraza i pokażcie mu schronienie i nagrodę sprawiedliwych, jak również miejsce przebywania i karanie grzeszników”.

Następnie pobożny Srosz i anioł Adur, ująwszy mnie za ręce, powiedli mnie od przybytku do przybytku, i zobaczyłem amachraspendów, zobaczyłem też innych aniołów, ujrzałem nieśmiertelne dusze Gajomarta (Gajomart — stworzony przez Ormazda prototyp człowieka. Został zabity przez Arymana, lecz z jego nasienia powstała pierwsza ludzka para – przyp. A.S.), Zarduszta, Kaj Wisztaspy, Fraszosztara (Fraszosztar — krewny Dżamaspy, zwolennik Zaratusztry. Córka Fraszosztara została trzecią żoną Zaratusztry – przyp. A.S.), Dżamaspa, oraz innych dobrodziejów religii i jej przywódców.

Dotarłem do miejsca, w którym zobaczyłem dusze szczodrobliwych, które kroczyły promieniejąc blaskiem. Wznosiły się one ponad innymi duszami w krainie wieczności. A Ormazd przydawał jeszcze chwały jasnym, wyniosłym i potężnym duszom szczodrobliwych. Powiedziałem: „Szczęśliwe dusze szczodrych, stojące wyżej od innych dusz”! To, co ujrzałem, wydało mi się nadzwyczajnym.

Zobaczyłem dusze tych, którzy w ziemskim życiu śpiewali hymny, modlili się, i żarliwie wyznawali dobrą mazdejską wiarę (wiarę zaratusztriańską – przyp. A.S.), tę, której Ormazd nauczył Zarduszta.

Przeszedłem dalej, ku duszom obleczonym w wyhaftowaną złotem i srebrem odzież, najwspanialszą z wszelkiej odzieży. Uznałem to za coś najznakomitszego. Potem w aureoli silnego blasku, którym emanuje cały górny świat, ujrzałem dusze tych, którzy żyli w krewniaczych związkach małżeńskich. Zdało mi się to nadzwyczajnym.

Zobaczyłem dusze dobrych władców i prawodawców, z których wypływała wielkość i dobroć, potęga i tryumf, gdy w blasku sunęli na złotym powozie. I to zdało mi się nadzwyczajnym.

Ujrzałem jeszcze dusze wzniosłych i prawdomównych, w wielkiej szczęśliwości kroczące w orszaku przez górny świat. Zdało mi się to nadzwyczajnym.

Potem ujrzałem dusze prawomyślnych, prawdomównych, czyniących dobro i posłusznych kobiet, które miały męża za swego pana; przyodziane były one w szaty haftowane złotem, srebrem i szlachetnymi kamieniami. Zapytałem: „Czyje to dusze?”. Odpowiedzieli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze tych kobiet, których w ziemskim życiu szanowały wodę, ogień, ziemię, rośliny, krowy, owce i wszystkie inne dobre stworzenia Ormazda. Modliły się, przestrzegały obyczaju poświęcenia zboża, służyły istotom duchowym, składały ofiary i czciły niebieskich i ziemskich aniołów (ziemscy aniołowie to ogień i woda – obiekty mazdejskiego kultu, zapożyczone z archaicznej religii, które zaratusztrianie czcili tak samo, jak i ich przodkowie, którzy żyli kilka tysięcy lat wcześniej – przyp. A.S.). Wobec swych mężów i panów były radosne, zgodne, posłuszne i wykonywały polecenia. Nie poddawały w wątpliwość wiary mazdejskiej, były gorliwe w dobrych sprawach i powstrzymywały się od grzechów”. Uznałem to za coś nadzwyczajnego.

Następnie w górnej krainie, na bardzo honorowym miejscu ujrzałem dusze tych, którzy sprawowali boską liturgię i kapłanów. Pomyślałem, iż jest to wspaniałe.

Zobaczyłem dusze tych, którzy odprawiali rytuał trzydniowego nabożeństwa żałobnego, szanowali aniołów i wypędzali złego ducha. Ich schronienie znajdowało się ponad innymi duszami, ich dobre czyny sięgały do samego nieba. Pomyślałem sobie, że jest to wspaniałe.

Potem ujrzałem dusze wojowników, kroczące w najwyższym spokoju i radości, obleczone w pyszne szaty władców, we wspaniałą zbroję witezi, wykutą ze złota, przyozdobioną szlachetnymi kamieniami i najrozmaitszymi zdobieniami. We wspaniałości i tryumfie zasiadali oni w zadziwiającym, zdumiewającym powozie. Pomyślałem, iż jest to wspaniałe.

Zobaczyłem dusze tych, którzy w ziemskim życiu zabili wiele istot szkodliwych (Aryman zaludnił ziemię szkodliwymi istotami, m.in.: żabami, wężami, skorpionami, muchami, mrówkami i myszami. Uśmiercanie i niszczenie stworzeń Arymana jest dobrem, bowiem osłabia moc Złego Ducha – przyp. A.S.). W wyższym górnym świecie dusze te błyszczały niczym rozkoszne wody, niczym święte i zwyczajne ognie (w zaratusztrianizmie każdy ogień, jako twór Ormazda, stanowi obiekt czci. Dzieli się on wszakże na ognie święte i zwyczajne. Święte płoną w chramach, zwyczajne zaś służą ludziom w ich domach – przyp. A.S.), niczym rośliny – rozkosz ziemi. Zdało mi się owo nadzwyczajnym.

Potem ujrzałem dusze rolników w cudownych szatach w rozpromienionym blaskiem miejscu ich przebywania, na rozkosznych łożach; przed nimi unosiły się zapachy wody, ziemi, roślin i trzody, przynosząc im chwałę. Ich schronienie jest dobre i przestronne. Pomyślałem, iż jest to wspaniałe.

Zobaczyłem też dusze rzemieślników, którzy w ziemskim życiu służyli panom i władcom. Zasiadali oni na wspaniale usłanym miejscu w przestronnym, jasnym i promieniejącym schronieniu. Uznałem to za nadzwyczajne.

Ujrzałem dusze pasterzy, którzy w ziemskim życiu hodowali wiele bydła i owiec, pielęgnowali ich, strzegli od wilków, złodziei i zuchwałych ludzi. Poili je na czas, karmili trawą i inną paszą, chronili od chłodu i upału, a gdy nadchodził odpowiedni czas po temu, dopuszczali samce do samic, należycie się o nich troszcząc. Przymnażali tym zysk i majątek, a w swoim czasie dawali pożywienie i odzież ludziom. Dusze pasterzy przebywały w jasnym, promienistym miejscu, w wielkim spokoju i radości. Uznałem to za nadzwyczajne.

Zobaczyłem wiele złotych siedzisk, przepiękne łoża i poduszki z cudnymi pokrowcami, na których posadzono dusze starszyzny rodowej i rolników, którzy uczynili kwitnącymi osady, zajazdy, ród, kraj, posiadłości i pustkowia. Zbudowali oni wiele kanałów, uregulowali bieg rzek i strumieni, aby rolnictwo uczynić kwitnącym, na pożytek bożym stworzeniom. Przed ich duszami stali nieśmiertelni aniołowie – stróże wody, roślin i pobożnych ludzi w całej swej potędze i tryumfie. Wychwalali ich, dobrze życzyli i składali wyrazy wdzięczności. Uznałem to za nadzwyczajne.

Oto jeszcze w promieniejącym blaskiem miejscu ujrzałem dusze starszych [wspólnoty], nauczycieli i egzaminatorów, cieszących się największą radością. Uznałem to za nadzwyczajne.

Zobaczyłem obrońców pokrzywdzonych i pokój czyniących — przyjaciół dobrych ludzi, od których promieniała światłość, podobna do blasku gwiazd, księżyca i słońca; oni majestatycznie kroczyli w przez górny świat.

Takim to ujrzałem ten przepiękny świat pobożnych: jako jasny, wszechdobry, szczęśliwy, roztaczający aromat, jakby pochodzący od niezliczonych kwiatów, strojny, o barwach żywych, olśniewający, pełen rozkoszy, radości i spokoju, którymi nikt nie mógł się przesycić.

Potem pobożny Srosz i anioł Adur ujęli mnie za ręce, i odszedłem stamtąd. Poszedłem dalej i ujrzałem potężną, trudną do pokonania, rzekę. W rzece owej znajdowało się wiele dusz i ich nieśmiertelni opiekuńczy aniołowie: jedni nie mogli jej przebyć, inni przechodzili z ogromnym wysiłkiem, jeszcze inni przekraczali z łatwością. Zapytałem: „Co to za rzeka, i kim są ci ludzie, którzy tak cierpią?”. Odrzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „Ta rzeka pochodzi z obfitych łez, którymi ludzie opłakują zmarłych. Rozpaczają, smucą się i płaczą, niezbożnie wylewają łzy, które napełniają tę rzekę. Ci, którzy nie mogą przejść przez rzekę, to dusze tych, po których śmierci wiele rozpaczano, martwiono się, smucono i płakano. Przechodzący rzekę bez trudu, to dusze tych, których mało opłakiwano. Powiedz mieszkańcom ziemi: „Póki żyjecie na ziemi, nie rozpaczajcie, nie smućcie się i nie opłakujcie niezbożnie, bowiem przysporzycie tym wiele szkody i trudności dla dusz waszych zmarłych”.

A ja powróciłem na most Czinwad i zobaczyłem dusze grzeszników, którym w trzy pierwsze noce po śmierci było pokazane tyle zła i podłości, ile oni nigdy w ziemskim życiu nie widzieli w takiej obfitości. Zapytałem się pobożnego Srosza i anioła Adura: „Czyje to dusze?”. Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze grzeszników, którzy wracają w te miejsca, gdzie umarli w niegodziwościach, a gdzie opuściły ich dusze. To ich dusze stają u wezgłowi umarłych i recytują słowa z Gat: „Ormazdzie Stwórco! Do jakiejż to ziemi mam się udać i jakiego otrzymam obrońcę? I tej nocy doznają tylu nieszczęść i nędzy, ile ich doświadczył [w ciągu całego życia] człowiek, który żył na ziemi w cierpieniach i biedzie””.

Potem duszom grzeszników przychodzi spotkać się z zimnym cuchnącym wiatrem. Zdaje się, jakby pojawił się z północy, od strony demonów (na północy mieszka Aryman i jego armia, tam też znajduje się Piekło – przyp. A.S.), jest to smrodliwy wiatr, z jakim nigdy się nie spotkali podczas ziemskiego życia. W owym wietrze dusze grzeszników oglądają swoją wiarę i uczynki w obrazie obnażonej rozpustnicy — zaniedbanej, brudnej, o krzywych nogach i gołym zadzie, pokrytej niezliczonymi plamami trądu, które zlewając się ze sobą, upodabniają ją do obrzydliwego, brudnego i cuchnącego gada. Dusza grzesznika pyta: „Kim jesteś? Nigdy bowiem śród stworzeń Ormazda i Arymana nie widziałam kreatury szkaradniejszej, brudniejszej i smrodliwszej niż ty?”. Rozpustnica odpowiada: „Jestem twymi złymi uczynkami, wylęgłam się z twych złych myśli, urągliwości, zbrodni i złej wiary! Właśnie z powodu twych postępków jestem tak szpetna, głupia, grzeszna, obdarta, brudna i cuchnąca, rozbita i nieszczęśliwa, jaką mnie widzisz. Widząc, jak ktoś się modli, poświęca zboże, chwali, czci i służy istotom duchowym, strzeże paleniska, ognia, troszczy się o zwierzęta, rośliny i inne dobre stworzenia, wykonywałaś wolę Arymana i demonów, czyniłeś zło. Gdy widziałaś, że ktoś godnie daje podarki i rozdaje jałmużnę dobrym i pobożnym ludziom, przychodzącym z dalszych i bliższych stron, okazuje im gościnność i przyjęcie, ofiarowuje konieczne im rzeczy – ty pokazywałaś obojętność dla wędrowca i zamykałeś przed nim drzwi. I chociaż mnie nie szanowali, bowiem byłam zła, przez ciebie jeszcze bardziej straciłam szacunek. I chociaż byłam straszna, zrobiłaś mnie makabryczną. Byłam nędzna, uczyniłeś mnie jeszcze nędzniejszą. Chociaż mieszkałam na północy, zmusiłaś mnie, bym osiedliła się jeszcze dalej na północy, a uczyniłeś to za pośrednictwem złych myśli, złych słów i złych czynów, którym się oddawałaś. Długo mnie będą męczyć za twe długotrwałe oddawania czci Złemu Duchowi i obcowanie z nim”.

Następnie dusza grzesznika zrobiła pierwszy krok ku złomyślu, drugą — ku złosłowiu, trzeci — do zbrodni, a z czwartym krokiem spadła w otchłań Piekła.

Potem pobożny Srosz i anioł Adur ujęli mnie za ręce. Uszedłszy niezbyt daleko, odczułem taki ziąb, gorąco i smród i znalazłem się w tak gęstej mgle, jakich nigdy nie widziałem i o jakich nie słyszałem w ziemskim życiu. Krocząc dalej, zobaczyłem okropność Piekła, głębokiego niczym najstraszniejsza studnia, zbiegającego w dół, w ponurą cieśń, w mrok tak czarny i gęsty, iż można go było dotknąć dłonią. A smród był tak wielki, iż każdy, do czyich nozdrzy on wniknął, prężył się, drżał i zwalał się w dół. Z powodu wielkiej ciasnoty niemożliwym było stać, a każdy grzesznik myślał tak: „Jestem samotny”. Przestawszy zaś tak trzy dni i trzy noce, powiadał: „Dziewięć tysięcy lat już się spełniło, a mnie nie uwalniają”. Wszędzie, znajdowały się nieduże gadziny, które i tak są wielkie niczym góra, i rwą, żują i szarpią dusze grzeszników, niczym psy — kość.

Pobożny, szlachetny, zwycięski Srosz i anioł Adur z łatwością przeprowadzili mnie przez to miejsce. Powędrowałem dalej i ujrzałem duszę człowieka, któremu leśna żmija weszła w odbyt, wyszła zaś przez usta, a wiele innych wężów pożerało jej ciało. Zapytałem pobożnego Srosza i anioła Adura: „Czym zawiniło ciało, że dusza tak ciężko za to płaci?”. Powiedzieli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznika, którego w ziemskim życiu pociągała pederastia i oddawał się mężczyznom. Teraz jego dusza tak srogą ma za to odpłatę” (homoseksualizm to jeden z najcięższych grzechów w zaratusztrianizmie – przyp. A.S.).

Poszedłem dalej i zobaczyłem duszę kobiety, której naczynie za naczyniem podawano brud i ludzkie nieczystości. Spytałem: „Czym zawiniło ciało, że dusza tak cierpi”? Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznicy, która w czasie miesiączki nie pilnowała się i ignorując nakazy, by nie dotykać wody i ognia, zbliżała się do nich”. (I u współczesnych zaratusztrian istnieją srogie zakazy dla miesiączkujących kobiet, które w owym okresie są ściśle izolowane od rodziny w ciemnym pomieszczeniu, by krew menstruacyjna nie mogła zanieczyścić i znieważyć ziemi, wody, ognia i pobożnych ludzi. Kara za stosunek z kobietą miesiączkującą jest taka sama, jak za zamordowanie człowieka – przyp. A.S.).

Następnie zobaczyłem duszę człowieka, z głowy której zdzierają całą skórę i której zadają bolesną śmiercią. Zapytałem: „Czym zawiniło ciało, że dusza tak cierpi?”. Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To jest dusza grzesznika, który w ziemskim życiu zabił pobożnego człowieka”.

Ujrzałem też duszę nieszczęśliwą, w której usta wlewano nieczystości i krew menstruacyjną, a dusza owa gotowała i jadła własne dziecko. Spytałem: „Za jakież to przewinienia ciała tak srodze karzą duszę?”. Powiedzieli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznika, który za życia spółkował z żoną w czasie jej miesięcznych przypadłości. Zapłata za każdy taki akt — piętnaście i pół tanapurów”. (Tanapur, jak i srosz–czarnam, — wielkość kompensaty za przewinienie. Jest ona zróżnicowana, w zależności od popełnionego przestępstwa– przyp. A.S.).

Zobaczyłem duszę człowieka, która krzyczała z głodu i pragnienia: „Umieram!”. Rwała sobie włosy i brodę, piła krew i uderzała się dłonią po ustach. Zapytałem: „Czym zawiniło ciało, że dusza tak cierpi?” Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznika, który w ziemskim życiu, spożywał wodę i rośliny Chordada i Amurdada, mieszał je i jadł niezgodnie z obyczajem, nadaremno wymawiał słowo boże i – grzesząc – nie poświęcał zboża. A ponieważ gardził wodą Chordada i roślinami Amurdada, teraz jego dusza musi tak strasznie cierpieć.”

Ujrzałem duszę kobiety, powieszoną w Piekle za piersi. Jej ciało pożerały szkodliwe gadziny. Spytałem: „Czym zawiniło ciało, że dusza tak cierpi?”. Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznicy, która w ziemskim życiu zostawiła swojego męża i oddała ciało innym, popełniając cudzołóstwo”.

Zobaczyłem dusze kilku mężczyzn i kobiet, których nogi, szyję, lędźwie pożerały szkodliwe gadziny w taki sposób, iż jedna część ciała oddzielała się od innej. Zapytałem: „Czym zawinili ci ludzie, czyje dusze tak cierpią?”. Powiedzieli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze tych grzeszników, którzy w ziemskim życiu chodzili w jednym pantoflu (Grzech chodzenia w jednym pantoflu wymieniają także i inne źródła. Komentuje się ten zakaz różnie. Współcześni zaratusztrianie tłumaczą go jako zakaz chodzenia boso, by przypadkowo nie znieważyć ciała, nastąpiwszy na nieczysty przedmiot lub istotę – przyp. A.S.), nie opasywali się świętym pasem [kusti], moczyli się stojąc (zanieczyszczając w ten sposób wodę i ziemię – przyp. A.S.) i w inny sposób jeszcze oddawali cześć demonowi.” (Przy takim zachowaniu znieważała się ziemię, którą ma pod opieką amacharspend Spandarmad – przyp. A.S.).

Ujrzałem duszę kobiety z daleko wysuniętym z ust językiem, która wisiała w powietrzu. Spytałem: „Czyja to dusza?” Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „Jest to dusza grzesznicy, która w ziemskim życiu gardziła swym mężem i panem, hańbiła go i wymyślała mu i kłóciła się z nim.”.

Zobaczyłem duszę człowieka, którą przymuszono jeść ziemię zmieszaną z popiołem, odmierzając to kabizem i dolagiem (kabiz — miara pojemności ciał sypkich; dolag — czerpak, miara płynów – przyp. A.S.). Spytałem: „Czym zawiniło ciało, że dusza tak cierpi?”. Powiedzieli pobożny Srosz i anioł Adur: „Jest to dusza grzesznika, który w ziemskim życia oszukiwał na wadze, miarce do wina, korzystał z oszkańczych ciężarów i miar. Dolewał wodę do wina, a do ziarna dosypywał piasku, i sprzedawał to po wysokiej cenie – okradając i rabując pobożnych ludzi.”.

Ujrzałem zawieszoną w powietrzu duszę człowieka, którą tak z przodu jak i z tyłu, wraz z szybkimi wężami, chłostało pięćdziesiąt demonów. Zapytałem: „Czym zawiniło ciało, że tak karzą duszę?”. Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „Jest to dusza grzesznika, który w ziemskim życiu był złym władcą [królował bezboznie], nie przebaczał ludziom, był bezlitosny, męczył i karał ich wbrew obyczajowi.”.

Zobaczyłem duszę człowieka z wysuniętym z ust językiem, który kąsały gadziny. Zapytałem: „Czym zawiniło ciało, że tak karzą duszę?”. Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznika, który w ziemskim życiu był oszczercą i skłócał ludzi ze sobą. Jego dusza dostała się do Piekła.”.

Ujrzałem duszę człowieka, któremu odrywano i oddzielano różne części ciała. Zapytałem: „Czym zawiniło ciało, że podlega takiej karze?” Powiedzieli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznika, który w ziemskim życiu bezprawnie zabił wiele krów, owiec i innych czworonogów.”.

Zobaczyłem duszę człowieka ze śladami tortur na całym ciele – od stóp do głów: tysiąc demonów nalatywało na nią z góry i bardzo boleśnie i srodze kąsało. Zapytałem: „Czym zawiniło ciało?”. Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznika, który w ziemskim życiu zgromadził wiele bogactw, których sam nie używał, ale i nie dawał głodnym, nie dzielił się też z nikim, a trzymał je w spichrzu.”.

Potem zobaczyłem duszę leniwego człowieka o imieniu Dawanos: całe jego ciało, prócz prawej nogi, kąsały gadziny. Zapytałem: „Czym zawiniło ciało?”. Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza leniwego Dawanosa, który za życia nigdy nie uczynił nic dobrego, lecz raz prawą nogą podsunął orzącemu ziemię wołowi naręcze trawy.”.

Zobaczyłem duszę kobiety, której całe ciało żarły gadziny. Spytałem: „Czym zawiniło ciało?”. Powiedzieli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznicy, która w ziemskim życiu czesała włosy nad ogniem i plotła warkocze, rzucała w ogień włosy, wszy i gnidy, wsuwała ogień pod siebie (ogrzewając się w ten sposób – przyp. A.S.), trzymała swoje ciało nad ogniem”. (Włosy, paznokcie, łupież, obumarłe części skóry, pot i inne wydzieliny zaliczają się do nieczystych i nie należy ich rzucać na ziemię, w ogień i wodę – przyp. A.S.).

Ujrzałem duszę kobiety, która kąsała i pożerała własnego trupa. Zapytałem: „Czyja to dusza?” Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznicy, która w ziemskim życia zajmowała się czarnoksięstwem.”.

Następnie zobaczyłem duszę człowieka, która stała w Piekle w postaci wężopodobnej kolumny – jej głowa była podobna ludzkiej głowie, zaś reszta ciała była wężem. Spytałem: „Czym zawiniło ciało?”. Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznika, który za ziemskiego życia był heretykiem”. I w wężowej postaci jego dusza pospieszyła do Piekła.

Zobaczyłem dusze kilkorga mężczyzn i kobiet, powieszonych w Piekle głową w dół. Ich ciała żarły węże, skorpiony i inne gadziny. Zapytałem: „Do jakich ludzi należą owe dusze?”. Powiedzieli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze tych ludzi, którzy w ziemskim życiu nie strzegli wody i ognia, zanieczyszczali je i naumyślnie niszczyli”.

Ujrzałem duszę człowieka, której dawali do jedzenia mięso i trupy ludzi wraz z krwią, błotem, innymi brudami i zgnilizną. Zapytałem: „Czym zawiniło ciało?”. Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznika, który w ziemskim życiu zanieczyszczał wodę i ogień, zanieczyszczał też własne ciało i ciało innych ludzi kałem i padliną; przenosił trupy w pojedynkę, przez co stawał się nieczysty, ale lekceważył oczyszczenie.” (Oczyszczenie – barsznum — główny obrzęd rytualnego oczyszczania, trwający 9 nocy i 10 dni. Każdy, kto dotykał zwłok lub innych nieczystych rzeczy udaje się do specjalnego pomieszczenia bez dachu, zbudowanego poza miastem, by w ten sposób zapobiec możliwości kontaktu z innymi osobami. Rozbiera się tam do naga i pije krowi mocz, który podaje mu kapłan, po czym całe ciało naciera krowim moczem i piaskiem, które również podaje mu kapłan. W czasie ceremonii oczyszczania obecny jest i pies, którego wzrok odpędza złe duchy. Ceremonia oczyszczenia dokonuje się w dziewięciu etapach. Po każdym z nich oczyszczający się przechodzi na kolejne kamienne łoże (wszystkich jest dziewięć). Po obmyciu się moczem i odzyskawszy rytualną czystość, zaratusztrianim obmywa się wodą i wkłada czystą odzież. Następnie, po odczytaniu modlitw, zakłada święty pas kusti. Kapłan towarzyszący oczyszczającemu się, sam w tym samym czasie również dokonuje obrzędu barsznum – przyp. A.S.).

Zobaczyłem duszę człowieka, która odżywiała się mięsem ludzkim i skórą. Zapytałem: „Czyja to dusza?”. Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznika, który w ziemskim życiu przywłaszczał sobie zarobek najemników i udziały wspólników, dlatego teraz jego dusza musi cierpieć tak surową karę”. Ujrzałem duszę człowieka w śniegu i zimnie ciągającego na plecach górę. Zapytałem: „Na czym polega jego wina?”. Powiedzieli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznika, który w ziemskim życiu opowiadał ludziom wiele kłamstw, bajek i pustych słów. Teraz jego dusza cierpi ciężkie niewygody.” (I karę surowego mrozu – przyp. A.S.).

Zobaczyłem dusze ludzi, którym podawano ich własny kał, padlinę i nieczystości, a tymczasem demony biły je kamieniami i bryłami ziemi. Zapytałem: „Czym zawiniły ciała, że tak ciężko karzą dusze?”. Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze grzeszników, którzy często chodząc do łaźni zanieczyszczali wodę, ogień i ziemię kałem i strupami. Przychodzili tam jako ludzie pobożni, a wychodzili jako grzesznicy”.

Ujrzałem dusze kilku osób, które płakały, jęczały i zawodziły. Zapytałem: „Kim oni są?”. Powiedzieli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze tych dzieciątek, które ojciec począł w matce. Gdy zaś się narodziły, ojciec nie uznał ich za swoje. Teraz skarżą się na ojca.”.

Zobaczyłem duszę, u nóg której leżało kilkoro płaczących dzieciątek, a demony niczym psy rzucały się na nią i szarpały. Zapytałem: „Czym zawiniło ciało, że duszę tak srodze karzą?”. Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznika, który w ziemskim życiu nie uznał swoich dzieci”.

Zobaczyłem duszę kobiety, rozkopującą górę swoją piersią. Na jej głowie spoczywał kamień młyński przypominający umarłego. Zapytałem: „Czym zawiniło ciało, że dusza tak ciężko płaci?”. Powiedzieli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznicy, która w ziemskim życiu uśmierciła swoje dziecko i wyrzuciła noworodka”.

Ujrzałem duszę człowieka, którego całe ciało zżerały czerwie. Spytałem: „Czym zawiniło ciało?”. Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznika, który w ziemskim życiu fałszywie świadczył, zabierał dobra ludziom sprawiedliwym, a oddawał je złym”.

Zobaczyłem duszę człowieka, która trzymała w rękach ludzką czaszkę i która jadła mózg. Zapytałem: „Czym zawiniło ciało?”. Powiedzieli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznika, który w ziemskim życiu nie zdobywał bogactwa w uczciwy sposób, lecz kradł je innym. Pozostawił je wrogom, a sam musi przebywać w Piekle w samotności.”

Ujrzałem wielu ludzi z ogolonymi głowami i brodami, o bladych licach i gnijących ciałach, po których pełzały gadziny. Spytałem: „Kim oni są?”. Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze tych ludzi, którzy w ziemskim życiu byli podstępnymi, przewrotnymi heretykami: oni gubili lud, odciągali go od praw dobra ku prawom zła i rozpowszechniali na ziemi wiele szkodliwych wierzeń i przesądów.”.

Zobaczyłem duszę człowieka, którą demony szarpały i rwały, jakby psy. Ów człowiek dawał psom chleb, ale one go nie jadły, lecz kąsały pierś, nogi, brzuch i biodra grzesznika. Zapytałem: „Czym zawiniło ciało, że duszę tak ciężko karzą?”. Powiedzieli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznika, który w ziemskim życiu odbierał jedzenie psom pasterskim i łańcuchowym, bił je i zabijał”. (W społeczności zaratusztriańskiej pies cieszy się wielkim szacunkiem, nie tylko jako pożyteczne zwierze domowe, ale także jako zwierze sakralne, które swym spojrzeniem wypędza złe duchy, a także ma moc oczyszczania osób, rzeczy i miejsc, które miały kontakt z ludzkimi zwłokami. Psa należy regularnie żywić, nie wolno go bić, ani też niepokoić w czasie snu – przyp. A.S.).

Ujrzałem dusze kilku ludzi, którzy jedli kał i inne ludzkie wydzieliny, martwe ciało i błoto. Demony wykopywały kamienie graniczne i wkładały je im na plecy; ci zaś dźwigali je na grzbietach w górę i nie mogli wydźwigać. Zapytałem: „Czym zawiniło ciało, że tak srodze karzą duszę?”. Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze tych grzeszników, którzy w ziemskim życiu mierzyli ziemię, a mierzyli ją oszukańczo, wielu ludzi pozbawiając środków do życia, a ci popadli w biedę i nędzę, będąc zmuszeni opłacać wysoki podatek gruntowy.”.

Zobaczyłem ludzką duszę, która palcami i paznokciami rozkopywała górę. Demony niczym szybkie żmije nalatywały na nią od tyłu i straszyły. Zapytałem: „A ten czym zawinił?”. Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznika, który w ziemskim życiu zmieniał wielkości obszarów majątków, burzył granice cudzych posiadłości, przywłaszczając sobie te ziemie.”.

Ujrzałem duszę, z której żelaznym grzebieniem zdzierano mięso i dawano jej do jedzenia. Zapytałem: „Czym zawiniło ciało, że tak karzą duszę?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznika, który w ziemskim życiu kłamliwie obiecywał ludziom obronę”.

Zobaczyłem duszę człowieka, w którą miotano ostre strzały, ciskano kamienie i bryły ziemi. Spytałem: „A ten czym zawinił?”. Powiedzieli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznika, który w ziemskim życiu wielokroć zrywał umowy: tak z ludźmi pobożnymi, jak i z niegodziwymi, a przecież obydwu umów — i z pobożnymi i z niegodziwcami — należy dotrzymywać.”.

Następnie pobożny Srosz i anioł Adur wzięli mnie za ręce i przywiedli ku ”Szczytowi Prawa” pod most Czinwad, na pustynię. Pośrodku tej pustyni pod mostem Czinwad pokazali mi Piekło na ziemi. Stamtąd dochodziły głośne skargi Arymana, demonów, dusz licznych grzeszników, tak, iż wydało mi się, jakby zadrżało wszystkie siedem keszwarów ziemi. (Według starożytnych i średniowiecznych geografów perskich, cała ziemia dzieliła się na 7 keszwarów, czyli stref klimatycznych. W nowożytnym perskim keszwar oznacza ”kraj” – przyp. A.S.). Usłyszawszy te krzyki i jęki, przestraszyłem się i poprosiłem pobożnego Srosza i anioła Adura: „Nie prowadźcie mnie dalej, lecz zawróćmy z drogi!”. Na to pobożny Srosz i anioł Adur mi powiedzieli: „Nie lękaj się! Bo ty wcale nie musisz się bać tego miejsca”. Przodem kroczyli pobożny Srosz i anioł Adur, za nimi zaś ja, pobożny Wiraz. Nieustraszenie wkroczyliśmy w głąb ciemności piekielnej i ujrzałem niebezpieczne, straszne, okropne, pełne bólu i cierpień, smrodliwe, niezwykle mroczne Piekło. Pomyślałem, i zdało mi się, iż przypomina studnię, do dna której nie dotrze krzyk tysiąca głosów. Jest ono tak głębokie, że jeśliby wszystkie drzewa, jakie są na świecie, spalić w owym cuchnącym i mrocznym Piekle, to nie dałoby się poczuć zapachu ich dymu. I bardzo ciasne niczym „oko przy uchu”. W wielkiej mnogości, jak włosie w końskiej grzywie, stały jedna przy drugiej dusze grzeszników, lecz nie widziały i nie słyszały się nawzajem, a każda z nich myślała: „Jestem tu sama.”. Ich udziałem była gęsta ciemność, fetor, strach, cierpienia i przeróżne piekielne kary. A pobywszy w Piekle jeden dzień, ktoś wykrzyknął: „Czyż nie minęło jeszcze dziewięć tysięcy lat, iż mnie nie wypuszczają z tego Piekła?”.

Widziałem jeszcze dusze grzeszników, które poddawano rozmaitym karom, wykorzystując mokry śnieg, surowy ziąb, żar rześko płonącego ognia, smród, kamienie, popiół, grad, deszcz i wiele innego zła w tej strasznej ciemnicy piekielnej, gdzie oni cierpieli męki. Zapytałem: „Czym zawinili ludzie, że ich dusze cierpią takie kary?”. Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze tych grzeszników, którzy w ziemskim życiu popełniali rozliczne grzechy śmiertelne, niszczyli Ognie Wachrama (Ognie Wachrama to świątynie ognia wzniesione na cześć Anioła Wojny i Zwycięstwa. Wznoszono je po odniesionych przez Persów zwycięstwach. Wiele ”Ogni Wachrama” polecił wznieść szach Szapur I (241–272) po rozgromieniu armii rzymskiej – przyp. A.S.), zrywali mosty na żeglownych rzekach, opowiadali kłamstwa i bajdy i często świadczyli fałszywie. Z powodu ich dążenia do anarchii, chciwości, skąpstwa, żądzy, gniewu i zawiści niewinni pobożni ludzie byli zabijani. Wiele też kłamali i postępowali nieuczciwie. Dlatego teraz ich dusze powinny ponosić tak ciężkie męki i kary.”.

Następnie zobaczyłem dusze tych, których nieustannie żądliły i gryzły węże. Zapytałem: „Czyje to dusze”? Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze grzeszników, którzy w ziemskim życiu sprzeniewierzali się Bogu i religii”.

Ujrzałem dusze kobiet z odciętymi i oddzielonymi od tułowia głowami i krzyczącymi językami. Spytałem: „Czyjeż to dusze”? Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze tych kobiet, które w ziemskim życiu dużo płakały i martwiły się, bijąc się po głowie i twarzy”.

Zobaczyłem duszę człowieka, którą ciągnięto do Piekła i bez przerwy bito. Spytałem: „W czymże on zawinił?” Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznika, który w ziemskim życiu często mył głowę, twarz i ręce, a także inne brudne części ciała i prał swoją bieliznę w wielkiej stojącej wodzie – zarówno w jeziorze jak i w wartkim strumieniu, i tym obraził amacharspenda Chordada” (Amacharspend Chordad opiekuje się wodami – przyp. A.S.).

Zobaczyłem duszę kobiety, która nieustannie szlochała, zdzierała sobie skórę i mięso z piersi i zjadała je. Zapytałem: „Za jakie przewinienia ciała dusza ta cierpi tak ciężko?”. Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznicy, które zostawiła swe dziecko w potrzebie, płaczące i głodne.”.

Ujrzałem ludzka duszę, którą włożyli do miedzianego kotła i gotowali, a tylko jej prawa noga wystawała z kotła. Zapytałem: „Jaka jest wina?”. Pobożny Srosz i anioł Adur rzekli: „To dusza niegodziwca, który za życia, powodowany żądzą i grzechem, często chadzał do cudzych żon. Całe jego ciało grzeszyło, z wyjątkiem owej prawej nogi, którą rozgniatał i zabijał liczne ropuchy, mrówki, węże, skorpiony i inne szkodliwe stworzenia.”

Zobaczyłem dusze grzeszników, które pożerały to, czym się wypróżniły, ponownie to pożerały i znowu się wypróżniały. Zapytałem: „A to czyje dusze?”. Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze tych grzeszników, którzy w ziemskim życiu nie uwierzyli w świat duchowy i nie otaczali czcią Stwórcy Ormazda. Wątpili oni w dobroć Raju, męki w Piekle, kwestionowali Zmartwychwstanie ciał i istnienie Ostatniego Ciała”.

Ujrzałem duszę kobiety, która rozdzierała sobie pierś żelaznym grzebieniem. Zapytałem: „Za jakie przewinienia ciała karzą duszę tak ciężko?”. Rzekli pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznicy, która w ziemskim życiu lekceważyła swojego męża i pana. Była złą żoną, źle się prowadziła, stroiła się przesadnie i uprawiała rozpustę z cudzymi mężami”.

Zobaczyłem duszę kobiety, która językiem lizała gorące węgle z ogniska, i która spalała w tym ognisku swe ręce. Spytałem: „Czym zawiniło ciało, że duszę karzą tak surowo?”. Powiedzieli pobożny Srosz i anioł Adur: „Jest to dusza grzesznicy, która w ziemskim życia kłóciła się ze swoim mężem i panem, miała psi język (była niemiła, nieuprzejma, kłótliwa – przyp. A.S.), była nieposłuszna, nie chciała dzielić z nim łoża, kiedy on jej pragnął, kradła mężowi pieniądze i potajemnie wydawała je na własne potrzeby.”.

Ujrzałem duszę kobiety, która z płaczem i zawodzeniami miotała się w tył i naprzód i kaleczyła się nożem po głowie i twarzy; z góry padał na nią grad i mokry śnieg, nogi zaś stąpały po rzece z roztopionej miedzi. Zapytałem: „Czym zawiniło ciało, że dusza tak ciężko płaci?”. Powiadają pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznicy, która wbrew prawu miała dziecię z cudzym mężem i unicestwiła owo dziecię. Jej karaniem i bólem jest to, że zdaje się jej, jakby słyszała płacz dziecka. Biegnie ona, lecz biec jej bardzo trudno, bowiem idzie po roztopionej miedzi. Wciąż słyszy, jak dziecko płacze, [w rozpaczy] kaleczy się nożem w głowę i twarz, bo chce odnaleźć dziecko, ale go nie widzi. Taką karę powinna znosić do Dnia Sądu.”.

Zobaczyłem kilka dusz, pogrążonych po piersi w śluzie i smrodzie. W nogi i w inne części ciała wbijano im ostry sierp, a oni [krzycząc] wzywali ojca i matkę. Spytałem: „Czyje to dusze, i czym zawinili ludzie, że ich dusze tak strasznie cierpią?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze grzeszników, którzy w ziemskim życiu zasmucali ojca i matkę, a za życia nie pokajali się i nie przeprosili rodziców”.

Ujrzałem dusze mężczyzny i kobiety z wysuniętymi językami. Węże kąsały ich usta. Zapytałem: „Czyje to dusze i jaka jest ich wina?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze tych, którzy w ziemskim życiu byli oszczercami i doprowadzali do konfliktów między przyjaciółmi.”.

Zobaczyłem duszę człowieka, zawieszoną za jedną nogę w mroku Piekła: trzymała w rękach żelazny sierp, którym rżnęła sobie pierś i pachy, a w oko miała wbity gwóźdź żelazny. Zapytałem: „Do kogo należy dusza, i jaka jest wina tego człowieka?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To duszy nikczemnika, któremu powierzono sąd polubowny [rozjemczy] w mieście, lecz nie wykonywał swej pracy i nie rozstrzygał spraw, co należało do jego służbowych obowiązków; posługiwał się wyszczerbionymi odważnikami, i miarami, oraz nie wysłuchiwał skarg ubogich i podróżnych.”.

Ujrzałem dusze mężczyzny i kobiety: mężczyznę prowadzili do Raju, a kobietę do Piekła. Kobieta, położywszy rękę na świętym pasie mężczyzny, powiedziała: „Dlaczego tak [się dzieje] — razem żyliśmy zgodnie, i ciebie prowadzą teraz do Raja, mnie zaś do Piekła?”. Na to mężczyzna odpowiedział: „To dlatego tak, że przyjmowałem pobożnych, godnych i biednych, dawałem im jałmużnę, postępowałem w zgodzie z dobrą myślą, dobrym słowem i dobrymi czynami: wspominałem aniołów i piętnowałem demony, wyznawałem dobrą wiarę mazdejską. Ty zaś sprawiedliwymi, biednymi, godnymi i podróżnymi gardziłaś, odrzucałaś aniołów i służyłaś w świątyni bałwochwalców, wyznawałaś złe myśli, obmowę i zbrodnię, trzymałaś się wiary Arymana i demonów.”. Kobieta tak rzekła owemu mężczyźnie: „Za życia twoje ciało zawsze było dla mnie panem i władcą, moje ciało, duch i dusza należały do ciebie. Swą żywnością, majątkiem i odzieniem byłam związana z tobą. Czemuś mnie wówczas nie bił i nie karał za przewinienia? Dlaczego nie nauczyłeś mnie dobra i bogobojności, bym w przyszłości czyniła dobro i postępowała pobożnie? Nie podlegałabym teraz cierpieniom i karom.” Potem mężczyzna wszedł do w Raju, kobieta zaś do Piekła. Kobieta dzięki skrusze cierpiała w Piekle tylko od ciemności i smrodu, innej kary dla niej nie było. Mężczyzna zaś, znajdując się w Raju, wśród pobożnych ludzi, wstydził się, że nie nawrócił na słuszną wiarę i nie nauczył pobożności kobiety, którą sam posiadał.

Zobaczyłem dusze kobiet, którym w oba oczy wbito drewniane kołki i które powieszono za jedną nogę. Mnóstwo ropuch, skorpionów, wężów, mrówek, much, robaków i innych szkodliwych stworzeń napełniało im usta, nosy, uszy, odbytnice i pochwy. Spytałem: „Do kogo należą te dusze? Czym zawiniły kobiety, że ich dusze tak ciężko płacą?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze tych grzesznic, którzy w ziemskim życiu miały męża, ale w tym samym czasie spały i spółkowały z cudzymi mężami; znieważyły dach i łoże męża, przynosząc jego ciału uszczerbek.”

Ujrzałem dusze kobiet, powieszonych głową na dół, z której wyrastało coś na podobieństwo jeża z żelaznymi kolcami; to coś to wpijało się w ciało, to znów wysuwało się z niego; nasienie rozmaitych demonów, błoto i smród wlewały się im usta i nos. Zapytałem: „Czymże zawiniły, że ich dusze tak ciężko cierpią?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze grzesznic, które w ziemskim życiu naruszały związki małżeńskie, odchodziły od mężów, zawsze były niezadowolone i odmawiały [mężom] współżycia”.

Zobaczyłem duszę człowieka, któremu węże kąsały i żarły członka; w każdym oku paskudziły [i szkodziły] węże i czerwie, a z języka sterczał żelazny gwóźdź. Zapytałem: „Za jakie przewinienia ciała tak ciężko karzą duszę?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza nikczemnika, który często oddawał się pederastii, [a także] w grzesznym pożądaniu spółkował z cudzymi żonami, które mamił pochlebstwami, sprowadzał je z [dobrej] drogi i rozłączał z mężami”.

Ujrzałem dusze kobiet, pijące własną krew menstruacyjną. Spytałem: „Czym zawiniło ciało, że tak surowo karzą duszę?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze tych kobiet, które nie pilnowały się w czasie menstruacji. One przynosiły uszczerbek wodzie i ogniowi, ziemi Spandarmada (Amacharspend Spandarmad jest opiekunem ziem – przyp. A.S.), Chordada i Amurdada, patrzyły na niebo, słońce i księżyc (w czasie menstruacji kobieta powinna być całkowicie odizolowana od świata zewnętrznego – przyp. A.S.), miesiączkami znieważały duże i drobne bydło, oraz pobożnego człowieka”.

Zobaczyłem dusze kobiet: z ich dziesięciu palców sączyła się krew i błoto — one zlizywały to; w każdym oku mrowiły się czerwie. Zapytałem: „Do kogo należą te dusze i za co je tak surowo karzą?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze grzesznic, które malowały się i wykorzystały cudze włosy dla ozdoby; tym ściągały na siebie spojrzenia pobożnych ludzi”.

Ujrzałem dusze, zawieszone za jedną nogę głową w dół i z nożem w sercu. Zapytałem: „Czyje to dusze?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze tych grzeszników, którzy w ziemskim życiu bezprawnie zmarnowali i wybili wiele dużego i drobnego bydła (krów i owiec – przyp. A.S.)”.

Zobaczyłem dusze, rzucone pod nogi bykom, które je bodły rogami, rozpruwały brzuchy, łamały kości, a dusze jęczały. Spytałem: „A to kto taki?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze tych grzeszników, którzy w światowym życiu zawiązywali pyski wołom pociągowym, nie dawali im pić podczas upału, wykorzystywali je do pracy [gdy były] głodne i spragnione”.

Ujrzałem dusze kobiet, które rozdzierały sobie pierś własnymi rękoma i zębami, niczym psy rozrywały i pożerały brzuch; obie nogi każdej tkwiły w strumieniu roztopionej miedzi. Zapytałem: „Czyje to dusze i za co cierpią?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze tych grzesznic, które w czasie menstruacji zajmowały się gotowaniem, zanosiły pożywienie pobożnemu człowiekowi i kazały [mu] jeść; uciekały się do czarnoksięstwa, [oraz] znieważały ziemię Spandarmada i pobożnych ludzi”.

I oto zobaczyłem dusze z ranami na plecach, rękach i nogach; były one zawieszone głową w dół w roztopionej miedzi, i sypały się im na plecy wielkie kamienie. Spytałem: „Kim one są i jaka jest ich wina?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze tych grzeszników, którzy w ziemskim życiu posiadali bydło, wykorzystywali je do ciężkich prac, na przekór obyczajowi obładowywali ciężkim brzemieniem, lecz dostatecznie nie nie żywili, a także wykorzystywali je, [nawet wtedy] kiedy było chore lub ranne, nie zwalniając od pracy i nie lecząc. Dlatego duszom należy się tak surowa kara”.

Następnie ujrzałem duszę kobiety, która piersią rozkopywała żelazną górę; po przeciwnej stronie góry płakało dziecko; jego płacz dochodził do matki, lecz ani dziecko do matki, ani matka do dziecka nie mogli się zbliżyć. Zapytałem: „Za jakie grzechy ciała dusza tak srodze płaci?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza tej niegodziwej, która w ziemskim życiu zaszła w ciążę nie ze swym mężem, lecz z obcym. Powiedziała ona: „Nie jestem brzemienna” – i unicestwiła dzieciątko (poddała się aborcji – przyp. A.S.)”.

Zobaczyłem duszę człowieka z wybitymi oczyma i oderżniętym językiem, zawieszoną w Piekle za jedną nogę; kaleczyli ją bez przerwy dwustronnym miedzianym grzebieniem, a w jej głowę był wbity żelazny gwóźdź. Spytałem: „Czym ten człowiek zawinił?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznika, który w ziemskim życiu zobowiązany był sądzić niegodziwych. Lecz brał łapówki i wydawał niesprawiedliwe wyroki”.

Zobaczyłem kilka dusz, zawieszonych w Piekle głową w dół: wlewano im do ust ludzką krew, błoto i mózgi, szturchano [uderzano] je w nosy i krzyczano: „My mamy prawidłowe miary!”. Zapytałem: „Kim oni są, i jaka jest ich wina?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze tych grzeszników, którzy w ziemskim życiu, zajmując się handlem, korzystali z oszukanych odważników, lżejszych kabiz (miara pojemności – przyp. A.S.) i pomniejszonych miar”.

Dalej zobaczyłem duszę kobiety z odciętym językiem i wybitymi oczyma; węże, skorpiony, czerwie i inne szkodliwe stworzenia pożerały jej mózg, ona zaś od czasu do czasu wpijała się zębami w swoje ciało i jadła własne mięso. Zapytałem: „A tu jaka wina?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznicy, która w ziemskim życiu uprawiała prostytucję, zajmowała się czarnoksięstwem i tym spowodowała wiele nieszczęść”.

Ujrzałem jeszcze duszę kobiety, której na języku wypalali piętno. Spytałem: „Czym ona zawiniła?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznicy, która za życia miała ostry język, i owym językiem bardzo martwiła swojego męża i pana”.

Potem zobaczyłem duszę kobiety, która jadła swojego trupa. Zapytałem: „Jaka jest jej wina?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznicy, która w tajemnicy przed mężem objadała się mięsem i rozdawała je obcym ludziom”.

Dalej ujrzałem duszę kobiety, u której na piersiach wypalano piętno, a wnętrzności z rozerwanego brzucha rzucano psom. Spytałem: „Za co ją tak karzą?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznicy, która w ziemskim życiu z trucizny i tłuszczu sporządzała czarodziejski napój i dawała go ludziom pić”.

Zobaczyłem jeszcze duszę kobiety, na której ciało wkładano metalową skórę, rozciągano jej usta i kładziono na gorące ognisko. Zapytałem: „Jaka jest jej wina”? Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznicy, która za życia była żoną obyczajnego, mądrego człowieka, lecz naruszyła umowę [ślubną] z mężem i spała z grzesznym, nieobyczajnym człowiekiem”.

I oto zobaczyłem duszę kobiety, po której, do góry, przepełzł grzechotnik i wszedł jej w usta. Spytałem: „Za jakie grzechy ciała tak surowo karzą duszę?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznicy, która zniszczyła krewniacze małżeństwo”.

Zobaczyłem duszę kobiety, która żelaznym grzebieniem kaleczyła sobie ciało i twarz, a piersią rozkopywała żelazną górę. Zapytałem: „Na czym polega jej wina?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza niegodziwej, która w ziemskim życiu grzeszyła i ze skąpstwa nie dawała mleka swojemu dziecku. Teraz ona bez przerwy krzyczy: „Oto rozkopię górę i napoję dziecko mlekiem!”. Lecz do samego [dnia] Zmartwychwstania nie ujrzy swojego dziecka”.

Potem ujrzałem duszę człowieka, zawieszoną na drzewie głową w dół i wciąż wypluwającą [męskie] nasienie; tym nasieniem zalewano jej usta, uszy i nos. Zapytałem: „Czym zawiniło ciało, że duszę tak surowo karzą?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza niegodziwca, który w ziemskim życiu prowadził rozwiązły tryb życia, kusił i uwodził cudze żony”.

Zobaczyłem jeszcze dusze, które – z powodu słabości – leżały w Piekle jedna obok drugiej, i które płakały z powodu męczącego pragnienia, głodu, chłodu i spiekoty. Szkodliwe stworzenia kąsały im podeszwy stóp i inne części ciała. Zapytałem: „Czym zawiniły dusze, że je karzą tak surowo?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze grzeszników, których w ziemskim życiu rezygnowali z pożywienia i łoża (skąpców – przyp. A.S.), których jednocześnie nie dawali dobrym i godnym ludziom. Nie wyróżniali się hojnością – zarówno siebie, jak i swoich poddanych trzymali w głodzie, pragnieniu i nagości; narażali na chłód i spiekotę, głód i pragnienie. Teraz umarli, ich dobra przypadły w udziale innym, a dusze cierpią okrutne kary za [popełnione] przewinienia”.

Potem ujrzałem dusze tych, których kąsały węże, i których języki one pożerały. Spytałem: „Za jaką przewinę dusze ponoszą tak ciężką karę?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze kłamców i łgarzy, którzy w ziemskim życiu odnieśli sukces w opowiadaniu kłamstw i tworzeniu bajek”.

Zobaczyłem duszę człowieka, która zabijała swoje dziecko i jadła jego mózg. Zapytałem: „Czym zawiniło ciało, że tak surowo karzą duszę?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza tego prawodawcy–sędziego, który oczekującym sprawiedliwego rozstrzygnięcia ferował niesprawiedliwy wyrok. Nie okazywał łaski i sprawiedliwości ani skarżącym, ani pozwanym, lecz z powodu dążenia do wzbogacenia się i [zaspokojenia] chciwości gniewnie i srogo pokrzykiwał na podsądnych (aby wymusić łapówkę – przyp. A.S.)”.

Ujrzałem jeszcze dusze, które miały wbite w oczy drewniane kołki. Spytałem: „Czym zawinili [ci] ludzie, czyje dusze cierpią taką surową karę?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze zawistników, którzy za życia odbierali ludziom dobroć”.

Zobaczyłem dusze, które spadły do Piekła głową w dół; z dołu buchał na nie dym i żar, z góry dął lodowaty wiatr. Zapytałem: „Za jakie grzechy ludzi ich dusze tak ciężko płacą?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze tych, którzy w ziemskim życiu nie dawali podróżnemu dachu [nad głową] i schronienia, nie dawali miejsca w karawansaraju (odpowiednik zachodniego hotelu – przyp. A.S.), przy ognisku i przy naczyniu z żarem (podgrzewaczu – przyp. A.S.). A jeśli dawali — to za opłatą”.

I oto zobaczyłem dusze kobiet, które kładły sobie na pierś gorącą patelnię, obracając ją w różne strony. Spytałem: „Jakiż to grzech popełniły te kobiety, za który ich dusze tak ciężko płacą?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze tych kobiet, które swemu dziecku nie dawały mleka, doprowadzając je do choroby i śmierci, a ze względu na ziemskie pokusy oddawały mleko cudzym dzieciom”.

Potem ujrzałem duszę kobiety, rozkopującą miedzianą górę. Męczyło ją pragnienie i głód. Zapytałem: „W czym leży jej wina?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznicy, która swojemu dziecku nie dawała mleka, zostawiając głodnym i spragnionym. Sama zaś, ulegając żądzy i pragnieniu związków pozamałżeńskich, wiązała się z innym mężczyzną”.

Zobaczyłem duszę człowieka z odciętym językiem, którą ciągali za włosy, posypywali martwym ciałem i ważyli kabizami. Zapytałem: „Czym zawinił ten człowiek, że duszę karzą tak surowo?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusza grzesznika, który za życia brał ziarno i mówił: „Posieję je”. Lecz nie posiał, a zjadł je, i tym oszukał ziemię Spandarmada”.

Ujrzałem dusze mężczyzny i kobiety z odciętymi językami. Spytałem: „Za jakie przewinienia tak ciężko płacą ich dusze?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze grzesznych – mężczyzny i kobiety, którzy za życia wiele kłamali, wymyślali brednie i kłamstwem przesycili swoją duszę”.

Zobaczyłem dusze jakiejś kobiety i jakiegoś mężczyzny, którzy wypróżniali się i jedli kał. Zapytałem: „Czym zawiniło ciało, że tak surowo karzą duszę?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze grzesznika i grzesznicy, którzy w ziemskim życiu występnie jadali trupy zwierząt, zabijali bobry, zabijali i unicestwiali wiele innych ormazdowych stworzeń”.

Ujrzałem też i wiele innych dusz grzeszników i grzesznic, którzy męczyli się i cierpieli przeróżne tortury w okropnym, strasznym, pełnym cierpień, gorąca i bólu, mrocznym Piekle. Zobaczyłem dusze, których języki były przebite drewnianymi kołkami. Wisiały w Piekle głową w dół, a demony żelaznymi grzebieniami rozdzierały im ciało. Zapytałem: „Do kogo należą owe dusze, i za jakie grzechy ludzi tak ciężko płacą?”. Mówią pobożny Srosz i anioł Adur: „To dusze tych grzeszników, którzy w ziemskim życiu byli krnąbrni w stosunku do swych władców, przejawiali wrogość względem armii i wojska swoich władców. Teraz muszą ponosić tak surowe kary”.

Potem zobaczyłem Złego Ducha, śmiercionośnego niszczyciela świata, który w Piekle naśmiewał się i znęcał nad grzesznikami, mówiąc im: „Dlaczego spożywacie chleba Ormazda, a wykonujecie moją pracę? Dlaczego nie myślicie o swoim Stwórcy, lecz spełniacie moje życzenia?”. On bardzo pogardliwie pokrzykiwał na grzeszników.

Później pobożny Srosz i anioł Adur wzięli mnie za ręce i przywiedli z owego mrocznego, budzącego grozę, przerażającego miejsca do wiecznego, nieskończonego światła zgromadzenia Ormazda i amachraspendów (archaniołów – przyp. A.S.). Gdy przygotowywałem się by złożyć hołd Ormazdowi, Ormazd stanął przede mną w całej swej łaskawości i powiedział: „Witaj, sprawiedliwy, pobożny Wirazie, pośle mazdajański! Wracaj do materialnego świata, i wszystko, co tu ujrzałeś i czego się dowiedziałeś, opowiedz dokładnie tam żyjącym, bowiem ja, Ormazd, jestem z tobą. Każdego, kto mówi słusznie i sprawiedliwie, ja znam i mam [dla niego] uznanie. Przekaż to mądrym”.

Gdy Ormazd to mówił, byłem zdumiony, dlatego, iż widziałem światło, lecz nie widziałem ciała, a słyszałem głos. Pojąłem, że to rzekł Ormazd, Stworzyciel Ormazd, najświętszy spośród mieszkańców duchowego świata: „Powiedz, pobożny Wirazie, wyznawcom religii mazdejskiej na ziemi: „Jest tylko jedna droga pobożności — to droga starodawnej nauk (proroka Zaratusztry – przyp. A.S.) i, wszystkie inne drogi to manowce. Wybierzcie zatem tylko tę jedyną drogę pobożności i nie zbaczajcie z niej – ani w dostatku [rozkwicie], ani w nędzy, ani w żadnych innych okolicznościach. Praktykujcie dobre myśli, dobre słowa i dobre czyny. Twardo trzymacie się tej wiary, którą otrzymał ode mnie Zarduszt z rodu Spitamy, i którą Wisztasp rozpowszechnił na ziemi. Zachowujcie dobre prawo i unikajcie grzechu. Wiedzcie o tym, że w proch się obróci bydło, w proch się obrócą konie, prochem się staną złoto i srebro, i prochem się stanie ludzkie ciała. Tylko ten nie zmiesza się z prochem, kto w ziemskim życiu jest pobożny i spełnia dobre czyny”. Odejdź w pokoju, pobożny Wirazie – każdy akt oczyszczania i rytualnego obmycia, którego wy dokonujecie i przestrzegacie, jak również to, iż według zwyczaju dokonujecie obrzędu barsznum (rytualnego oczyszczania – przyp. A.S.), a także modlitwy i rozmyślania o Bogu — wszystko to jest mi wiadome”.

Usłyszawszy owe słowa, głęboko ukłoniłem się Stwórcy Ormazdowi. Następnie pobożny Srosz dostarczył mnie szczęśliwie i godnie na moje łoże. Niech zatriumfuje dobra mazdejskiej wiara! Tak było, i niech tak będzie teraz i w przyszłości!

Zakończono w zdrowiu, radości i pokoju.

KONIEC

Misvan– gâtu (Hamešag sud gâh) Miejsce Czynów Równoważnych, (Miejsce Zmieszanych) czyli: ani piekło, ani raj

Wcześniej wspominałem, iż dusza ludzka po śmierci zostaje osądzona według swych uczynków. Na jednej szali wagi anioła Rasznu kładzione są dobre myśli, dobre słowa i dobre czyny, na drugiej zaś złe myśli, złe słowa i złe czyny. Jeżeli którakolwiek z szal przeważy na swoją stronę, to los człowieka jest jasny. Ale może się zdarzyć, iż czyny dobre i złe idealnie się zrównoważą.

Ponieważ Ahura Mazda jest nie tylko Panem Mądrym, ale i Sprawiedliwym, nie może dopuścić takiej duszy do szczęśliwości w swoim królestwie, ale nie może też pozwolić by cierpiała niewymowne męki piekielne.

Dlatego dla dusz, których złe i dobre czyny się zrównoważyły, ustanowił oddzielne miejsce – Miswan Gatu.

[Są dusze, u których] zło dokładnie równoważy się z dobrem.

(Awesta – Jasna 33, 1)⁹⁸

W Miswan Gatu umarli ani nie cierpią, ani nie są szczęśliwi. Zawieszeni w jakiejś przedziwnej próżni prowadzą szarą egzystencje, pozbawioną jakichkolwiek wzruszeń. Ich stan – chociaż niezbyt fortunnie – można przyrównać do życia roślin, ponieważ pozbawiony aktywności przypomina raczej wegetacje.⁹⁹

Aby nie dostać się ani do piekła, ani do Miswan Gatu, lecz do raju, człowiek powinien za życia w ciele zachowywać się jak istota rozumna, czyli żyć w taki sposób, aby zgromadzić jak najwięcej zasług.

Odnówmy się, do roli bierzmy się – przez stałość tylko, naukę, w dawanie się we wszystko, i przez wydawanie jałowic błogich, nagrodzonym jest człowiek!

Odnówmy się, do roli bierzmy się – kto zawsze jest serdecznym, ten być musi bogatym – otrzymaną waszą wiarę opiewajcie zawsze ochoczo – przez te stać się można doradnym.(...)

Odnówmy się, do roli bierzmy się – ale trzeba mieć w zwyczaju żenić się z błogosławionemi – przez to człowiek stanie się doradnym.

(Awesta – Wisperad, 1, 10–14) ¹⁰⁰

Człowiek rozumny winien gromadzić przyjaciół i szukać mądrości¹⁰¹. Powinien także pokładać nadzieje nie w królach i książętach, lecz w Bogu i w Jego aniołach. Człowiek rozumny nie powinien szukać towarzystwa pijaków, nie powinien brać lekkoducha za doradcę, nie powinien słuchać słów kłamców i oszczerców, nie powinien szukać zemsty. Powinien natomiast kochać kobietę skromną, na zięcia wybierać człowieka prawego, uczciwego, doświadczonego, nawet jeśli byłby on biedny (otrzyma za to błogosławieństwo aniołów), nie powinien uwodzić cudzych żon oraz nie udawać fałszywej skromności.¹⁰² Takie postępowanie na pewno ułatwi mu gromadzenie zasług, dzięki którym znajdzie się w raju.

Vahišta ahu (Garô nmâna, Garôdmân, Pahlom axwân) – Raj – Królestwo Boże

Człowiek powinien zawsze pamiętać, że nie żyje wiecznie¹⁰³ dlatego, aby zasłużyć na raj, musi prowadzić dobre życie, postępować zgodnie z prawem Bożym. Musi unikać grzechów, wieść dobre życie, a skarbić sobie zasługi, praktykując dobre myśli, dobre słowa, dobre czyny.

Teksty zoroastryjskie zawierają listy tak grzechów, jak i zasług. W jednym z tekstów wymieniono trzydzieści ciężkich przewinień, które zamykają niebo przed tymi, którzy się ich dopuszczają. Oto niektóre z nich: ohydne odbywanie nienaturalnych stosunków seksualnych (np. homoseksualnych), zabójstwo prawego człowieka, przeszkadzanie w zawarciu krewniaczego małżeństwa (do najbardziej pożądanych i zalecanych należały małżeństwa zawierane pomiędzy najbliższymi krewnymi, rodzonymi braćmi i siostrami)¹⁰⁴, skalanie ognia i wody, oddawanie czci bałwanom (idolom), uczęszczanie do świątyni innej religii, defraudowanie powierzonej cudzej własności, wspieranie niegodziwości, uchylanie się od jakiejkolwiek pracy, popełnianie herezji, uprawianie czarów, apostazja, oddawanie czci demonom, kradzież lub namawianie do niej, zniesławianie bliźnich, dawanie fałszywego świadectwa, i inne.¹⁰⁵

Jaka jest natura raju?

Raj jest miejscem najwznioślejszym, najjaśniejszym, wspaniale błyszczącym, najcudowniej woniejącym, najczystszym, najmocniej pożądanym, mieszkaniem świętych bytów. Raj jest miejscem pociechy, przyjemności, radości, szczęścia i dobrobytu (lepszego i pełniejszego niż największy dobrobyt i przyjemność doczesności). W raju nie ma bólu, strapień i jakichkolwiek niewygód. Raj jest bezgranicznie dobrą, pełną miłości krainą. Raj jest wieczny – nieograniczony ni czasem, ni przestrzenią.¹⁰⁶

Człowiek został stworzony przez Ahura Mazdę jako istota obdarzona wolną wolą, i dlatego Bóg nie zmusza nas do takiego czy innego postępowania zgodnego ze Swymi oczekiwaniami, lecz zawsze szanuje nasz indywidualny wybór, nawet jeśli miałby on nas prowadzić ku zagładzie, jednocześnie jednak ostrzegając przed złym wyborem:

Z pomiędzy tych dwóch Duchów źli wybierają głupie dzieła (złe uczynki),

lecz Duch Święty, przyoblekłszy się w niebiańską stałość,

zjednoczył się z Prawdą.,

I tak postąpili ci wszyscy, którzy są gotowi dobrymi czynami służyć Ahura Mazdzie.

Między nimi dwoma (między tą parą) dewy nie wybrały słusznie

ponieważ były zaślepione – Najgorszą Myśl wybrały, aby razem z Gwałtownością, szkodzić światu ludzi.

(Awesta – Jasna 30, 5–6 SBE)

Wieczne zbawienie może osiągnąć człowiek, który kieruje się w życiu zasadami religii zoroastryjskiej, który wierzy bez najmniejszych wątpliwości, że:

Nie istniał zawsze, lecz został stworzony. Należy do Ahura Mazdy (Ormuzda), nie do Angra Mainju (Arymana), ani do demonów, ani do ich wspólników. Należy do Boga, nie do demonów. Należy do dobra, nie do niegodziwości. Jest człowiekiem, nie demonem, stworzeniem Ormuzda, nie Arymana. Jest potomkiem Maszje i Maszjane, pierwszej pary ludzkiej. Wierzy, iż Ormuzd jest, był i zawsze będzie, że jego Królestwo jest wieczne, że jest on bezkresny i czysty. Wierzy, że Aryman nie jest ani bezkresny, ani czysty i można go unicestwić.¹⁰⁷

Aby osiągnąć nagrodę wieczną, trzeba wypełniać określone obowiązki. Takimi obowiązkami zaratusztrianina na ziemi jest wyznawanie i praktykowanie dobrej religii, bycie czcicielem Ormuzda. Dobry zaratusztrianin winien odróżniać zysk od straty, grzechy od dobrych uczynków, dobro od zła, światło od ciemności, cześć Ormuzda od czci demonów. Dobry zaratusztrianin ma obowiązek brać żonę i ochoczo płodzić potomstwo, uprawiać ziemię, pogłębiać wiedzę, radzić się starszych i bardziej doświadczonych. Dobry zaratusztrianin ma być gorliwym w pełnieniu obowiązków, żałować wszystkich swoich grzechów, zwalczać wątpliwości. Ma pokonywać lubieżność zadowoleniem, gniew spokojem, zawiść życzliwością, konflikty pokojem, kłamstwa prawdą...¹⁰⁸

Dobry zaratusztrianin ma mieć świadomość, że raj jest najlepszym miejscem dla człowieka, że Królestwo Ducha zapewnia najcudowniejsze, najwspanialsze nagrody, przyjemności i przynosi wielką nadzieje przyszłego życia w ciele, które ma udział w nieśmiertelności.

Dobry zaratusztrianin ma także ustawicznie pogłębiać swą wiedzę, szukać towarzystwa ludzi mądrych, dobrych i cnotliwych. Nie irytować rodziców. Ma także pamiętać, że ciało jest śmiertelne i zniszczalne, dusza zaś jest nieśmiertelna, że nie doczesny świat jest prawdziwy, lecz przyszły, bo wszystko co doczesne musi zginąć, zostać unicestwione. I dlatego winno się spełniać dobre uczynki.

Chociaż zdawać się może, że gdy w czasach ostatecznych osłabnie wiara, a demony nasilą swe ataki na dobrych ludzi, to przecież nigdy nie dojdzie do całkowitego, zupełnego upadku i zniszczenia prawdziwej religii, lecz zoroastryzm będzie trwał aż do czasu zmartwychwstania.¹⁰⁹

Ostateczny triumf zaś dobra nad złem będzie polegał na całkowitym zniszczeniu, unicestwieniu Arymana, ojca wszelkiej nieprawości przez Pana Mądrego. I gdy w dniu ostatnim Aryman zostanie unicestwiony, od tej chwili wszyscy ludzie będą dobrzy i będą zawsze postępować zgodnie z wolą Boga.¹¹⁰

Mądry człowiek wie, kto jest jego stwórcą, opiekunem, kto mu dobrze życzy, dlatego głosi:

Przypisuję wszelkie dobro Ahura Mazdzie, Najlepszemu, posiadającemu Asha,

Wspaniałemu, posiadającemu chwarenę (...)

Wyznaję wiarę (...) taką jak wiara Zaratusztry,

jak wiara Kawi Wisztaspy, wiara Frashaostra i Jamaspy;

jak wiara Saoszjanta – Zbawiciela (...)

Jestem wielbicielem Mazdy nauczającym tej wiary. Ogłaszam się wielbicielem Mazdy, zaratusztrianinem, Głoszącym dobre myśli, dobre słowa i dobre czyny.

(Awesta – Jasna 12, 1, 7 – 8 SBE)

oraz:

Wybieram dla siebie Świętą Pobożność– Spenta Armaiti,

niech zawsze będzie moją.

Wyrzekam się kradzieży i rabunku bydła, okaleczania

i grabienia mazdejskich osad. (...)

(Awesta – Jasna 12, 2 SBE)

a także:

Przysięgam być wiernym religii mazdejskiej,

Zaprzestać zbrojnych ataków, złożyć broń, zawierać

krewniacze małżeństwa,

Być wiernym prawdziwej religii, która z wszystkich religii jest największa, najlepsza i najpiękniejsza, która pochodzi od Ahura Mazdy i Zaratusztry.

(Awesta – Jasna 12, 9 SBE)

Mądry człowiek wie również, że bez pomocy Boga, sam nic nie może zdziałać, bo sam niewiele znaczy, jest słaby, zależny od innych ludzi, dlatego potrzebna mu jest miłość Stworzyciela, oraz to by obdarował go mądrością i prawością serca:

W którą stronę mam uciekać, dokąd odejść?

I od panów wielkiego rodu i od równych jestem oddzielony.

Miasto rodzinne i źli wodzowie kraju są ze mnie niezadowoleni.

Proszę cię, o Mazda Ahura, obdarz mnie swoją miłością ?

(Awesta – Jasna 46, 1 SBE)

a także:

Ja wiem, o Mazdo, czemu jestem bezsilny! To dlatego, że mam stad mało i ludzi

Z żalem płaczę przed tobą, wysłuchaj mnie o Ahura: Okaż mi pomoc, jaką okazałby przyjaciel przyjacielowi, Naucz mnie Prawdy i spraw bym posiadł Myśl Dobrą.

(Awesta – Jasna 46, 2 SBE)

Zaratusztra nauczał, że wcześniej czy później dewy, rozsiewające w świecie zło, zostaną poskromione, a wszyscy ludzie, służący Mazdzie myślami, słowami i czynami, odbiorą nagrodę w Królestwie Bożym:

I do niego (tj. rodzaju ludzkiego) przyjdzie Królestwo Dobrej Myśli, Prawdy i Pobożności, ciała staną się niezniszczalne i wiecznie żyjące, po próbie roztopionego metalu zyska nagrodę przewyższającą wszystkie inne.

(Awesta – Jasna 30, 7 SBE)

Zanim to jednak nastąpi, dopóki trwa czas „Zmieszania” szczęście dusz w raju nie jest pełne, na to by stało się takim, należy czekać aż do czasu końca i odnowienia świata, gdy ludzie po zmartwychwstaniu ciał znów osiągną zamierzoną przez Boga pełnię człowieczeństwa, w jej jedności psychofizycznej. Do tego czasu jednak muszą zadowalać się szczęściem niepełnym, chociaż tak doskonałym, że nie jest się go w stanie opisać.

Skoro jednak przeminie czas Sądu Ostatecznego, Angra Mainju i dewy zostaną ostatecznie unicestwieni, ludzie osiągną nieśmiertelność, i upodobnią się do aniołów (jazatów), chociaż nie przejmą ich natury, pozostając ludźmi, będą jednomyślni w dobrym działaniu, wiecznie młodzi i już nie starzejący się, nie podlegający chorobom, ani jakiemukolwiek złu. Ziemia zostanie odnowiona i stanie się taką, jaką była zanim Zły Duch nie wprowadził na nią chaosu i zniszczenia.

I to tyle, co można by opowiedzieć na temat zoroastryjskich wierzeń na temat rzeczy ostatecznych człowieka i świata.

HEREZJA ZURWANICKA

Ponieważ Zaratusztra w natchnionym tekście mówi, że są dwa duchy pierwotne, bliźniacze, które walczą ze sobą, w umysłach teologów zaratusztriańskich zrodził się pomysł, że skoro owe duchy są i pierwotne i bliźniacze, to jest to nielogiczne i musiały zostać przez jakąś wyższą od nich istotę zrodzone, czy może nawet stworzone.

Zastanawiając się nad taką możliwością, teologowie doszli do przekonania, iż skoro świat i wydarzenia na nim zachodzące istnieją w c z a s i e, wobec tego Z u r w a n, czyli C z a s jest tym, który stoi ponad wszystkim, nawet i ponad Ahura Mazdą i Angra Mainju. Dodatkowym argumentem za tym, iż Czas jest bóstwem, chociaż może niedocenianym, jest to, iż Czas, Zurwan jest wymieniany w świętych pismach jako podrzędniejsza istota duchowa.

Teraz wystarczyło wysunąć go na czoło, i uczynić zeń Najwyższego Boga, od którego pochodzą bliźniacze bóstwa Dobra i Zła – Stworzyciele. Jednocześnie jednak magowie musieli przyznać, że chociaż od Zurwana pochodzą Stworzyciele, to jednak on sam nie stworzył niczego. Chociaż to tylko Zurwan jest tym, który zawsze był i zawsze będzie. Pogląd taki znajduje odzwierciedlenie w literaturze religijnej.

Magowie zaczęli więc obstawać przy takim oto nauczaniu: jest jasne, że z wyjątkiem Czasu wszystko inne zostało stworzone, że Czas jest czymś pierwotnym, że Czas jest bez granic, nieogarniony, że zawsze istniał, istnieje i będzie istniał, że wszystko wzięło początek w Czasie. To na samym początku Czas wydał z siebie Ogień i Wodę, dwa przeciwstawne sobie elementy, a gdy się one ze sobą zmieszały dopiero wtedy zaistniał Ormuzd (Ahura Mazda). Ormuzd był jasny, czysty, pachnący, dobroczynny i potężny swoją dobrocią, ale prócz niego w najniższej otchłani pojawił się ciemny, brudny i cuchnący Aryman (Ahriman, Angra Mainju). Ormuzd zaczął dzieło stworzenia, Aryman przeciwstworzenia, i wtedy też zaczęła się walka między nimi.¹¹¹

Dla potrzeb kultu Zurwana dopasowano teologię i mitologię, które – p o z o r n i e – nie stały w sprzeczności z ortodoksyjną nauką zaratusztriańską.

W rzeczywistości jednak herezja zurwanicka nie tylko wprowadziła zamęt do idei religijnej ogłoszonej przez Zaratusztrę, ale i całkowicie zmieniła sens głoszonych przez proroka nauk.

Oto bowiem twierdząc, iż Ahura Mazda i Angra Mainju są bliźniaczymi synami Zurwana postawili znak równości pomiędzy dobrem i złem, które zgodnie z naukami Zaratusztry są całkowicie odrębne i nie ma między nimi żadnych punktów stycznych. Poza tym również zurwanici zdegradowali Ahura Mazdę, który zgodnie ze słowami proroka był bóstwem jedynym, niestworzonym, Bogiem władcą Wszechświata, a więc i władcą c z a s u. W końcu także podważyli naukę o wolnej woli, jasno sprecyzowaną przez Zaratusztrę, na jej miejsce wprowadzając jakiś niejasny determinizm, który miał wynikać z faktu, iż nikt nie może zapanować nad Czasem, a więc i nad losem jaki on nam zsyła.

Herezja zurwanicka bardzo mocno osłabiła zaratusztrianizm, który musiał ostatecznie przegrać w walce z chrześcijaństwem i islamem, spychając Persów na margines życia religijnego.

Poza tym także zurwanizm dał możliwość powstaniu innym herezjom, bardzo groźnym dla czcicieli Ahura Mazdy, i po dziś dzień uważanym przez nich za arcyherezje – manicheizmowi i mazdakizmowi, o których będzie mowa w osobnych rozdziałach.

Na zakończenie dodam tylko, iż zurwanizm najprawdopodobniej powstał pod koniec epoki Achmenidów, a całkowicie wygasł dopiero kilkaset lat po wprowadzeniu islamu w Persji.¹¹²

Aby czytelnik miał większe wyobrażenie o tym czego zurwaniści nauczali przytoczę teologiczny tekst zurwanicki, Ulema–i Islam:

ULEMA I ISLAM, TRAKTAT 2 (DOKTORZY ISLAMU, TRAKTAT 2) KAMA BOCHRA:

1. W kwestii prawdziwości religii w sześćset lat po Jazdegirdzie (Jazdegird III /632 – 651/ – ostatni szach Iranu z dynastii Sasanidów, łatwo zatem obliczyć, że niniejszy traktat musiał zostać napisany w XIII w. – przyp. red.): niektórzy ulemowie [doktorzy] muzułmańscy zadali kilka pytań, ażeby [magowie] obeznani w sprawach religijnych i ich objaśnianiu dali [im] odpowiedzi odnoszące się do ich rozjaśnienia. W związku z tym przygotowali książkę. Książka nosi tytuł `Ulema–i Islam (”Doktorzy Islamu”), i zawiera opis stworzenia świata i duszy człowieka od początków początku i aż na wieki.

2. Oni [ulemowie] zapytali: ”Co wy mówicie o zmartwychwstaniu? Wierzycie wy w nie czy nie?”

3. Mobedan Mobed (naczelny kapłan zaratusztriański – A.S.) odpowiedział: ”Wierzymy w zmartwychwstanie: to będzie dzień sądu”.

4. Następnie muzułmańscy doktorzy zapytali: ”W jaki sposób świat został stworzony? Co jest dobrego w stworzeniu człowieka przez Boga, w jego niebycie i śmierci i jego zmartwychwstaniu do nowego życia?”

5. Wtedy Dastur religii odpowiedział: ”Abyście mogli poznać to, o co pytacie w kwestii zmartwychwstaniu, powinniście najpierw się dowiedzieć, jakie są stworzenia, jaka przyczyna zaistnienia śmierci i czym jest zmartwychwstanie życia. Należy [też] określić, czy świat istniał [zawsze], czy też był stworzony”.

6. Na początku powiem o świecie i rozstrzygnę, czy świat istnieje wiecznie czy też był stworzony. Jeżeli mówią, że on istnieje wiecznie, to niemożliwie jest by odpowiedzieć, dla jakiej przyczyny wiele nowych rzeczy powstaje i niszczeje na świecie, i ponieważ owe rzeczy ulegają zniszczeniu i powstają, doznają upadku i znów się mnożą, to wszystko, co jest poddane stworzeniu i zniszczeniu, musi mieć jakąś przyczynę, lecz owa przyczyna nie może zostać przypisana Bogu. Zatem – świat nie istniał wiecznie, lecz został stworzony. A więc: był on stworzony, a to nie mogło się stać bez Stwórcy.

7. Powinno być wiadome, że w religii pehlewijskiej, którą wyznają zaratusztrianie, jest powiedziane, że świat został stworzony. Zatem, skoro mówimy, że świat był stworzony, należy określić, kto go stworzył, kiedy został stworzony, jak został stworzony i dlaczego był stworzony.

8. W religii Zartoszta (Zaratusztry – przyp. A.S.) przedstawiono to tak: prócz Czasu, wszystkie inne rzeczy zostały stworzone, a Stwórcą jest Czas. Czas nie ma granic; jego początku nie można dostrzec; jego końca nie można dostrzec; on istniał zawsze i jest wieczny. On, który był obdarowany mądrością, nie powiedział, jak powstał Czas, i przy całej jego wielkości nie było nikogo, kto mógłby nazwać go Stwórcą. Dla jakiej przyczyny? Ponieważ nie było jeszcze stworzonych bytów.

9. Następnie stworzył On (Czas, Zurwan – przyp. A.S.) ogień i wodę, a gdy one zostały zmieszane, powstał Ormazd. Czas– Stworzyciel, który będzie Władcą stworzeń, przez niego stworzonych.

10. A Ormazd był jasny, czysty, roztaczający przyjemny aromat, dobroczynny i potężny w zjednoczeniu z wszelką cnotą. Lecz kiedy spojrzał On w najgłębszą otchłań, ujrzał Ahrimana w odległości dziewięćdziesięciu sześciu tysięcy farsangów – czarnego, brudnego, cuchnącego i szkodliwego. Objawił się on Ormazdowi jako ktoś bardzo obcy i straszny wróg.

11. Gdy Ormazd zobaczył tego wroga, pomyślał, że powinien wypędzić go ze świata, i zaczął zastanawiać się nad jakimiś środkami uwolnienia się od niego.

12. On przemyślał wszystko i zaczął wdrażać Swój plan w życie. To, co czyni Ormazd, czyni przy pomocy Czasu. Wszelkie niezbędne dobro w Ormazdzie było w nim rozwinięte. Ormazd stworzył Czas Długiej Próby (pehl.: zarvana daregho khadhata – ”czas długiego rządzenia”), który liczy dwanaście tysięcy lat. Związał z nim sferę niebieską, jej mapę i niebiosa.

13. Co się tyczy dwunastu gwiazdozbiorów, które umieszczone są w sferze [niebieskiej], każdy z nich ma długość tysiąca lat. Duchowa praca była ukończona w ciągu trzech tysięcy lat. Baran, Byk i Bliźnięta zakończyły tę pracę – po tysiącu lat w każdym gwiazdozbiorze.

14. Następnie Ahriman podniósł głowę, żeby mieć możliwość stoczyć walkę z Ormazdem. Zobaczył armię, ustawioną w ordynku bojowym, i pośpieszył do piekła. Następnie sformował armię z błota, ciemności i smrodu, które w nim były. Dlaczego było to możliwe? Wiele jest zawarte w tym pytaniu. Jego bezczynność wynikła stąd, że nie miał sił uczynić cokolwiek, i pośpieszył z powrotem do piekła.

15. Z powodu szczerej otwartości, którą ujrzał w Ormazdzie, nie mógł się poruszać w ciągu trzech tysięcy lat, tak że w ciągu tych trzech tysięcy lat stwarzanie świata było ukończone. Świat przeszedł do Raka, Lwa i Panny, a jest wiele powiedziane w tej kwestii.

16. Wszakże powinniśmy byli powiedzieć kilka słów o istocie tego. Co się tyczy stworzenia świata, On, Ormazd, wpierw stworzył niebo, które osiągało rozciągłość pięciuset siedemdziesięciu sześciu milionów farsangów do Garotmanu (najwyższe niebo – przyp. A.S.), który był nad niebem. W ciągu czterdziestu pięciu dni było stworzone niebo. W ciągu sześćdziesięciu dni – woda; w ciągu siedemdziesięciu pięciu dni – ziemia; w ciągu trzydziestu dni była zrobiona wielka i mała roślinność; w ciągu osiemdziesięciu dni były stworzone bydło i Gajomard; i w ciągu siedemdziesięciu pięciu dni byli stworzeni Maszja i Maszjane. W ciągu jednego roku – trzystu sześćdziesięciu pięciu dni – wszystko to było stworzone, i kiedy świat przemieściwszy się przeszedł do Raka, byli stworzeni Maszja i Maszjane.

17. Kiedy te trzy tysiące lat, które były wspomniane, przeminęło, ludzie, ziemia i inne twory, które były wspomniane, zaczęli istnieć. W odpowiedzi bezbożny Ahriman zaczął ruch i przebił niebo, góry i ziemię, i pośpieszył dalej w świat, i wszystko, co było na świecie, zanieczyścił swoją złością i brudem.

18. Nie posiadając władzy nad istotami duchowymi, prowadził on wojnę na świecie przez okres dziewięćdziesięciu dni i nocy. Niebiosa rozpadły się na części, i duchy przyszły na pomoc światu.

19. Schwyciły one siedem najgorszych dewów (demonów; chodzi tu o planety: Merkurego, Wenus, Marsa, Jowisza, Saturna, Księżyc, uważany za smoka Goczichra, i ”ogoniastą kometę” Muszperi. Planety zdają się błądzić chaotycznie, w przeciwieństwie do dobrych nieruchomych gwiazd – tworów Ormazda. Prócz tego, planety nie wydzielają własnego świata, a tylko odbijają (”porywają”) światło innych ciał świetlnych, więc z tego powodu ich natura zdaje się być podobną do natury Ahrimana – przyp. red.), przyniesionych przez nie do sfery niebieskiej, i związały je tam duchowymi okowami. Ahriman nałożył tysiąc chorób na Gajomarda, tak że ten umarł, i kilka rzeczy powstało z niego. Jest bardzo wiele powiedziane względem jego istoty. Z Byka także powstało kilka rzeczy i zwierząt. I o tym także bardzo wiele powiedziano.

20. Następnie schwyciły one Ahrimana i wysłały go do piekła przez ten sam otwór, przez który on przeniknął do świata, i związały go tam duchowymi okowami. Dwaj aniołowie – Amszaspand Ardwachiszt i jazad Warcharan – byli postawieni przy nim jako straż.

21. Jeżeli ktoś by mówił, że nie spotkało go nieszczęście, ponieważ nie był zabity, kiedy został schwytany, wtedy będzie wiadome, że jeżeli człowiek zabija zwierzę, on mówi, że zabił określone zwierzę; lecz kiedy on zabił zwierzę, ogień w nim miesza się z ogniem, jego woda z wodą, jego ziemia z ziemią, jego powietrze z powietrzem, i w czasie zmartwychwstania ono będzie odtworzone; lecz to tylko środki do życia, które tymczasowo są rozproszone.

22. Wiadomo, że wszystkie te elementy, o jakich było powiedziane, nie odchodzą w niebyt, ponieważ każdy zmarły staje się tymczasowo rozdzielony na te cztery elementy. Zatem jakże może Ahriman podobnie być zabity, z wyjątkiem takiego tylko sposobu, że będzie on unicestwiony cicho i powoli, przy pomocy powodowania przeistoczenia: kiedy zło będzie zmienione w dobro, ciemność w światłość, i brud w czystość, tak że na świecie przybędzie doskonałości, i nie będzie już żadnego przejawu zamętu lub wrogości?

23. Jeżeli niektórzy powiadają, że skoro wszelka doskonałość została pokazana, to dlaczego Ahriman stworzył sam siebie, wtedy my na samym początku powiedzmy, że tak jak Ormazd, tak i Ahriman byli stworzeni przez Czas, i każdy z kierunków mówi o tym po swojemu.

24. Jeden kierunek głosi, że Ahriman był stworzony przez Czas z tej przyczyny, by Ormazd mógł dowiedzieć się, iż Czas włada wszystkimi rzeczami. (...)

Inny kierunek powiada, że nie trzeba było go tworzyć. On rzekł Ormazdowi: ”Mogę robić podobne rzeczy, zatem, nie ma konieczności przypisywać zła Ormazdowi lub mnie”. Jeszcze inny kierunek zadaje pytanie pytają: ”Jakie cierpienie lub przyjemność wypróbowuje Czas u złego Ahrimana lub dobrego Ormazda?” Jeden mówi, że Ormazd i Ahriman byli stworzeni przez Czas, żeby ono mógł zmieszać dobro i zło, by różne rzeczy mogły być stworzone przez nich samych.

Inny mówi, że Ahriman był dobrym aniołem, lecz wskutek swojego buntu [przeciw dobru] stał się obiektem przekleństwa. Jest wiele powiedziane względem jego istoty.

25. Teraz wrócimy do naszego opowiadania. (...) Kiedy duchowe istoty związały Ahrimana w piekle, siedem dewów także zostało związanych w sferze niebieskiej. Imiona dewów, jak ustalono są takie: Zirach, Tarich, Nãangish, Tarmad, Hesham, Sij, Niz. Ormazd otoczył każdą z tych siedmiu planet ogniami, i uczynił je obracającymi się, i zostały im przez Ormazda nadane imiona – Kivan, Ohrmazd, Warharan, Shed, Nahid, Tir, i Mah.

26. Kiedy owa praca była zakończona, pojawiła się sfera, i słońce, księżyc i gwiazdy zaczęły wschodzić i zachodzić, i powstały zegary, dni i noce, lata i miesiące, i one (planety – przyp. A.S.) były ukazane jako twórcy naszego losu. Wiele powiedziano w związku z tym pytaniem.

27. W ciągu trzech tysięcy lata dewy, jak wiadomo, żyły z ludźmi, którzy byli na ziemi (por. Jasna 9.15), i ludzie walczyli z dewami. W człowieku jest kilka rzeczy, które pochodzą od Ormazda, i kilka rzeczy, które pochodzą od Ahrimana. W jego ciele jest ogień, woda, ziemia i powietrze, jak również jest dusza, rozum, sumienie i farochar. Prócz tego, jest w nim pięć uczuć, takich jak wzrok, słuch, smak, węch i dotyk.

28. Jeżeli ktoś by mówił, że wszystko to pochodzi od duszy, to niech będzie wiadomym, że tak nie jest. Objaśnienie tego: przecież jest mnóstwo ludzi, którzy są niemi lub kalecy. Kiedy zaś kto mówi: ”Jeżeli dusza nie jest zaopatrzona we wszystkie te środki, to cóż ona może uczynić?” – to nie argument, ponieważ widzimy, że chociaż ogień nie ma ust, to jednak pochłania pokarm, i chociaż nie ma nóg, czuć go z daleka przez zapach paliwa, włożonego weń, i chociaż on sam nie ma oczu, to jednak daje jasny wzrok oczom. Objaśnienia te są dane, żebyśmy wiedzieli, że jesteśmy niczym bez Jego (Ormazda – przyp. A.S.) duchowego kierowania, mimo wszystkich tych środków, którymi byliśmy obdarzeni na przekór zarozumiałości i pysze, z którymi odnosimy się wzajemnie do siebie.

29. Skoro ogólnie wspomnieliśmy o rzeczach, odnoszących się do Ormazda, musimy także wspomnieć i o rzeczach, odnoszących się do Ahrimana, aby i one były znane. Są to: zachłanność, nędza, zawiść, zemsta, pożądanie, kłamstwo i gniew. Kiedy owe dewy ucieleśniają się, ich natura składa się z czterech elementów (czyli: ich ciała zbudowane są z ognia, wody, ziemi i powietrza – przyp. A.S.)

30. Z tego powodu, że siła Ahrimana dosięgła te dewy, które były związane w niebie, one znów kierują zło na świat, póki siła Ahrimana nie wyschnie i złośliwość Ahrimana tym samym stanie się niewielka, i w czasie zmartwychwstania wszystka jego złośliwość umniejszy się i zginie.

31. W ciągu tego czasu ludzie szli drogą prawdy i zabijali dewy do tego czasu, kiedy Dżamszyd przyszedł do władzy. On panował przez sześćset szesnaście lat i sześć miesięcy. Dew Cheszam (Aeszma – dew wściekłości, gniewu – przyp. A.S.) pokonał go, i ogłosił prawa stwarzania. Arab Dachak chwycił i zabił go, i sam zasiadł na tronie.

32. On panował przez tysiąc lat, i dewy i ludzie zmieszały się [ze sobą], a on przyniósł mnóstwo czarów [uroków] na świat, póki Faridun Aftjan nie przyszedł i nie związał go [w Górze Demawend]. Dachak oznacza ”dziesięć wad”. Teraz nazywają go Zochak. Potem rozpętała się wojna między ludźmi, bowiem część [ludzi] była zmieszana z dewami, i niektórzy byli zdeprawowani. Wtedy Faridun dołożył wszelkich sił, żeby wezwać ludzi na drogę prawdy. Kiedy Afrasiab przybył z jego rodu, zamęt się powiększył. Kiedy przyszedł Kej Chosrow, oczyścił świat z nieuczciwości.

33. Następnie Zartoszt Spitama otrzymał proroctwa i przyniósł Awestę, Zend i Paeend. Król Wisztaspa przyjął je i rozpowszechnił po świecie. W ciągu trzystu lat starania wierzących rozkwitały każdego dnia, do tej godziny, gdy przyszedł Sikandir Rumi (Aleksander Rzymianin, czyli Aleksander Wielki – przyp. A.S.), i [wówczas] znów wzrósł zamęt.

34. Następnie Ardaszyr Babagan uspokoił ten zamęt, i tak minęło pięćset lat. Następnie przybyła armia Arabów i podporządkowała Iran, i każdego dnia on staje się słabszy, i będzie tak, póki Bichram Chamawand nie przyjdzie i nie obejmie cesarskiego tronu Sasanidow.

35. Następnie przyjdzie Auszedar Bami i przyniesie Naski Awesty i Zend, więcej niż ich przyniósł Zartoszt Spitama i Bechram Chamawandom, i objawi je światu. Spośród trzeciej części tych, którzy nie przyjęli religii w czasach Zartoszta, jedna trzecia ją uzna, i będzie ją [religię] rozpowszechniać w ciągu więcej niż czterystu lat. I znów nastąpi zamęt. Wiele powiedziano odnośnie tej kwestii.

36. Następnie przyjdzie Auszedar–mach i uspokoi zamęt wśród ludzi, i objawi Naski Awesty światu, [będzie ich jeszcze] więcej [niż tych] przyniesionych przez Auszedara Bami, i połowa ludzi, którzy byli bez religii, przyjmą tę dobrą religię. Jeszcze raz nastąpi czas szczęścia i okres zła, lecz to także przeminie.

37. Następnie Sijawuszani (Saoszjant – przyp. A.S.) objawi jeszcze więcej Nasków Awesty, niż było tych, które zostały przyniesione przez Auszedar–macha, i wszyscy ludzie na świecie przyjmą religię, i swary odejdą ze świata. Następnie, po upływie pięćdziesięciu siedmiu lat, nastąpi zmartwychwstanie świata. Odnośnie tej kwestii także wiele powiedziano. Skróciłem to [wypowiedź], żeby czytający nie był zmęczony.

38. Powinniśmy wrócić do naszego opowiadania. Powiedziane jest, że jeżeli człowiek umiera lub jest zabity, wtedy powietrze w nim miesza się z powietrzem, jego ziemia – z ziemią, woda – z wodą, i jego ogień – z ogniem; a jego dusza, rozum i sumienie – wszystko troje – stają się jednym, i mieszają się z farocharem, i wszystko staje się jednością. Jeżeli [człowiek] miał więcej grzechów, karzą go, lecz jeżeli więcej było dobrych uczynków, wysyłają go na niebiosa. Wówczas wszystkie dewy, które towarzyszyły temu człowiekowi, tracą siły.

39. wskutek kary, która im się należy. Z Amachraspandem Ardwachisztem związane jest to, co się tyczy kary. On nie pozwala karać bardziej, niż wymaga tego [stopień] przestępstwa. Jeżeli on [człowiek] godny jest niebios, udaje się na niebiosa; jeżeli zaś jest godny Garotmana – do Garotmanu; a jeżeli zasługuje na Hamistagan – do Hamistaganu.

40. [gdzie będzie przebywać] aż do zmartwychwstania. Siły dewów osłabiają się i złość rozprasza z powodu tego, że [dusze bezbożnych] podlegają karze, i dewy, które [działają] w ludziach, tracą siły.

41. Następnie ci, którzy są godni niebios i piekła, otrzymają swoje ciała wskrzeszone z tych pierwiastków, [na które zostały one rozdzielone po śmierci]. Z ducha ognia zbiorą oni ogień, wodę z [ducha] wody, ziemię z ziemi, i powietrze z powietrza. Dusza znów wejdzie w ciało,

42. i zło, które było w ciele człowieka, zginie w momencie zmartwychwstania. Ludzie nie będą znali śmierci, starości, i będą żyć wiecznie, i nie będzie żadnego zła.

43. Czworonogi, ptaki i ryby nie mają dusz, lecz duchy czterech rodzajów (czterech elementów – ognia, wody, ziemi i powietrza – przyp. A.S.) są z nimi połączone. Żadnego obrachunku lub kary nie doznają z tej przyczyny, że nie mają duszy żyjącej, ani farocharu (tu tekst jest rozbieżny z Awestą, zgodnie z którą wszystkie stworzenia mają farochar (awest. Frawaszi). Dowód na to, że ludzie posiadają cel, zrozumienie, prawdę, doskonałość, i mowę języka, i dzieła rąk – wszystko to wychodzi z głębin duszy. Chociaż wszystkie zwierzęta mają część czterech elementów, a nawet ludzie posiadają ich wiele, to jednak z powodu duszy ludzie doświadczą obrachunku czy też kary [po śmierci], których zwierzęta, przeciwnie, nie doświadczą.

44. W związku z tym, co powiedziano o tym, jak [było] ze stwarzaniem i jaka jest przyczyna śmierci, i dlaczego jest nadzieja ponownego powrotu do życia, należałoby zrozumieć, że stworzenie jest dziełem Jego (Stwórcy, Ormazda) miłosierdzia i łaski, a powód śmierci – z tej przyczyny, że jeżeli byśmy byli podobni Amachraspandom, którzy nie umierają, wówczas Ahriman nie zmieszałby siebie z nami, lecz jego zło, bród i odór zostałyby na zawsze [tylko z nim]. On wzburza krew naszej zmieszanej natury i wypacza ją [naturę], i myśli, że może nas unicestwić. On nie wie, że to jest złe dla niego samego, i że to odbije się na nim samym. To jest przyczyna śmierci.

45. Przywrócenie każdego do życia zależy [od Boga] z tej to przyczyny, iż przecierpieliśmy wiele bied, na świecie tym albo i na tamtym; więc, to od Niego zależy, by dzięki Swojemu miłosierdziu i wielkoduszności znów mógł uczynić [człowieka] żywym. Chociaż w międzyczasie jest niebyt, podobny śmierci, dopóki nie zjednoczy On [elementów], rozdzielonych [przez śmierć]; i On wskrzesza człowieka i daje mu nagrodę za jego dobre uczynki.

46. I o dwudziestu jeden Naskach Awesty, o których było wspomniane, [niech będzie wiadomo, iż] Awesta – język Ormazda, i Zend – nasz język, i Pazend – to to, z czego każdy może zrozumieć co zostało powiedziane [w Awiestie i Zend].

47. Awesta, Zend i Pazend, tych dwadzieścia jednego Nasków powstało w kolejności: Zend i Pazend siedem Nasków – wspomnianych przez nas; Zend i Pazend siedem innych Nasków – o poprawności i niepoprawności, o tym, co robić a czego nie robić, o tym, co mówić czego nie mówić, o tym, czemu wierzyć a czemu nie wierzyć, o tym, co jeść a czego nie jeść, o tym, co czyste a co splugawione, o tym, co nosić a czego nie nosić i tym podobne. Jeżeli wymienimy to wszystko, to tej książce nie będzie końca, tak że zrobimy to tylko pokrótce. Zend i Pazend to siedem [pozostałych] Nasków – o medycynie i astrologii. Odnośnie tej kwestii także wiele powiedziano.

48. Powiedziane, że słońce obraca się wokół ziemi, i dokąd by nie szło słońce, zawsze jest w tym miejscu, gdzie i my [jesteśmy], a z nim jest niebo i gwiazdy – pod ziemią albo w bok od ziemi. Oczywiście tak samo możemy być poniżej ziemi i mówić, że jesteśmy ponad ziemią. I powiedziane tak w Aweście jak i w Zend, że wszyscy ludzie, którzy byli, są i będą, wszyscy okażą się godnymi niebios, a dusza będzie podlegała karze – tylko przed zmartwychwstaniem.

49. Najwspanialsze zaś jest to, że możemy posłać nasze dzieci do szkoły, uczyć ich cnoty i oddalić od piekła. Wówczas, jeżeli wy dobrze to określicie, one dowiedzą się więcej o złu, niż o cnocie; lecz cnota jest czymś najlepszym w obecności Boga, jak również w obecności ludzi, a zło jest czymś najgorszym w obliczu Stwórcy, jak również w obliczu ludzi; jest cnota i zło w sferze niebieskiej, a w istnieniu duchowym są niebiosa i piekło,

50. a my jesteśmy stworzeniami Stwórcy, i powrócimy do Niego. Jeśli nie byłoby konieczności, Stworzyciel nie uczyniłby stworzeń, a co się tyczy tego zła, którego my nie pragniemy, lecz które, [jednak] istnieje, to jest zasłona, której nasza mądrość nie może przeniknąć. Wtedy, jeżeli to [właśnie] okazuje się przyczyną, praca Boga niech będzie pozostawiona Bogu.

51. A odnośnie tego, co zostało powiedziane o spełnieniu uczynków, powinniśmy je czynić; a co zostało powiedziane o niespełnianiu uczynków, tego widocznie nie powinniśmy czynić; a co powiedziane o zwróceniu na coś uwagi, powinniśmy zwrócić na to uwagę uwagę; a co powiedziane o niezwracaniu na coś uwagi, to nie nie powinniśmy zwracać na to coś uwagi; a o czym powiedziane jako o wymagającym powiedzenia, powinniśmy byli mówić głośno; a o czym powiedziano jako o wymagającym milczenia, to powinniśmy zachowywać milczenie; a co jest przeznaczone do jedzenia, powinniśmy to jeść; a co nie jest przeznaczone do jedzenia, nie powinniśmy tego jeść; o tym co jest powiedziane o odzieży godnej noszenia, to powinniśmy ją nosić; a co jest powiedziane o tej, której nie powinniśmy nosić, nie powinnyśmy jej nosić, i tak dalej. Warunek – to, że powinniśmy skłaniać się do służenia Mu [Bogu].

52. Niechaj będzie uwielbienie tych i błogosławieństwo dla tych, którzy są czyści i dobrzy, i dla tych, którzy wskazują drogę [prawdy]! Niech stanie się cnota! Niech tak będzie!

ANAHITYZM

Miłość pomiędzy matką a dzieckiem jest znana nie tylko ludziom, ale i zwierzętom. Jednak tylko u tych pierwszych posiada wymiar społeczny. Wszak kobieta–matka dawała życie, dzięki kobiecie–matce mogła zaistnieć rodzina. Kobieta–matka była strażniczką domowego ogniska. I pewnie dlatego kobieta– matka została uznana za boginię. Nie konkretna kobieta, ale kobieta jako pewien symbol, symbol płodności, jedności społecznej, więzów krwi, ciepła, bezpieczeństwa, spokoju. I taką kobietę od zarania dziejów czczono, malowano i rzeźbiono. Posążki bogiń–matek, ukazujące dziewczyny w wieku rozrodczym, z bardzo mocno zaakcentowanymi piersiami, narządami rodnymi i pośladkami, znane są już w epoce kamiennej.

Na terenie Iranu, w Suzie, zostały odnalezione posążki datowane na początek 4 tys. p.n.e. Liczba i wiek znalezisk zdają się sugerować, że na płaskowyżu irańskim rozwinął się charakterystyczny dla Ariów kult bogini–matki, a następnie – wraz z nimi rozprzestrzenił się na inne obszary Azji i Europy. W okresie rewolucji neolitycznej religia, w której oddaje się cześć boską kobiecie, jeszcze przybrała na znaczeniu.

Dla Irańczyków bogini–matka była utożsamiana najpierw z Księżycem, a potem również i z planetą Wenus. Tylko kobieta oznaczała gwarancję czystości krwi i ciągłość rodu. Dlatego kazirodztwo nie tylko było dozwolone, ale wręcz uświęcone. I w starożytnym Iranie, a w zasadzie aż do nadejścia w VII w n.e. islamu, jedną z największych zasług zalecanych przez religię, było zawieranie małżeństw krewniaczych.

W przypadku władców i szlachty inne niż krewniacze małżeństwa (zwykle między braćmi i siostrami) były w ogóle nie do pomyślenia. Zaś dzieci pojawiające się z takich związków cieszyły się wyjątkowym poważaniem.

Tak samo jak w świecie ludzi, było również w świecie bogów, gdzie często boginie pojawiają się na przemian jako matki, siostry, albo żony bogów. Dlatego Anahita (Ânâhitâ), irańska bogini, czasami występuje jako matka–ziemia i bogini żyzności, płodności i narodzin, a czasami jako Wenus, bogini muzyki, miłości, zazdrości i kokieterii. Nahid (Nâhid) jest na przemian żoną, siostrą albo matką boga. Jednakże, gdy jest ona boską żoną i matką, jej symbolem jest księżyc, a kiedy jest boginią miłości i muzyki symbolizuje ją planeta Wenus. Armeński mit mówi: ”Zły duch wiedział, że gdyby bóg współżył ze swoją matką, zrodziłoby się słońce, a jeśli czyniłby to ze swoją siostrą, narodziłby się księżyc.”¹¹³

Jedną z takich bogiń–matek, ale i jednocześnie bogiń– dziewic, bedących jednocześnie boginią miłości i zmysłowości, była właśnie perska Anahita:

Anahita (...) Anâhita jazata (w dawnej religii irańskiej jako bogini później jazata) słodkiej wody i płodności oraz porządku społecznego (awest. ”Aredwi Sura Anahita ”Wilgotna Jaśniejąca Nietykalna”, npers. ”Nahid”) zwana też Naną (Piastunką). Imię Anahita wzieła od mitycznej rzeki.

Kult Anahity ropowszechniony był od Armenii po Sogd. Pierwszą świątynię z wizerunkiem Anahity wzniósł achemenidzki władca Artachšathra II (gr. Artakserkses II). Najbardziej znane świątynie Anahity znajdowały się Stachr i Biszapur w Farsie oraz Kangawar niedaleko od Hamadanu, duży ośrodek kultu znajdował się także w Chwarazmie. Jej świętym zwierzęciem jest bóbr (lub/i wydra), a planetą Wenus zwana po persku Nahid. Utożsamia się Anahitę z indyjską Saraswati, babilońską boginią Isztar, syryjską Anat i prawdopodobnie sumeryjską Inaną. Grecy wiązali ją z Afrodytą (jako Anaitis) i z kultem Mitry – tytułowano ją Nietykalną Dziewiczą Matką Pana Mitry.¹¹⁴

Kult Anahity nakierowany był na życie, na płodność, na urodzajność, i chociaż życiu zawsze, niczym cień, towarzyszy śmierć, to nie jest ona wieczna – po obumarciu, następuje odrodzenie, po śmierci następuje zmartwychwstanie do nowego żywota. Śmierć jest czymś nieuchronnym, ale przejściowym. Nie jest czymś ostatecznym. Dlatego nie należy się nią nadto martwić. Ani też zbytnio interesować tym, co się po niej dzieje. Człowiek jest jak ziarno zasiane w ciepłą, tłustą, wilgotna ziemię. Obumiera, ale jednocześnie wystrzela dorodnym kłosem, w którym się pomnaża.

Kult Anahity chociaż występujący na wielkim obszarze i mający korzenie w najodleglejszych pradziejach, nie zdołał na poważnie konkurować z zaratusztrianizmem. Inaczej zgoła rzecz się miała z mitraizmem, o którym będzie niżej. Tyle, że mitraizm, chociaż zrodził się w Persji i wśród Persów, ogromnym powodzeniem cieszył się nie u nich, ale wśród ludności zamieszkującej terytorium cesarstwa rzymskiego, będącego największym wrogiem perskich szachów.

MITRAIZM

Mitraizm to religia biorąca swój początek w starodawnym irańskim kulcie jazata (anioła, czy też niższego bóstwa, jak chcą inni) Mitry, będąca kultem misteryjnym, łączącym w sobie elementy zaratusztrianizmu i pogańskiej religii greckiej. Mitra był prastarym bogiem indoirańskim, patronującym przyjaźni, zawieraniu umów i zobowiązań, których strzegł. Mitra odbierał także cześć jako bóg ognia, który towarzyszy Słońcu, w codziennej wędrówce przemierzając nieboskłon. Pojazdem Mitry był rydwan ciągniony przez białe błyszczące konie. Sam Mitra zaś w rydwanie owym zasiadał zbrojny w łuk i strzały.

Mitraizm – podobnie jak zaratusztrianizm i chrześcijaństwo – opierał się na wierze w nieśmiertelność duszy i zmartwychwstanie ciał, oraz na idei walki osobowego Dobra z osobowym Złem. W mitraizmie istniało siedem stopni wtajemniczenia, do których dopuszczano wyłącznie mężczyzn. Mimo swego irańskiego pochodzenia mitraizm na terenie imperium perskiego był raczej mało popularny, natomiast w okresie między II a IV wiekiem n.e. (kiedy to ostatecznie wygasł) bardzo bujnie rozwijał się na obszarze cesarstwa rzymskiego, konkurując z chrześcijaństwem, które ostatecznie wyrugowało go z serc i umysłów ludzkich.

Maneckji Nusservanji Dhalla, kapłan zaratusztriański, w swojej Historii zaratusztrianizmu, na temat Mitry daje nam takie oto informacje:

Mitra czczony był już w okresie kiedy istniały wspólne wierzenia indo–irańskie. W późniejszym okresie jego pozycja nie tylko nie osłabła, ale w panteonie awestyjskim była bardzo wysoka. W okresie gdy Zaratusztra rozpoczął działalność religijną, Mitra był najbardziej czczonym bóstwem w zachodnim Iranie. Nie zmieniło się to i w czasie, gdy zaratusztrianizm stał się religią panującą, co jest uwidocznione w samej Aweście, gdzie Mitrze poświęcony jest najdłuży jaszt, który jest osiem razy dłuższy niż jaszt napisany ku czi Ahura Mazdy.¹¹⁵

Jaki jest Mitra? Otóż, Mitra jest między innymi: najsilniejszy z wszystkich jazatów (aniołów), jest mocnej budowy, zawsze czynny, najszybszy, zawsze zwycięski. Ahura Mazda stworzył go najcudowniejszym z jazatów. Często określa się go tymi samymi zaszczytnymi epitetami co samego Boga – a więc jest on nazywany wszechwiedzącym, lśniącym, błyszczącym, promieniejącym, najsilniejszym, najinteligentniejszym, zwycięskim, cudownym, bohaterskim, odważnym, potężnym wojownikiem, pierwszym przywódcą, wielkim panem, władcą, dobroczyńcą, bohaterem. Jest on zawsze czujny, mężny, najważniejszy pośród zgromadzenia, najszybszy wśród szybkich, najhojniejszy wśród hojnych, najmężniejszy wśród mężnych. Mitra jest bardzo litościwy, jest opiekunem i strażnikiem żywych stworzeń, walczącym z demonami. Mitra jest panem bezkresnych pastwisk, który daje dobre pastwiska i szczęśliwe mieszkanie, wraz z pełnym radości życiem.¹¹⁶

Mitra jest geniuszem wszelkiego światła i stróżem światła słonecznego, jest zwiastunem i heroldem świtu. Mitra stoi wyżej od wschodzącego słońca i stamtąd strzeże wszystkich aryjskich sadyb. Mieszkanie Mitry znajdujące się wysoko w górze jest przestronne, a nie ma tam nocy ni ciemności, ani zimnego wiatru, ani gorącego wiatru, ani choroby, ani nieczystości, ani śmierci. Mitra daje roślinom ciepło i życie, a ziemię obdarowuje urodzajnością. Mitra jest strażnikiem w królestwie niebieskim, skąd nadzoruje bezmiar wszechświata. Nic się nie ukryje przed jego wzrokiem. Ma dziesięć tysięcy wywiadowców, którzy są jego posłańcami przychodzącymi z nieba i przemierzającymi świat. Mitra jest wrogiem wszelkiego kłamstwa i fałszu. Jest on strażnikiem prawdy. Jest on światłem, a światło jest równoznaczne z prawdą, ciemność zaś z fałszem. Mitra walczy z kłamstwem i wszelkim fałszem, starając się zniszczyć demona fałszu, a tym samym umocnić królestwo prawdy. Mitra nie wybacza kłamstwa i kłamcom wymierza karę. Mitra strzeże kontraktów i przysiąg. Jeśli ktoś łamie je lub nie dotrzymuje, kara spada nie tylko na niego, ale i na jego krewnych.¹¹⁷

Mitra jest wojownikiem i patronem wojowników. Panem zastępów. Mitra wspiera armie tych państw czy władców, którzy zwracają się do niego o pomoc oddając mu cześć. Wtedy to pan zastępów staje po ich stronie. Razem z nimi rusza do boju i naciera na wroga. Osłabia ręce żołnierzy przeciwnika, krepuje ich stopy, przyćmiewa wzrok i słuch, a serca napełnia przerażeniem. Jednocześnie Mitra dziesiątkuje ich szeregi, osobiście wchodząc do bitwy, roztrzaskuje czaszki wrogów i łamie ich kończyny. Mitra rusza do bitwy na swym wspaniałym rydwanie zaprzężonym w cztery błyszczące, nieśmiertelne, karmione niebiańskim pokarmem, ogiery. Jego rydwan wartko się toczy przez niebo na jednym pozłocistym kole, lśniący niczym słońce, inkrustowany gwiazdami. Demony umykają mu z drogi w przerażeniu, a on je goni i niszczy, atakując je we wszystkich siedmiu sferach niebieskich. Szczęśliwy jest człowiek, który zdobył przychylność Mitry. Gdy jednak ktoś zlekceważy Mitrę, ten zsyła nań ubóstwo i nędzę, chorobę i śmierć, pozbawia go też siły i potomstwa. Niszczy domy, i miasta, i kraje, gdzie się nim pogardza nie oddając mu czci. ¹¹⁸

Tyle mniej więcej można powiedzieć o samym Mitrze, natomiast religia od jego imienia zwana mitraizmem, bądź też misteriami Mitry, całkowicie różna od zaratusztrianizmu pojawiła się w Azji Mniejszej dopiero około I wieku n.e. A przynajmniej tak się oficjalnie przyjmuje.

Dlaczego i w jakich sposób, na skutek jakich procesów wyodrębniła się ona z zaratusztrianizmu w samodzielną religię – nie wiadomo. I pewnie nigdy się już tego nie dowiemy. Można tylko z wielką dozą prawdopodobieństwa domniemywać, że mitraizm powstał na tych terenach Bliskiego Wschodu, Azji Mniejszej, gdzie w równym stopniu oddziaływały religijne wpływy tak perskie, jak i helleńskie, ze sporą domieszką wierzeń egipskich i babilońskich.

Wedle zaginionego traktatu Eubulosa O Mitrze, który dwakroć cytuje Porfiriusz w swym dziele O grocie nimf (De antro Nympharum) mitraizm był religią, która miała za cel wyjaśnienie platonizmu, a poprzez misteria przekazując ezoteryczną wiedzę na temat tego, jakie wymagania spełnić musi człowiek, aby jego dusza mogła po śmierci ciała egzystować w nieśmiertelności pośród gwiazd.

Przyjmuje się, że pierwsi mitraiści przybyli na teren półwyspu Apenińskiego w roku 57 n.e., skąd rozprzestrzenili się po całym Zachodzie, gdzie budowali swe świątynie – mitrea, w których odprawiali obrzędy. Mitrea były budowlami podziemnymi, konstruowanymi w taki sposób, aby przypominały groty górskie. A to z tego powodu, że według wierzeń mitraistów ich bóg narodził się właśnie w grocie (w postaci nagiego chłopca, którego jedynym odzieniem była czapka frygijska na głowie). W grocie także złożył Mitra ofiarę z byka, czyli dokonał tauroctonium, dzięki czemu odkupił człowieka.

W mitraizmie było siedem stopni wtajemniczenia, których dostąpić mogli – o czym juz wcześniej wspomniano – wyłącznie mężczyźni. A oto nazwy owych stopni według św. Hieronima: Kruk, Pan Młody, Żołnierz, Lew, Pers, Goniec Słońca i Ojciec (łac. Pater). Każdemu z tych stopni patronowało jedno z ciał niebieskich: Merkury, Wenus, Mars, Jowisz, Saturn, Księżyc i Słońce.

Zwierzchnikiem każdej gminy mitraistycznej był Pater (Ojciec). On to przewodniczył w misteriach i składaniu ofiar. Być może także i ofiar z ludzi, o co chrześcijanie oskarżali mitraistów. Ci ostatni sprawowali także obrzęd codziennej wspólnej wieczerzy przypominający chrześcijańską Eucharystię. Podczas tego obrzędu spożywano wspólnie chleb i wodę (czasem wino).

Do naszych czasów nie zachowały się żadne mitraistyczne źródła pisane, dlatego nie sposób jest bezspornie ustalić w co dokładnie mitraiści wierzyli. To co wiemy, to informacje bardzo ogólne. Odnośnie zaś wierzeń eschatologicznych, to prócz tego, iż przyjmuje się, że Mitra będąc Zbawicielem i Odkupicielem człowieka i pośrednikiem między niebem i ziemią, oraz że wyznawcy tego wschodniego boga wierzyli w duszę nieśmiertelną i wreszcie też w to, że kiedyś, w przyszłości, Mitra przyjdzie z nieba i swoich czcicieli wzbudzi z martwych do wiecznego życia w szczęściu i radości, nie wiemy niczego więcej.

MANICHEJSKA ARCYHEREZJA

Manicheizm w najogólniejszym zarysie można scharakteryzować jako starożytną perską naukę o odwiecznej walce między siłami Światłości i Ciemności, między kosmicznymi początkami dobra i zła.¹¹⁹

Ale nie do końca, bowiem manicheizm to jednak nie tylko dualistyczna, ale również i synkretyczna religia.

Wykształciła się ona w III wieku n.e. na Bliskim i Środkowym Wschodzie, na obszarze imperium sasanidzkiego (Sasanidzi – dynastia panująca w Persji w latach 224–651 naszej ery. Za jej założyciela uznaje się Sasana – przyp. A.S), a konkretnie na terenie Mezopotamii oraz Iranu.

Manicheizm, w odróżnieniu od większości współczesnych mu kultów był jedną z niewielu religii, całkowicie stworzonych przez jednego człowieka – i to religią stworzoną świadomie, do czego wykorzystał on wiele współczesnych mu wierzeń. Chociaż oczywiście nie wolno zapominać, że impulsem do jej stworzenia było objawienie jakiego doznał Mani. Bez owego objawienia zapewne nigdy by do tego nie doszło.

Manicheizm stał się rzeczywistą, w pełni rozwiniętą religią, która miała bardzo wielu wyznawców i entuzjastów, nawet wśród wybitnych osobistości, a która istniała przynajmniej przez tysiąc lat.¹²⁰

Mimo bardzo licznych zewnętrznych podobieństw do chrześcijaństwa manicheizm jest jednak „czystą” religią gnostycką ofiarująca człowiekowi zbawienie przede wszystkim przez gnozę, wiedzę, i wiarę, a nie tylko uczynki.¹²¹

Bo właśnie wszystkie gnostyckie prądy religijne „dążyły do wybawienia człowieka ze zniewalających więzów materialnej egzystencji dzięki gnosis, czyli poznaniu i wiedzy. Wiedza ta była różna, chociaż zwykle zajmowała się intymnym związkiem ludzkiego „ja”z transcendentnym źródłem wszelkiego bytu i była przekazywana przez jakiegoś objawiciela.”¹²²

Bardzo charakterystyczne dla nowej religii było to, że jej twórca, Mani, nie uważał się za jedynego proroka. Twierdził, że przed nim działali już inni – Zaratusztra, Budda, Jezus. On zaś był zarówno ich spadkobiercą, jak i kontynuatorem. Podobnie twierdził również Mahomet, ten jednakże ani Zaratusztry, ani tym bardziej Buddy, nie uznawał za proroków, za takowych uznawał jedynie proroków starotestamentowych i Jezusa.

Wcześniej wspomniane rejony Iranu i Mezopotamii to w starożytności miejsca styku rozmaitych kultur, tradycji i religii. Najbardziej liczącą się spośród tych ostatnich był zaratusztrianizm, oraz jego heretycka odmiana zurwanizm. Ponadto występowały również: mandeizm i chrześcijaństwo, jak również wciąż były żywe pogańskie kulty babilońskie, asyryjskie, greckie, a pewnie też i egipskie. W owym religijnym tyglu wierzenia mieszały się ze sobą w przedziwny sposób, dając początek rozmaitym, często dziwacznym grupom wyznaniowym. Co nie znaczy, że ich twórcy i uczestnicy muszą być oceniani jednoznacznie negatywnie. Byli oni bowiem ”produktem” danego miejsca i czasu. I w tamtym właśnie regionie, miejscu i czasie uformował się manicheizm.¹²³ A powstał on – co już wspominano – jako religia synkretyczna zawierająca w sobie elementy zaratusztrianizmu, zurwanizmu, chrześcijaństwa, buddyzmu, dżainizmu (dżinizmu), taoizmu, neoplatonizmu, gnostycyzmu (zarówno o zabarwieniu chrześcijańskim, jak i żydowskim) i wierzeń babilońskich. Zawierał też nieliczne elementy szamanizmu.

Nowa religia rozprzestrzeniła się z czasem na ogromnym obszarze – od wschodniego Turkiestanu, Chin, Tybetu i Malabaru w Indiach na Wschodzie, po Egipt, Afrykę prokonsularną, Italię, południową Francję i Półwysep Iberyjski na Zachodzie. Oczywiście religia owa – w takim właśnie kształcie – mogła powstać właśnie w Mezopotamii, która w tym czasie, w III wieku n.e. była jednym z najbardziej liczących się centrów kulturowych i religijnych Wschodu. Był to kraj wielonarodowościowy i obszar ścierania się wpływów najrozmaitszych tradycji i wierzeń.¹²⁴

Jak już wspomniano, manicheizm był szeroko rozpowszechniony w pierwszym tysiącleciu naszej ery – od Afryki Północnej i Hiszpanii po Chiny. Była to zatem ponadnarodowa religia światowa, a przynajmniej pretendowała do miana takowej (w ówczesnym rozumieniu, o czym będzie jeszcze niżej), która istniała – choć nie do końca w swej pierwotnej, „czystej” formie od III do XV–XVI wieku. W rzeczywistości manicheizm zanikł – na Zachodzie – w wieku XI, do wieku XV przetrwały przypominające go tylko nieco – bogomilizm i kataryzm, na Wschodzie manicheizm przetrwał dłużej.

Lecz kim był ten przedziwny człowiek, który stworzył naukę, której pozostałości spotyka się i dzisiaj w Iranie, Chinach, Rosji, w południowej Francji? Niestety, historia przechowała o nim tylko fragmentaryczne wiadomości.

Owego założyciela nazywano Manim a żył on w latach 216 – 277 n.e. Tak na dobrą sprawę niewiele o nim wiadomo. Jego przeciwnicy (a miał ich bez liku) ukazują go w sposób karykaturalny, zwolennicy zaś w wyidealizowany. Z tej przyczyny trudno o obraz obiektywny.

Rodzice Maniego byli arystokratami i wywodzili się z Partii, z miasta Ekbatany (obecnie Chamadan). Z całą pewnością wiadomo, że jego matka należała do partyjskiego królewskiego rodu. Trzeba tu wyjaśnić, że Partią w starożytności nazywano wyżynę zamieszkałą przez irański lud Partów. Znajdowała się ona między Medią a Baktrią (dzisiejszy Chorasan), ze stolicą Hekatompylos. Początkowo była to satrapia perska, zaś po upadku imperium Achemenidów, Patrowie utworzyli własne, niezależne państwo. Jego założycielem był Arsakes (Arszak) 248–247 p.n.e., od którego wzięła się nazwa dynastii Arsacydów.

Mani urodził się w Ktezyfonie, mieście założonym przez Partów w Babilonii, w mieście o doskonałym położeniu nad rzeką Tygrys, w mieście, które w III w. stało się stolicą królów partyjskich, a następnie perskich szachów z dynastii Sasanidów, którego ludność stanowiła mieszankę osób najróżniejszych narodowości, języków, wyznań i tradycji kulturowych. Wszystko to – mnogość wierzeń, tradycji i ludzkich charakterów – w niemałym stopniu wpłynęło na formowanie się światopoglądu Maniego. Państwową religią był tu zaratusztrianizm, ale Partowie bardzo tolerancyjnie odnosili się i do innych wierzeń. Na przykład, oficjalnymi językami były także, obok języka narodowego, grecki i aramejski, w nich to urzędnicy pisali sprawozdania i doniesienia dla władcy, a na równi z tymi językami funkcjonowało w ludzkiej świadomości mnóstwo greckich mitów, wierzeń i podań.¹²⁵

W manicheizmie występuje też niemało motywów biblijnych. Najprawdopodobniej wynika to z faktu, iż Prorok w młodości obcował z przedstawicielami dużej żydowskiej, wspólnoty, która w III w. poczęła aktywnie rozwijać się w Mezopotamii. Jej podstawę stanowili uciekinierzy z Palestyny, którzy udali się do rozmaitych krajów po zburzeniu wspaniałej świątyni jerozolimskiej przez Tytusa, syna rzymskiego imperatora Wespazjana. Uciekinierzy owi przynieśli ze sobą wiele żydowskich i chrześcijańskich wierzeń, wcześniej nieznanych w Persji. Rozliczne judeo–chrześcijańskie sekty mnożyły się z roku na rok i coraz więcej Persów znajdowało się pod ich wpływem.¹²⁶

Skoro już naświetlone zostało tło religijno–historyczne można przejść do następnego zagadnienia.

Oto jak przyszło do pojawienia się Maniego na świecie:

Żył w Medii pewien książę o nieustalonym do końca imieniu: Fâtâk, Bâbâk, Patekios (jest to grecka wersja imienia księcia: (Πατεκιος), Patak bądź Patik, mający żonę, pochodzącą także z książęcej rodziny, której imię dotrwało do naszych czasów w różnych wersjach: Mes, Utâchîm, Marmarjam, lub Karossa¹²⁷, a być może brzmiało ono Miriam. Ów Patik nie był takim sobie, zwyczajnym arystokratą, któremu życie upływa na płochych uciechach. Był to człowiek o silnych religijnych skłonnościach. On szukał prawdy i drogi nadprzyrodzonej. I oto stało się, iż Bóg dostrzegł Patika. W czasie, gdy wyjechawszy z Medii, osiedlił się na stałe w Babilonie, usłyszał głos – jak sądził – Najwyższego. Miało to miejsce w świątyni babilońskiej, w której często przebywał, oddając się modlitwom i nabożnym rozmyślaniom. Głos zażądał, by książę zrezygnował z uciech stołu i łoża – by stronił od kobiet, mięsa i wina, a ten nie omieszkał usłuchać wezwania. I stał się przez to czysty.¹²⁸

Na temat jego nawrócenia na nową wiarę opowiadano ciekawą historię:

Otóż pewnego razu Patik poszedł, jak zwykle, do świątyni oddać cześć miejscowym bogom (w rozumieniu żydowskim czy chrześcijańskim – pogańskim bałwanom). I oto naraz usłyszał, że k t o ś mu nakazuje, by nie jadł mięsa, nie pił wina i powstrzymał się od kobiet. Patik próbował odpędzić – jak mu się zdawało – przywidzenie i wybiegł ze świątyni. Lecz następnego dnia, gdy ponownie przyszedł się modlić uprzednio zasłyszany głos powrócił, teraz z jeszcze większa mocą i uporczywie powtarzał wszystko to, co mówił poprzednio. Trwało to przez kilka dni, głos nie ustawał w apelach kierowanych do Patika, który w końcu usłuchał owego dziwnego – boskiego, jak przypuszczał – głosu.¹²⁹

Dołączył zatem do religijnej grupy noszącej miano Mughtasilah (dosłownie — «chrzczących samych siebie»), założonej przez proroka znanego jako Elchasa ¹³⁰i i żył odtąd ściśle przestrzegając ich zasad. To była jedna z tych licznych grup religijnych, która najwięcej uwagi poświęcała przede wszystkim zakazom, nakazom i zaleceniom «prawdziwego życia», które miały zagwarantować zbawienie. Patik dał się także poznać jako reformator religijny i w ten sposób można go chyba uznać za poprzednika, zwiastuna sławnego syna.

Niezbyt długo po nawróceniu się Patika z bałwochwalstwa, jego żona, Miriam, urodziła dziecko płci męskiej (Miriam zaszła w ciążę przed nawróceniem Patika!), które później znane było jako Mani. Stało się to najprawdopodobniej 14 kwietnia 215 lub 216 roku po Chrystusie. Niektórzy uważają, że w Ktezyfonie (ruiny miasta znajdują nad rzeką Tygrys w środkowym Iraku), mieście będącym stoli cą imperium Sasanidów. Inni natomiast twierdzą, że wydarzenie zdarzyło się to gdzie indziej, w Mardanie (Mardinu) (w Babilonii). Ta druga opinia jest powszechniejsza.

Matka Maniego pochodziła z arystokratycznej rodziny partyjskiej, która była spokrewniona z Arsacydami. Arsacydzi (Arsakidzi) to znana dynastia królów partyjskich. Co do ojca, to nie ma pewności, czy był on Persem, czy może Aramejczykiem, i czy ród swój wiódł z Ktezyfonu, czy też z Chamadanu (Ekbatany).

Mani, po aramejsku znaczy „jasny”, „rozpromieniony”, „niosący światłość”, i prorok (bo za takiego się podawał) pod tym właśnie imieniem zapisał się w dziejach świata. Niewykluczone, że przeciwnicy Maniego w późniejszym okresie, mając go za demona, kojarzyli owo słowo z Lucyferem, którego imię oznacza dosłownie: ”Nosiciel Światłości”. Prócz najpowszechniej używanej formy „Mani”, zachowały się również i inne – Manys, Manytos, Manentos, Manou, Manichios, Manes, Manetis, Manichaeus. Istnieje też wiele fantastycznych etymologii i interpretacji imienia proroka: ”obłąkany”, ”maniak”, lecz również ”kamień szlachetny”, czy też Mani chauua – ”Mani żywy”. Jest to jednak bardziej tytuł i wyraz szacunku niż imię własne. Jego znaczenie nie jest całkowicie pewne, prócz wyżej podanego wyjaśnienia, można go też wywodzić od babilońsko– aramejskiego: Mânâ, którym mandejczycy określali „Świetlistego Ducha”, lub Mânâ rabba oznaczającego „Świetlistego Króla”. Ów tytuł został zaakceptowany i przyjęty przez samego proroka, całkowicie zastępując jego imię własne, tak że właściwe brzmienie tego ostatniego nie przetrwało do dziś.¹³¹

Mandejczycy zaś, to wyznawcy mandeizmu, czyli synkretycznej religii monoteistycznej łączącej w sobie wierzenia: gnostyckie, żydowskie, chrześcijańskie, zaratusztriańskie, i elementy mitologii egipskiej. Mandejczycy, których nazwa – ”manda” oznacza ”gnozę” twierdzą, iż wywodzą się od Jana Chrzciciela, a Jezusa z Nararetu uważaja za zdrajcę i uzurpatora. Niewielka ich liczba (około 10 – 15 tys.) jest dziś jedyną żywą religią gnostycką. Są także jedyną grupą ludnościową posługującą się wymarłym już gdzie indziej językiem aramejskim.

Rodzice wszakże nadali mu imię inne, imię które znamy wyłącznie w jego zlatynizowanej formie – Ubricus bądź Cubricus. Niewykluczone, iż pochodzi ono od dość rozpowszechnionego indoirańskiego imienia Szuriasz (Shuraik).¹³²

Chłopiec wyrastał w domowej atmosferze przepojonej wielką pobożnością, a nawet mistycyzmem. Ponoć zainteresowania religijne obudziły się w nim dość wcześnie. Zapewne sprzyjało temu, prócz szczególnych predyspozycji psychicznych i przykładu ojca, również obcowanie z wyznawcami najrozmaitszych religii, których przecież w tym regionie świata nie brakowało.¹³³

Świadectwa na temat wyglądu Maniego są bardziej niż skąpe, i na domiar złego mocno rozbieżne. Wyznawcy i zwolennicy proroka określali go jako obdarzonego nadziemskim boskim pięknem, natomiast kapłani zaratusztriańscy, twierdzili, iż był wyjątkowo szpetny, a na dodatek ułomny i obdarowywali go obraźliwym epitetem – „kulawy diabeł”. Można domniemywać, iż Mani rzeczywiście był chromy, czy to jednak od urodzenia, czy na skutek wypadku jakiego doznał w późniejszym okresie – nie wiadomo.

Mimo iż Patak był już żonaty, a żona spodziewała się dziecka, po nawróceniu podjął decyzję by odejść z domu i osiedlić się wśród członków wspólnoty „czystych”. We wspólnocie osiągnął wysoką rangę, a z czasem stał się autorem kilku traktatów, które weszły później do kanonu manichejskiego. Od czasu do czasu odwiedzał dom i finansowo wspierał żonę, która sama wychowywała syna¹³⁴. Zapewne w jakiś sposób uczestniczył także w wychowywaniu swego dziecka, będąc mu przykładem w życiu religijnym, i wskazując drogę w określonym kierunku duchowego rozwoju.

Wychowywanie Maniego przez samotną matkę nie trwało wszakże długo, kiedy bowiem ukończył on cztery lata ojciec zabrał go ze sobą i zamieszkali razem w owej wspólnocie, do której przeniósł się Patik po odejściu od rodziny. Syna zabrał po to, by od wczesnego dzieciństwa uczyć go podstaw nowej wiary, pragnąc uczynić z chłopaka gorliwego zwolennika wyznawanej przez siebie idei.

Ale oto stało się coś nadzwyczajnego. Przyszły prorok wszedł w kontakt z nadprzyrodzonym!

Mani zetknął się ze światem nadnaturalnym jeszcze w dzieciństwie. W wieku 12 lat zaczął miewać wizje. Objawiał mu się i prowadził z nim rozmowy anioł, którego Mani nazwał Taum – «Sobowtór» lub «Bliźniak». Posłaniec oświadczył, że Mani powinien opuścić dotychczasową wspólnotę religijną, ponieważ jest mu przeznaczone coś innego, wielka misja. To właśnie Maniego wyznaczono na tego, który ma przynieść ludziom wieść o zbawieniu.¹³⁵

Ale z publicznym wystąpieniem miał powstrzymać się do czasu, aż dorośnie i dojrzeje. Któż bowiem zechciałby słuchać dziecka?

Potem przez długie lata Mani nie zetknął się już z nadprzyrodzonym. Ale oto, gdy osiągnął wiek dwudziestu czterech (dwa razy dwanaście!) lat (około 239 – 240 roku n.e.) miał kolejne objawienie. Znów przybył doń anioł Taum (Bliźniak), przynosząc powołanie i wiedzę o nadprzyrodzoności od samego Króla Świetlistego Raju. Ten polecił mu zerwać z wyznawaną przez Patika religią i powołał go na apostoła najwyższej i jedynej prawdy¹³⁶. Mani przyjął to objawienie, lecz z publicznym wystąpieniem zwlekał jeszcze dwa lata.

W dwudziestym szóstym roku życia wygłosił swoje pierwsze kazanie w Gundiszapurze (Gundesapor), w czasie koronacji szacha Szapura I, gdzie ogłosił się mesjaszem Babilonii, który – wedle jego słów – „przyszedł, jak przychodzili: Budda w Indiach, Zaratusztra w Persji, i Jezus na ziemiach Zachodu”. Mani nie ogłosił się Bogiem, lecz „Apostołem prawdziwego Boga”¹³⁷. Wcześniej nowy prorok przebywał już w Indiach, gdzie miał okazję zapoznania się z hinduizmem (w jego najrozmaitszych odmianach) oraz buddyzmem i wykorzystania ich elementów w swojej nauce. W niedługi czas po publicznym wystąpieniu w Persji zmuszony był z powrotem udać się do Indii, bo jego nauka nie cieszyła się w kraju króla królów – szachinszacha większym zainteresowaniem.

Pod wpływem objawień, a także i głębokich studiów teologicznych Mani sformułował oryginalną doktrynę religijną i przedsiębrał podróże misyjne, w czasie których swoją naukę rozwijał i szczegółowo opracowywał. Na terenie Persji wystąpił publicznie dopiero po objęciu tronu przez szacha Szapura I (241 – 273 r. n.e.), a i to początkowo – o czym wspomniano wyżej – bez większego powodzenia. Lecz będąc popieranym przez „króla królów”, uzyskał jego akceptację dla swojej religii. Wówczas to ukształtowała się hierarchia manichejska, powstały liczne gminy wyznaniowe, a popularność proroka stała się ogromna. Nie ograniczał się on bowiem do rozsyłania misjonarzy, ale sam podróżował, nauczał, nawracał. A na trasach swoich wędrówek ustawicznie spotykał się z uwielbieniem tłumów¹³⁸.

Lecz przecież nie zawsze tak było. Po jakimś czasie Mani powrócił do Persji i tu rozpoczął działalność misyjną. Początkowo w Ktezyfonie, gdzie czynnie wspierał go ojciec. A ten ostatni zajmował się apostołowaniem na rzecz religii syna nie tylko na terytorium imperium Sasanidów, ale także wyjeżdżał poza jego granice – do Rzymu i Egiptu. Nowy prorok bowiem od samego początku z rozmachem rozwijał swoją działalność. Początkowo Mani próbował dla swojej nauki pozyskać osoby sprawujące władzę. I w pierwszym okresie mu się to udawało.

Mimo, iż stanowił konkurencję dla rodzimej religii perskiej, zaratusztrianizmu, Sasanidzi na jego działalność patrzyli przychylnie, podobnie zresztą, jak patrzyli przez palce na działalność różnorodnych sekt na terytorium ich państwa.

W tym samym okresie prorok napisał dzieło zatytułowane Szapurakan (Shapurikan), w którym zaprezentował swoją doktrynę religijną, poświęcając je szachowi Szapurowi I, a dedykował owo dzieło księciu Perozowi, bratu szachinszacha. Jak widać z dalszego rozwoju wypadków – Mani odniósł sukces, bowiem został wkrótce przedstawiony władcy. Do tego miejsca źródła historyczne są zgodne, później wszakże zaczynają się różnić między sobą. I tak – jedne zawierają informacje, że Mani korzystał z łaski Szapura i spokojnie głosił swą naukę do samej śmierci szacha, a także i pewien czas po niej. Inne komunikują natomiast, że był zmuszony do tułaczki, bowiem co jakiś czas wypędzano go z Ktezyfonu, a nawet kilka razy więziono.

Istnieje nawet informacja, że Mani raz zbiegł z więzienia, przekupując strażnika i uciekł na teren cesarstwa rzymskiego.¹³⁹

Tu wszakże należy powiedzieć, iż akcja misyjna Maniego od samego początku była zaplanowana na szeroką skalę. Działalność Maniego za panowania Szapura I i jego następcy Ormuzda I zaowocowała założeniem wspólnot manichejskich w Turanie (gdzie Mani jakoby osobiście propagował swoją religię), w Mesenie, w Aleksandrii (gdzie działalność misyjną prowadził Patik), w Gulwanie (bardzo ważnym handlowym punkcie na szlaku z Babilonu do Ekbatany), w różnych okręgach Persji, Marwie, nestoriańskim Kirkuku (w Asyrii, a obecnie w Iraku) i innych miastach i krajach, których nazw źródła nie przechowały. Mani głosił swą naukę, będąc wspieranym i chronionym przez swego królewskiego patrona Szapura a następnie także przez jego następcę – ale, jak to się często zdarza przy zmianach na tronie – zmieniła się i państwowa religia, którą ponownie stał się zaratusztrianizm.¹⁴⁰

Informacje na temat Maniego i manicheizmu znajdują się przede wszystkim w antymanichejskich „Dziejach” albo „Aktach” św. Archeleusa (IV w.), pismach św. Augustyna z Hippony (który zanim został katolickim biskupem, był manichejczykiem), św. Efrema Syryjczyka (IV w.), św. Epifaniusza (IV w.), chrześcijańskich kronikach syryjskich, a także u Syryjczyka Teodora bar Konaja (VIII w.), niektórych zaratusztriańskich, oraz arabskich i perskich źródłach muzułmańskich, „Chronologii” Biruniego, (ok. 1000) „Fihrist al–Ulum” Ibn an–Nadima (X w.) (źródło o charakterze neutralnym), wreszcie na oryginalnych źródłach, wywodzących się ze środowiska manichejskiego (np.: fragmenty turfańskie ze Wschodniego Turkiestanu, oraz manichejskie teksty koptyjskie z Al–Fajjum, oazy w północnym Egipcie).¹⁴¹

Do końca XIX wieku jednak wszystko, co było wiadome o manicheizmie, pochodziło wyłącznie z niemanichejskich (czy wręcz antymanichejskich) źródeł – perskich, chińskich i arabskich kronik i chrześcijańskich krytyków manicheizmu. Dopiero po pierwszej dekadzie minionego stulecia zostało odnalezione w Turfanie (Wschodni Turkiestan) mnóstwo przedmiotów, fresków, i znaczących fragmentów manuskryptów manichejskich¹⁴² w językach średnioperskim, partyjskim i sogdiańskim. Mimo, iż mocno zniszczone pozwoliły nam spojrzeć na manicheizm z jego pozycji. Niemniej ważnym zdarzeniem było odnalezienie w 1930 roku Egipcie tekstu Kephalai.¹⁴³

Obraz Maniego mitologizował się w jego własnych utworach i tekstach, która wyszły ze środowiska manichejskiego. Ale bardzo szczególną rolę pod tym względem odegrały opisy męczeńskiej śmierci Maniego.

Wiosną 273 roku umarł przyjaźnie nastawiony do proroka Szapur I. Na tronie zasiadł jego syn Hormizd I, który podobnie jak i ojciec lubił, cenił i szanował Maniego. Ale szach panował krótko, bardzo krótko, bo tylko rok, po czym i jego zabrała śmierć.

Następcą Hormizda został Bahram I (274 – 277), który zupełnie inaczej patrzył na proroka i głoszone przez niego nauki. Bahram rozumiejąc, iż nowa religia godzi w dotychczasowy ład społeczny, a co może w efekcie doprowadzić do podcięcia korzeni monarchii, wydał nakaz uwięzienia Maniego. Wkrótce prorok stanął przed władcą, który oskarżył go o chęć zniszczenia państwa. Ten usiłował się bronić – bez rezultatu. Został osądzony i skazany na śmierć. Legenda głosi, żywcem zdarto z niego skórę, którą wypchano słomą i umieszczono w miejscu publicznym, ku przestrodze i na postrach tym, którzy chcieliby iść w jego ślady. Wedle innej tradycji został ścięty.

„Naukowa” wersja głosi, iż najprawdopodobniej zmarł w więzieniu śmiercią naturalną, wyczerpany postami i umartwieniami ciała, w lutym 276 lub 277 roku.¹⁴⁴

Inicjatorami prześladowań Maniego i jego zwolenników, byli zaratusztriańscy magowie, którzy postrzegali manicheizm jako szczególnie groźną (na tle innych ówczesnych kultów) herezję. Ostatecznie doprowadzili do tego, że gdy na tronie zasiadł Bahram I, skazano Maniego.¹⁴⁵

Po śmierci proroka jego zwolennicy zostali wypędzeniu z Ktezyfonu i rozproszyli się na okolicznych terenach. „Patriarcha” manichejski Sissin, po krótkich wewnętrznych walkach został uznany za przywódcę, następcę Maniego, i osiadł w zapomnianym przez bogów i królów Babilonie. Część manichejczyków zbiegła aż za Amudarię i tam w V wieku proklamowała swoją autonomię względem patriarchy babilońskiego; autonomia owa utrzymała się do VIII stulecia, gdy manichejskie wspólnoty w Azji Środkowej ostatecznie uznały władzę Babilonu. Ogniska manicheizmu pojawiają się także i w innych krajach Wschodu, ale wiele z nich będąc odciętymi od głównego nurtu w efekcie staje się czymś w rodzaju autonomicznych kultów.¹⁴⁶

Po upadku dynastii Sasanidów w VII w., nowi arabscy, muzułmańscy władcy Iranu nie interesowali się społecznością manichejską, gdy jednak do władzy doszli Abbasydzi, wznowili prześladowania wyznawców „Religii Światłości”. Niemniej stolica patriarchy manichejskiego aż do X w. pozostała na terenie Babilonii, tyle że została przeniesiona do Bagdadu. Potem zaś znalazła nową siedzibę – w Samarkandzie. Od tej pory manichejczycy raz na zawsze znikają z irańskich źródeł pisanych.¹⁴⁷

W środowiskach nieprzyjaznych Maniemu i jego nauce, proroka określano najgorszymi z możliwych epitetami, nazywając go „wcielonym szkodliwym demonem”, „diabłem”, czy też „swądem, czadem ciemności”.

Środowisko manichejskie zaś – przeciwnie – określa Maniego w samych superlatywach.

Warto zauważyć, że jeszcze w wieku XIX, w bardzo poważnych dziełach, snuto na temat Maniego całkowicie fantastyczne teorie i opowiadano o nim nie mające żadnego uzasadnienia opowieści:

O życiu Manesa (Maniego – przyp. A.S.) różne mamy opowiadania, inne według źródeł wschodnich (perskich, syryjskich, arabskich), a insze według źródeł greckich i łacińskich. Pierwsze są pochodzenia względnie niedawnego (co najwyżej z w. IX lub X), ale maja tę wyższość, że powstały w samejże ojczyźnie Manesa. Przeciwnie, źródła greckie i łacińskie sięgają wprawdzie III lub IV w., ale wszystkie jednakowe maja pochodzenie, a pochodzenie to, co się tyczy autentyczności jego, nie jest wolnem od zarzutu i podejrzenia. Są to „Acta disputationis Archelai cum Manete”, akta te po większej części istnieją tylko w starym przekładzie łacińskim; pierwotnie jednak były spisane przez św. Archelausa w języku syryjskim, następnie przełożone na język grecki, i z nich widocznie czerpali opowiadanie swoje Ojcowie IV w., którzy pisali o życiu Manesa, jak ś. Cyryl jerozolimski (...), ś. Epifanjusz (...), Sokrates (...), Teodoret (...), Euzebjusz (...) Według tych aktów (...) manicheizm zawdzięcza początek swój niejakiemu Scytianowi, kupcowi saraceńskiemu, który po długich podróżach ostatecznie osiedlił się w Egipcie. Scytian ten miał ucznia imieniem Terebint, który później przybrał sobie przydomek Buddas, podawał siebie za syna zrodzonego z panny (w znaczeniu dziewicy – przyp. A.S.), i nauczycielem, jak twierdził, miał anioła, który go na samotnej górze wychował. Terebint napisał mistrzowi swemu cztery księgi, z następującymi nagłówkami: Tajemnice, Punkta zasadnicze, Ewangelja, Skarb. Po śmierci Scytiana, Terebint udał się do Babilonu, należącego wówczas do Persji i tam zamieszkał przy starej wdowie. Chełpił się ze swojej mądrości egipskiej i oznajmiał każdemu, kto jeno chciał słuchać, co się działo przed stworzeniem świata, co znaczą wielkie dwa świeczniki niebieskie, słonce i księżyc, w jaki sposób dusze wychodzą z ciała, jak wędrują z jednego ciała w drugie itp. Pewnego razu smutny mu się zdarzył wypadek: wyszedłszy bowiem, według obyczaju wschodniego, na dach domu swego, aby tam oddać Bogu pokłon w cichości, albo zająć się jaką czarnoksięska robotą, stracił równowagę, spadł z góry na dół i zabił się. Papiery jego dostały się w spadku wdowie, która mu u siebie dawała gościnę. Ta kupiwszy sobie niewolnika, chłopca siedmioletniego imieniem Kubrykus, darowała mu wolność i dała mu wychowanie i nauki. Po kilku latach umarła, zapisawszy mu cały swój majątek. Wtedy młody i bogaty spadkobierca przeniósł się do stolicy, przybrał imię Manes, przetłumaczył i rozwinął księgi odziedziczone po swej opiekunce i wkrótce pociągnął do siebie kilku uczniów, z których jeden, imieniem Tomasz, poszedł do Egiptu (później może i do Indii), drugi, Addas albo Buddas, do Scytii (...), trzeci zas, Hermas, pozostał przy Manesie, choć później może i on udał się do Egiptu (...). W tymże czasie syn Sapora, króla perskiego, zasłabł niebezpiecznie i wszędy szukano ratunku. Manes dufając w skuteczność czarnoksięskich sztuk swoich, przedstawił się królowi, obiecując, że uzdrowi chorego. Kuracja jednak nie powiodła się, syn królewski umarł w ręku niefortunnego lekarza, który za to dostał się do więzienia. Tymczasem i apostołowie niedoszłego cudotwórcy powrócili do Babilonu, donosząc mistrzowi o niepomyślnym skutku pracy swej, i jako szczególnie chrześcijanie, gdziekolwiek zastali takowych, stawali im na przeszkodzie. Posłał ich więc znowu Manes, z poleceniem, aby mu kupili księgi święte chrześcijan, czego i dokazali, wyłudziwszy je podejściem. Ksiąg tych użył Manes do nadania własnym księgom swoim niejakiego pozoru chrześcijańskiego, i ułatwienia im przystępu do wiernych pod udanem wezwaniem Imienia Chrystusowego. Ustępy Ewnagelji, w których zapowiedziane jest przyjście Ducha św., naprowadziły go na myśl zastosowania do siebie tych wyroków świętych, jakoby na jego osobie się spełniły. Zaczem znowu wysłał uczniów swoich, z poleceniem ogłaszania nowej nauki w taki sposób poprawionej. Sam też wkrótce potem zdołał umknąć z więzienia i schronił się do Arabion, starego zamku na pograniczu między Persją a Mezopotamją. Z tego miejsca starał się o przymnożenie sobie zwolenników, usiłując szczególnie pociągnąć do siebie niejakiego Marcella, człowieka bogatego, bardzo poważnego i słynącego z nadzwyczajnej hojności, zamieszkałego w Charrae (Kaskar), w Mezopotamji. Nadając sobie tytuł apostoła Chrystusowego, napisał do niego list dotąd istniejący, w którym oświadczał mu żal swój, że człowiek, tak wielką i czynną odznaczający się miłością, nie posiada wiary prawdziwej, skoro Boga poczytuje za sprawcę złego, a Chrystusa za prawdziwego człowieka, zrodzonego z niewiasty, które to oba zdania przeciwne są Pismu ś. Marcellus pokazał ten list bpowi swojemu Archelausowi i, z namowy tegoż, wezwał Manesa, aby sam przybył i na dyspucie publicznej nauki swojej bronił. Manes przyjął wezwanie, i w dniu oznaczonym stawił się w Kaskar. Wszczęła się między nim a Archelausem otwarta dyskusja, która jednak zakończyła się zupełnem pobiciem nowego proroka. Manes zawstydzony wrócił do zamku swego, gdzie niedługo potem naszli go wysłani przez króla siepacze; pojmany i przed królem stawiony, został skazany na śmierć, przez odarcie ze skóry za pomocą trzcin, w kolce zaostrzonych, r. 277. (...) Skóra jego wypchana, została wystawiona na widok publiczny, a zwolennicy jego, na pamiątkę rodzaju śmierci mistrza swego, przyjęli zwyczaj trzymania trzciny pod łóżkiem (...) Inaczej podają historię Manesa źródła wschodnie (...); według nich Mani, jak go nazywają, był rodowitym persem, ze znacznej rodziny kapłańskiej, wychowanym w dawnej religii Zoroastra, dopiero dorosłszy wieku męskiego miał przyjąć wiarę chrześcijańską i, zostawszy kapłanem, objąć zarząd parafii chrześcijańskiej w Ehvaz, stołecznem mieście prowincji perskiej Huzitik. Później, według tychże źródeł, niezadowolony ze stanu obranego, umyślił zlać w jeden system religję Chrystusową z Zoroastrową, i podawać siebie za reformatora powołanego i natchnionego od Boga, w skutek czego naturalnie został wyłączony ze społeczności chrześcijańskiej. Zrazu udało mu się pozyskać łaski u króla Sapora (około r. 270), gdy jednak magowie uznali naukę jego za kacerską, zmuszony był uchodzić z Persji i dotarł aż do Indii wschodnich i do Chin. Przez pewien czas żył ukryty w jaskini w Turkiestanie, gdzie wykonał szereg obrazów, przedstwiających symbolicznie naukę jego, z których potem utworzyła się księga, znana u persów pod nazwą „Ertenki–Mani”. Utrzymywał, jak później Mahomet, że ma moc wznoszenia się do nieba i że stamtąd przyniósł on obrazy, z których się składała jego księga święta. Król Bahram, z początku przychylny Manesowi, zażądał od niego, aby stanął do publicznej, w obecności samegoż króla, dyskusji z magami, lecz i tu Manes powtórnie został uznany za heretyka, w skutek czego, gdy nie chciał nauk swoich odwołać, został żywcem odarty ze skóry, a skóra wypchana, na postrach zwolennikom jego wywieszona na bramie miasta Dżondiszapur.¹⁴⁸

Ale wróćmy do przerwanego wątku.

Mimo śmierci proroka Maniego stworzona przez niego religia nie tylko nie umarła, ale wręcz przeciwnie – zaczęła się burzliwie rozwijać:

Choć misjonarze manichejscy dotarli do Chin jeszcze za życia proroka, to w Kraju Środka manicheizm zaczyna się rozwijać dopiero pod koniec wieku VII, zaś w roku 732 zostaje nawet uznany dekretem cesarskim za religię legalną. Ale już w stulecie później, w roku 863 zostaje zakazany i poddany prześladowaniom, które ostatecznie likwidują go w XIV – XV stuleciu. Wszakże mimo formalnych zakazów, za czasów dynastii T'ang (618–907) manicheizm cieszył się w Chinach dość dużą popularnością.¹⁴⁹

W czasach dynastii Sung (960–1279) niektóre elementy doktryny manichejskiej bardzo często wykorzystywali liderzy licznych narodowych powstań i zamieszek. Proroka Maniego jego chińscy zwolennicy określali mianem „Buddy dla biednych” – w odróżnieniu od tradycyjnego „Buddy dla bogatych”. Po objęciu władzy przez dynastię Ming (1368–1644) manicheizm raz jeszcze został surowo zakazany, z całkowicie śmiesznego powodu – po chińsku religia ta zwała się mingjiao – podobnie jak nazwa dynastii, która nie chciała, by ją kojarzono z manichejczykami.¹⁵⁰ Nie oznacza to jednak, że z dnia na dzień przestała istnieć.

Z Chin „Religia Światłości” przeszła do kaganatu Ujgurskiego (niektórzy twierdzą, że było odwrotnie), gdzie stała się religią państwową. Kagan Idigjań przebywając w Chinach w latach 758–759, poznał tam kaznodziei manichejskich, którzy zrobili na nim wielkie wrażenie. Wracając do ojczyzny zabrał czterech z nich ze sobą. Działalność misyjną manichejczyków wspomógł dekretem z 766 roku, przepędzając z kraju chrześcijańskich duchownych nestoriańskich.

Dzięki manichejczykom – zabraniającym spożywania mięsa – koczowniczy wcześniej Ujgurowie nauczyli się uprawiać warzywa, żeby nie umrzeć z głodu. Wytworzyła się spora grupa ludności osiadłej, a stolica kaganatu, Bajbałyk (inaczej: Ordu Bałyk, niedaleko Karakorum), stała się prawdziwym miastem. Dzięki kapłanom manichejskim powstało także pismo ujgurskie.¹⁵¹

Manichejczycy zdobywszy przewagę w kraju zaczęli zwalczać wyznawców innych religii. Byli bezwzględni i niezwykle okrutni. Srodze prześladowali zarówno szamanizm, jak i konfucjanizm, buddyzm, taoizm czy chrześcijaństwo. W roku 780 wspólnota manichejska dokonała otwartego przewrotu politycznego i władza faktycznie znalazła się w rękach manichejskich „Wybranych”, którym przecież zgodnie z wymaganiami religii nie wolno było robić niczego więcej prócz odmawiania modlitw. Terror przeciw „niewierzącym” był tak straszny, że doprowadził kraj do kompletnej ruiny gospodarczej. Prócz tego bardzo nieprzychylnie nastawił do nich ościenne ludy, aż wreszcie, w wieku IX, doprowadził do całkowitego upadku nie tylko państwa (kaganat został podbity przez Kirgizów) ale i ujgurskiego narodu, który przetrwał tylko dlatego, iż porzuciwszy manicheizm przyjął buddyzm. Państwo ujgurskie stanowiło wyjątek w skali światowej, bowiem tylko tu manicheizm stał się religia państwową.¹⁵²

Równocześnie rozprzestrzenianie się manicheizmu na Zachodzie – od Azji Mniejszej przez Afrykę prokonsularną po półwysep Iberyjski – postępowało równie szybko, tak że w ciągu IV wieku manichejczycy działali już na całym obszarze cesarstwa rzymskiego – od Palestyny i Egiptu po Rzym, południową Galię i Hiszpanię. Ale i na Zachodzie, podobnie jak i na Wschodzie „Religia Światłości” postrzegana była jako zagrożenie dla porządku społeczno–prawnego i religijnego, dlatego od samego początku podlegała prześladowaniom. Cesarz Dioklecjan dekretem z 296 roku nakazał prokonsulowi Afryki zniszczyć manichejczyków, tak aby „wyrwać z korzeniami bezbożną naukę, która przyszła z Persji”. Cesarz nakazał, by przywódców i kaznodziejów palono razem z ich książkami, duchownym ścinano głowy, a szeregowych wiernych karano ciężkimi robotami i konfiskatą mienia. Wydanie tego dekretu było spowodowane skargą wniesioną do imperatora przez prokonsula, w której informował władcę o zaburzeniach i nieporządkach, jakie manichejczycy wywołują w miastach.¹⁵³

Prześladowanie manichejczyków było kontynuowane także i przez innych cesarzy: Konstantyna i Konstansa. Przez krótki czas, za panowania Juliana Apostaty cieszyli się oni dużą tolerancją, ale już Walentinian I i Gracjan, chociaż nie prześladowali innych religii i sekt, to dla manichejczyków uczynili wyjątek.

Teodozjusz I edyktem z 381 roku pozbawił manichejczyków praw obywatelskich, a w rok później nakazał ich karać śmiercią. Walentinian II ocalałych manichejczyków skazał na wygnanie połączone z konfiskatą mienia. Honoriusz w 405 r. potwierdził wszystkie dekrety swoich poprzedników i znów postawił manichejczyków poza prawem. To samo uczynili Walentinian III, Anastazjusz, Justyn i Justynian.

W ten oto sposób, do końca V wieku czysty manicheizm całkowicie zanikł na terytorium zachodniej, a w VI wieku, także i wschodniej Europy.¹⁵⁴ Chociaż w postaci „pogrobowej” przetrwał jeszcze długie wieki.

Ale w Afryce, szczególnie na obszarze wpływów wandalskich, manichejczycy wciąż byli i działali, próbując nawet wywierać wpływ na warstwę rządzącą. Cieszyli się też dużą tolerancją. Wszakże król Wandali Guneryk (477 – 484) uznał manicheizm za niebezpieczny i część wyznawców „Religii Światłości” ukarał śmiercią w płomieniach, a część przepędził z terytorium swego państwa. I tak nastał kres „czystego” manicheizmu, takiego jaki wyszedł z umysłu proroka Maniego.¹⁵⁵

Mimo, iż jeszcze do XI stulecia mówiło się o Afryce jako rozsadniku manicheizmu, to nie mogli to być już rzeczywiści manichejczycy, ale sekty, w mniejszym czy większym stopniu, podobne do nich. Potocznie uważa się, że bezpośrednią kontynuacją klasycznego, czystego, manicheizmu na Zachodzie byli bogomilcy, paulicjanie i katarzy, których autorzy chrześcijańscy z uporem nazywają „manichejczykami”, ale mimo pewnych podobieństw zewnętrznych, drugorzędnych, prawdziwymi manichejczykami już nie byli.¹⁵⁶

Teraz należy pokrótce zapoznać się z nauką Maniego, na początku zaznaczając, że ów prorok jest j e d n y m z twórców religii, który stał się i założycielem Kościoła, i autorem ksiąg świętych, i jednocześnie prowadził działalność misyjną. Wygląda na to, że wszystko wpierw dokładnie zaplanował i realizował z żelazną konsekwencją. Żywotność jego doktryny potwierdziła później słuszność założeń.¹⁵⁷

M a n i c h e i z m, to nie zwyczajny i przypadkowy synkretyzm religijny, chociaż może sprawiać takie wrażenie, bowiem łączy w sobie elementy wielu religii. Mani z rozmysłem spoił je ze sobą, stwarzając z nich jedną, atrakcyjną i możliwą do przyjęcia przez cały ówczesny świat rozbity nie tylko pod względem politycznym, ale i religijnym oraz kulturowym.

Przy takim założeniu trudno się dziwić, że przez długie wieki traktowano manicheizm – w zależności od obszaru jego występowania – bądź jako herezję chrześcijańską, zaratusztriańską, bądź jako wypaczony buddyzm. „Religia Światłości” bądź Kościół Sprawiedliwości (bo taką nazwę oficjalnie nosił) mogła doskonale udawać każdą z tych, których doktryny posłużyły do zbudowania jej własnej.

Mani, umierając, dał w spadku swym następcom doskonale zorganizowany Kościół działający na bardzo rozległym obszarze: od zachodnich rubieży cesarstwa rzymskiego na Zachodzie, po cesarstwo chińskie na Wschodzie. Pozostała po nim hierarchia zaplanowana na wzór chrześcijański i pogański zarazem, oraz kanon świętych ksiąg¹⁵⁸.

Według nauki Maniego, wyłożonej zgodnie z tradycją przez nich samych, manichejski kanon składał się z siedmiu (liczba święta i obraz idealnej jednolitości i doskonałości, liczba boskiej pełni) ksiąg: Szapurakan (Szapur I wtajemniczony; księga napisana około roku 242 n.e. w języku syryjskim (Mani pisał swe dzieła w języku syryjskim właśnie), a poświęcona Szachowi Szapurowi I i księciu Perozowi, jego bratu – jest to rodzaj eschatologii manichejskiej), Żywa (lub Wielka) Ewangelia, Skarb życia, Pragmateja (nie zachowała się) Księga mistieriów (nie zachowała się; najprawdopodobniej miała charakter dogmatyczny i polemiczny), Księga gigantów (nawiązywała do I Księgi Henocha) i Listy.¹⁵⁹

Ale oprócz ksiąg kanonicznych istnieją także księgi niekanoniczne, do których zalicza się: Żywot Maniego, Psalmy Tomasza i Kephalaia (Rozdziały). Wreszcie prócz nich także inne księgi wywodzące się ze środowiska manichejskiego.

Manichejska nauka w zakresie tak kosmologii jak i eschatologii została nadzwyczaj dokładnie i szczegółowo opracowana. Nie było tu żadnych niejasności, ani niedopowiedzeń. Mani zaprezentował model świata za pomocą przeciwieństw: światłości i ciemności, dobra i zła. Takie ujęcie ziemskiej rzeczywistości znakomicie trafiało do ówczesnych ludzi, wyjaśniając im w sposób prosty i wbrew pozorom nieskomplikowany niesprawiedliwość i grzeszność – we wszelkich postaciach i przejawach – panującą w ich konkretnej doczesności i rzeczywistości, a jednocześnie dawała jasne i konkretne wskazówki, jak ten stan rzeczy zmienić. Nauka Maniego nie pozostawiała złudzeń, że tu i teraz można osiągnąć szczęście i dobro, ale informowała, że swym postępowaniem możemy temu dobru – w wymiarze kosmicznym – dopomóc uwolnić się od zła i ostatecznie zatriumfować. W konkurencyjnym chrześcijaństwie, zaratusztrianizmie, czy buddyzmie, ludzkość oczekiwała, bądź oczekuje na Zbawiciela, Saoszjanta, Majtrei – tu zaś każdy w jakimś sensie staje się zbawicielem.

Mani, występując publicznie, ogłosił się nie tylko prorokiem ziemi babilońskiej, nie tylko „pieczęcią proroków” (ten tytuł przywłaszczył sobie później Mahomet), czyli ostatnim z nich, ale i Duchem Świętym – dla chrześcijan; Saoszjantem ( Saoshyant) dla zaratusztrian; Buddą Majtreją (Avatar Maitreya) dla buddystów, Parakletem (Pocieszycielem), za zrąb swojej doktryny przyjmując absolutny dualizm oraz gnozę.¹⁶⁰

Tak więc nauka Maniego o zbawieniu – nie tylko człowieka, co jest podstawą innych religii, jak choćby chrześcijaństwa, ale także Wszechświata w jego dwu wymiarach: makro– i mikrokosmosu – opiera się na idei wciąż i wciąż toczącej się walki światłości i ciemności, dobra i zła na świecie. Zurwanistyczna koncepcja o niemającym początku i nieskończonym czasie uległa bardzo charakterystycznemu przekształceniu w obraz trzech czasów, z których każdy charakteryzuje się szczególną współzależnością dwu wyższych i odwiecznych zasad – światłości i ciemności. Z tym jednak, że prorok uznał równorzędność pod względem pochodzenia, siły i możliwości Dobra i Zła.

Nauka o trzech czasach znana jest z kosmogonii zaratusztriańskiej, jako Stworzenie, Zmieszanie i Rozdzielenie¹⁶¹, ale występuje także i w innych kosmogoniach.

W manichejskiej nauce o trzech czasach, lub trzech epokach, znajdują się wyraźne paralele do buddyjskich pojęć o trzech kalpach, trzech słońcach, lub trzech czasach, w których pojawiają się na Ziemi kolejni Buddowie – pierwszy to Budda Adibudda, drugi to Budda Sakjamuni, ostatnim zaś będzie Budda Majtreja.¹⁶² Z jego przyjściem siły Zła i Ciemności będą ostatecznie zwyciężone, ci zaś, którzy przyjęli naukę o trzech epokach, będą uratowani, pozostali zaś będą zmieceni przez «niebieski huragan» i zginą w strasznych mękach.¹⁶³

Kalpa to termin z zakresu kosmologii hinduistycznej i buddyjskiej oznaczjący określony zakres czasu, różny dla każdej z religii. Hinduizm: W hinduizmie kalpa jest okresem odpowiadającym jednemu dniu Brahmy, na który składa się tysiąc cykli czterech jug (satja, treta, dwapara i kali), co równa się 4 320 000 000 lat ziemskich. Noc Brahmy ma taką samą długość. Czas istnienia świata równa się długości życia Brahmy, które trwa 100 ”jego” lat, co w przeliczeniu na lat ziemskie daje 311 040 000 000 000.; Buddyzm: W buddyjskiej kosmologii kalpa (lub eon) jest okresem obejmującym 139 650 lat (jest to tzw. podstawowa kalpa). Tysiąc kalp tworzy małą kalpe, dwadzieścia małych kalp to jedna średnia kalpa. Wielka kalpa to cztery średnie kalpy. Okres istnienia świata ma wynosić cztery wielkie kalpy (44 688 000 000 lat). Bardzo często kalpa oznacza również [niesprecyzowany] bardzo długi okres czasu, albo nawet czas istnienia wszechświata.¹⁶⁴

Podobna idea o trzech etapach współzależności między Światłością i Ciemnością znajduje się także w buddyzmie tybetańskim, co jest szczególnie uwidocznione w legendzie o krainie Śambhala, gdzie wielcy wtajemniczeni prowadzą walkę z siłami ciemności i ochraniają świat przed całkowitym zniszczeniem, oczekując nastania epoki, kiedy przyjście Buddy zmieni równowagę sił na korzyść Światłości.¹⁶⁵

Nauka Maniego zawarta jest w jego pismach w formie mocno zmitologizowanej. A oto ona, w wielkim skrócie i uproszczeniu:

Niegdyś istniał tylko Zurwan (najwyższe bóstwo zaratusztriańsko–zurwanistyczne), który zapragnął mieć syna. Mijały lata i stulecia, a pragnienie nie ziszczało się i dopiero w momencie, gdy Zurwana ogarnęło zwątpienie w swoje możliwości, wyemanował światłość–dobro (aby łatwiej było to zrozumieć można przyjąć, iż jako Ormazda, Ahura Mazdę), ale wkrótce potem zaistniało również zło i ciemność (Aryman) – tego ostatniego Bóg nie pragnął. To zwątpienie, jak również sama chęć kreacji spowodowały pojawienie się go. Tak Ormuzd, jak i Aryman są dziećmi Zurwana. Przeciwne ich natury sprawiają, że każdy z nich chce być władcą wszechświata. Zaczynają walczyć, a walka ta trwa do dziś.¹⁶⁶

Zaznaczyć wszakże należy, iż na samym początku, między obydwoma bytami istniała doskonała równowaga: Światłość miała swe miejsce na górze, Ciemność zaś na dole. Powstały także dwa Królestwa, Światłości i Ciemności:

W Królestwie Światłości mieszka Ojciec Wielkości (Ojciec Światłości, Bóg Światłości). Jest On dobrym władcą tegoż królestwa, przejawiając się w czterech formach: Bóstwa, Światłości, Siły i Mądrości. Czasem utożsamia się go z Zurwanem (nie mającym początku Czasem – przyp. A.S.), lecz na ogół przedstawia się go nieco inaczej. Przy nim znajduje się pięć rodzajów Chwały (Rozum, Poznanie, Rozsądek, Myśl, Rozwaga) i 12 Dziewic, personifikacji cnót (Zwierzchność (Władza), Mądrość, Zwycięstwo, Pojednanie, Czystość, Prawda, Wiara, Cierpliwość, Szczerość, Dobroczynność, Sprawiedliwość, Jasność). (Liczba 12 to liczba święta w manichejskim modelu świata: 12 córek czasu, 12 jasnych i 12 ciemnych majestatów, 12 wielkich bogów, 12 apostołów, 12 elementów świata, 12 gwiazdozbiorów, 12 drzwi, 12 eonów.)

Drugim z królestw, jest Królestwo Ciemności. W królestwie śmierci (zła, materii) sprawuje rządy król ciemności, ogólnie przypominający obraz Arymana (Angro–Mainju), jest on związany z ciemną ziemią i pięcioma światami – dymu, ognia, wiatru, wody i ciemności. Służą mu miriady (MIRIA – w złożeniach: 10 tysięcy jednostek podstawowych; miriady – niezliczona, ogromna liczba, mnóstwo. Etym. – gr. myriás dpn. myriádos 'miriady, bezlik' od myríos 'niezliczony; bezmierny', w l.mn. mýrioi 'dziesięć tysięcy'.¹⁶⁷) demonów, związanych z chaosem, pomieszaniem i buntem, nadzwyczaj agresywnych: to właśnie oni zakłócili pierwotną równowagę wszechświata i wtargnęli do Królestwa Światłości.¹⁶⁸

Właśnie owo rozdzielenie dobra i zła nie trwało zawsze. Nadeszła chwila, gdy Zło zaatakowało Dobro i znalazło się na jego terytorium. Rozpoczęła się bezwzględna walka Światłości i Ciemności, podczas której obydwa te pierwiastki wymieszały się ze sobą. W bezlitosnej wojnie górę brały to Światłość, to Ciemność. I sytuacja taka twa po dziś dzień, o czym można się przekonać, obserwując naszą doczesną rzeczywistość. Czy jednak tak będzie zawsze? Otóż nie, gdy nadejdzie koniec czasów walka definitywnie się zakończy, a niekwestionowane zwycięstwo odniesie Światłość. Zapanuje ona ostatecznie nad Ciemnością, wpierw wszakże oddzieliwszy się od tej ostatniej. Światłość na koniec stanie się na zawsze czystą i bez skazy – bez najmniejszej choćby przymieszki Ciemności. Ów abstrakcyjny dualizm – zapewne by stać się bardziej zrozumiałym, a tym samym akceptowalnym dla przeciętnego człowieka, zyskał także pewne ucieleśnienie, przejawiające się zaistnieniem „drzewa życia” i „drzewa śmierci”, co w istocie było rozwinięciem wczesnych szamańskich (ale i pogańskich babilońskich), pojęć o Drzewie Świata, które łączy niebo i ziemię. Do każdego z owych drzew przynależą strony świata, zarówno w wymiarze kosmicznym, jak i dotyczącym materialnej Ziemi – z „drzewem życia” związana jest północ, wschód i zachód, z „drzewem śmierci” natomiast południe, a dokładniej południowa strona nieba.¹⁶⁹ W wielu prymitywnych religijnych ta strona świata odpowiada królestwu złych i głodnych duchów.

Jednym z efektów walki jasności z ciemnością jest powołanie do bytu Pierwszego Człowieka, który jednak zostaje pokonany przez siły ciemności. Mimo, iż w końcu, za pomocą jednej z emanacji dobrego Boga, udaje mu się wyrwać ze Świata Zła, zwycięstwo jest tylko połowiczne – część świetlistej materii, z której Pierwszy Człowiek został zbudowany, pozostaje w mocy Arymana. Teraz idzie o to, aby ją odzyskać¹⁷⁰. Tak więc:

By dać odpór siłom ciemności Ojciec Światłości „wezwał” (określenie bardzo charakterystyczne w manicheizmie – ponieważ wszelkie ”zradzanie”, które musi być wynikiem aktu prokreacji, lub przynajmniej się z nim kojarzyć, który to akt jest czymś i bardzo grzesznym, moralnie złym i obrzydliwym, używa się właśnie słowa ”wezwanie” – przyp. A.S.) dwa pierwiastki duchowe – Matkę Życia i Pierwszego Człowieka (w niektórych źródłach – Ormizda, czyli Ahura Mazdę). Pierwszy Człowiek, niebieski prototyp Adama, sam „wezwał” pięciu synów, oni zaś pięciu świetlistych bogów lub pięć elementów (światło, wiatr, ogień, wodę i eter) w formie niematerialnej, w odróżnieniu od pięciu ciemnych materialnych elementów królestwa ciemności. Pierwszy Człowiek i jego synowie rozpoczynają bitwę z siłami ciemności, które początkowo biorą górę, pochłaniając pewną część światłości. Wówczas Ojciec Światłości „wzywa” trzy inne świetliste istoty („drugie wezwanie”) – Przyjaciela Światłości, Wielkiego Architekta, będącego budowniczym raju, i Żywego Ducha (właściwie, wszyscy oni kolejno „wzywają” siebie, a Żywy Duch „wzywa” jeszcze pięciu synów). Przyjaciel świata uwalnia Pierwszego Człowieka i jego pięciu synów z drogi ciemności, a Żywy Duch i Matka Życia zwracają je niebu. Tym niemniej w rezultacie walki i czasowego zniewolenia światłość okazała się zmieszana z ciemnością, i Ojciec Światłości, by uwolnić jasne elementy od domieszki, powinien był stworzyć świat widzialny. Ze skór pokonanych demonów tworzą się niebiosa, (zazwyczaj dziesięć), z kości – góry, z mięsa i kału – ziemie (cztery lub osiem). Z uwolnionej przez siły ciemności części światłości powstają Słońce i Księżyc (które wyswobadzają i będą przenosić cząstki światłości do tronu Ojca Światłości i są największymi nosicielami światłości), a także (ze świata, poruszonego przez ciemność) gwiazdy, wiatr, ogień, woda, które wprawiają się w ruch. Lecz zwycięstwo jeszcze nie jest pełne i ostateczne. Matka Życia, Pierwszy Człowiek i Żywy Duch błagają Ojca Światłości by uczynił „trzecie wezwanie”. Pojawia się Trzeci Poseł, z wieloma podobieństwami do irańskiego Mitry, i, niewątpliwie, naśladujący go; jednocześnie Trzeci Poseł zwiastuje i jest figurą mającego dopiero nadejść ludzkiego wysłannika sił światłości – Maniego. (Razem mamy zatem siedem [liczba sakralna – przyp. A.S.] wyższych istot Królestwa Światłości).¹⁷¹

Tak więc pojawiają się kolejne emanacje dobrego Bóstwa, które chcą pokonać ciemność. Niestety, Zło jest silne. Resztę materii opanowuje Aryman i tworzy z niej parę demonów, która płodzi Adama i Ewę, tych znanych z biblijnej Księgi Rodzaju, a nie mających nic wspólnego z Pierwszym Człowiekiem. Od tej pory w znanej nam materii również następuje przemieszanie się Dobra ze Złem, a światłości z ciemnością, czego przyczyną był pierwszy akt płciowy. Należy zatem uczynić wszystko, aby resztę owego światła oddzielić od zbrukanej materii i ponownie połączyć ją z Bogiem¹⁷²:

Ukazanie Trzeciego Posła i „wezwanych” przez niego 12 Dziewic to rozstrzygający, przełomowy moment w manichejskiej kosmologii i eschatologii jako pola bitwy światłości i ciemności. Trzeci Poseł zmusza męskie demony ciemności by wyrzuciły nasienie (z nasienia, które upadło na ziemię, pochodzą rośliny, część nasienia, która upadła do morza, przekształca się w ogromnego potwora, który został pokonany przez jednego z synów Żywego Ducha). Natomiast żeńskie demony dały początek światu zwierzęcemu. Lecz wszystkie te „materialne” warunki życia zawierają jeszcze elementy uwięzionej światłości. Siły ciemności (demon Aszaklun i demonica Namrael) stwarzają „dwie połowy” Adama i Ewę – by materia mogła kontynuować pochłanianie i zatrzymywanie, więzienie w sobie jasnych, świetlistych elementów. Zatem w człowieku (mikrokosmosie) zachodzi to samo zmieszanie świetlistej i ciemnej natury, co i we wszechświecie (makrokosmosie). Jeśli w Adamie mają przewagę cząstki jasności, to Ewa została stworzona z elementów ciemności (taoistyczne Ying i Yang – A.S.).¹⁷³

Teraz na widowni dziejów pojawił się Świetlisty Jezus, który został „wywołany” przez Ojca Światłości. Jego zadaniem było rozbudzenie Adama z głębokiego snu oznaczającego niewiedzę, a wpierw uwolnienie go od stróżujących przy nim demonów. Gdy Świetlisty Jezus to wykonał, przystąpił do realizacji drugiej części zadania i dał Adamowi do zjedzenia owoc z drzewa życia a także poznanie dobra i zła. Nawiązanie do biblijnej opowieści o ogrodzie Eden jest bardzo wyraźne, niemniej jednak zasadniczo różne. W biblijnym Edenie Adam i Ewa przebywają w towarzystwie dobrego Boga – Mani twierdzi zaś, że Adam znajdował się w towarzystwie złych demonów. W biblijnym Edenie prarodzice utracili nieśmiertelność, bowiem łamiąc Boży zakaz zjedli owoc z drzewa poznania dobra i zła, tutaj odwrotnie – nie tylko są obdarowani nieśmiertelnością, ale także poznaniem dobra i zła. Uzyskują wiedzę – gnozę.

Tak więc – „stary” człowiek przeistoczył się w „nowego”, przybliżyło się odkrycie prawdy i ratunek – Jezus Chrystus, który pojawił się na Ziemi w pozornym ciele, lecz w zrealizowaniu celu przeszkodziły mu siły demoniczne, doprowadzając do jego śmierci na krzyżu. Ofiara krzyżowa nie była jednak daremna – miała bowiem wydźwięk kosmiczny, poza tym Jezus pozostawił nam gnozę, której osiągnięcie pozwala na wyrwanie się ze Świata Ciemności.

Lecz nie był to jeszcze koniec walki dobra ze złem. Ostatecznie dobro miało zwyciężyć, a „iskry światłości” uwięzione w materii miały zostać odzyskane dopiero wraz z objawieniem się ostatniego posła prawdy – proroka Maniego – Ducha Świętego, Parakleta, którego nadejście wyraźnie było zapowiedziane przez Jezusa:

Dopiero teraz człowiek otrzymał możliwość urzeczywistnienia swego zasadniczego (...) potencjału – oddzielenia elementów światłości od elementów ciemności i pomóc uwolnionym, „odkupionym” elementom światłości połączyć się z samą Światłością. Uwolnienie elementów światłości na poziomie mikrokosmosu, czyli na ludzkim poziomie doprowadzi do zwycięstwa światłości także i na planie makrokosmosu. Ostateczne uwolnienie ducha od ciała, światła od ciemności wydarzy się w ostatnim czasie, gdy nadejdzie czas sądu, zaś ziemia będzie płonąć przez okres 1468 lat. Cząstki światłości uniosą się do nieba, zaś materia i demony pogrążą się w bezdennej przepaści.¹⁷⁴

Zatem po Jezusie przyszedł wreszcie Mani Paraklet (Pocieszyciel) – jako jego ostateczne dopełnienie, aby poprzez głoszenie nauk uświadomić ludziom, że materię należy zniszczyć, aby uwolnić z niej boskie światło i w ten sposób przyczynić się do zwycięstwa Dobra nad Złem. Pozbawienie materii pierwiastka boskiego unieczynni ją i unieszkodliwi. Jednostkowe okruchy światłości (dusze) tkwiące w każdej żywej istocie muszą powrócić do Przedwiecznego, aby w nim się rozpłynąć, zatracając samoświadomość (wzorem buddyjskiej nirwany). Jeżeli człowiek dostąpi tego szczęścia, to wyłącznie przez wypełnianie rytualnych i etycznych nakazów manicheizmu. Jeśli natomiast postąpi odwrotnie, po śmierci jego dusza (iskra boża) wróci do innego materialnego ciała.

Wedle manichejskiej nauki koniec obecnego świata, czy precyzyjniej okresu, nastąpi wówczas, gdy prawie wszystkie cząstki, iskry światłości powrócą do Królestwa Światłości i tym samym odzyska ono jednolitość. Wówczas na nowo nastanie równowaga i harmonia, i powróci absolutny rozdział między Królestwem Światłości i Ciemności. W istocie będzie to oznaczać koniec chaosu, jaki istnieje teraz.

Jak już wiemy Mani podzielił dzieje świata na trzy okresy: pierwszy, to okres jaki był przed mieszaniem się światłości z ciemnością. Drugi to czas zmieszania się tych dwu elementów, trzeci to okres ostatni, w czasie którego nastąpi rozdzielenie światłości od ciemności już na zawsze. Właśnie, na zawsze, manicheizm nie dopuszcza bowiem możliwości ponownego ataku Ciemności na Światłość i ponownego ich przemieszania. Nastąpi o s t a t e c z n e ich rozdzielenie.

Nim to się wydarzy dojdzie do zniszczenia ziemi podczas wielkiej bitwy, jaka nastanie między ciemnością a światłością podczas powtórnego przyjścia Jezusa. Nastanie także wówczas całkowite oczyszczenie świata. Ocaleją wyłącznie zwolennicy manicheizmu.

Królestwo Ciemności zostanie „związane” i „zapieczętowane” i niezdolne już nigdy więcej by zagrozić Światłości. Nastanie wówczas idealnie zrównoważony system, gdzie ciemność będzie służyć tylko temu, by utrzymywać Uniwersum w absolutnej równowadze. Ale – niewielka ilość świetlistych cząstek pozostanie zmieszana z ciemnością i wraz z nią raz na zawsze i nieodwołalnie zapieczętowana w Królestwie Ciemności. Ma to służyć jakby usatysfakcjonowaniu Ciemności, co sprawi, że nie zdecyduje się ona już nigdy więcej rozpocząć na nowo walki z Królestwem Światłości.

Opisując to w bardziej prosty sposób, można powiedzieć, że:

Dla Maniego i jego zwolenników eschatologia w wymiarze kosmicznym była oczekiwaniem zbliżającego się nieuchronnie końca świata. Mani uważał się za wysłannika, proroka skierowanego do ”ostatniego pokolenia”, a postępująca degeneracja ludzkości została przez niego zinterpretowana jako znak owego końca. Ale – wbrew oczekiwaniom tak Maniego, jak i jego zwolenników – oczekiwany koniec nie świata nie nastąpił. Niemniej jednak w późniejszym okresie, po śmierci proroka, manichejczycy nie uznali za konieczne by dokonywać zasadniczych zmian w pierwotnej eschatologii. Co najwyżej należało dostosować doktrynę do s p ó ź n i a j ą c e g o się kresu świata. Próbowano jednak przewidywać, kiedy on nastąpi.¹⁷⁵

Eschatologia proroka były oparta przede wszystkim na nauczaniu Elchasaitów, wśród których dorastał. Ich dość specyficzna teologia mogła wnieść do manicheizmu jedno z jego podstawowych założeń, to mianowicie, że Mani jest ostatnim z proroków, którzy do tej pory pojawiali się na świecie, że jest ”pieczęcią proroków”, jak sam Mani mawiał o sobie. Opierając się na tym założeniu Mani doszedł do wniosku, że jest także Parakletem (Duchem Świętym Pocieszycielem) obiecanym przez Jezusa.¹⁷⁶

Życie i działalność proroka miały stanowić jakoby przejście do wydarzeń eschatologicznych, które zaczęły się na świecie wraz z jego objawieniem. Głosił, że nagła, niespodziewana i straszliwa wojna zniszczy ludzkość, a zarówno prawi, jak i niecni doświadczą męki. Manichejczycy nie doznają jednak krzywd. Po okresie prześladowań i wojen nastanie czas sprawiedliwości, a świat ulegnie pozytywnej przemianie. Wielki Król będzie panował, a Kościół manichejski zostanie wywyższony. Dużo światłości w tym okresie zostanie uwolnione z tej ziemi. Wszakże po jakimś czasie na świat powróci zło, a gdy fałszywi prorocy rozpoczną swoją działalność objawi się Antychryst. Bezbożna działalność fałszywych proroków nie będzie jednak w stanie wyrządzić ludziom trwałej szkody. Wtedy ukaże się Jezus Wspaniały, Kosmiczny Odkupiciel, Bóg ”Świata Mądrości”, Bóg ”Nous”, by osądzić ludzi. I to zarówno prawych, manichejczyków, jak i wszystkich pozostałych. Źli przyrównani do kozłów staną po lewicy Sędziego, dobrzy zaś, przyrównani do owiec, po Jego prawicy. Dobrzy będą odkupieni i wejdą do Nowego Raju, źli zostaną strąceni do piekła. Teraz nastanie złoty wiek. Wszyscy ludzie, którzy na to zasłużyli, będą żyć na tej Ziemi pod rządami Chrystusa. Bogowie, aniołowie i odkupieni ludzie będą tam razem. Zło zniknie ze świata, zaś ludzie, jeśli tego zapragną, pozostawią swe ciałach i będą podróżowali do nieba. Jeszcze raz wielka ilość świętej światłości zostanie uwolniona z tego świata.¹⁷⁷

Następnie nastąpi koniec. Chrystus opuści świat, wszelkie ciało zmarnieje, a Ziemia stanie się pusta. Wtedy ”niebo spadnie na ziemię”, czy też raczej spadnie na Ziemię ”wielki ogień”, który doszczętnie zniszczy zdegenerowany świat. W tym ogólnoświatowym pożarze ostatnie więzione cząstki światłości zostaną uwolnione. Ale ogień jednocześnie wymierzy karę demonom i grzesznikom, a aniołowie i sprawiedliwi będą widzieli ich straszną mękę, lecz nie będą mogli pomóc cierpiącym. To wydarzenie będzie punktem kulminacyjnym sądu nad Ziemią.¹⁷⁸

Wtedy Bôlos, więzienie przygotowane dla demonów przez Wielkiego Budowniczego przy stworzeniu świata, spełni swe przeznaczenie. Nieśmiertelne demony świata ciemności będą uwięzione w nim na zawsze. Będzie to dla nich ”śmierć druga”. Mężczyźni i kobiety zostaną rozdzieleni, aby już nigdy więcej nie mogli płodzić potomstwa (i przez to być przyczyną grzechu) po zwycięstwie Światłości nad Ciemnością. Teraz Bóstwo, Ojciec Wielkości, odsłoni swą twarz przed istotą światłości, która wniknie w niego i ponownie pojawi się w Wiecznym Raju i Nowym Raju. Pradawna dwoistość zostanie pokonana i rozpocznie się ”wieczność bez czasu”. A końcem wszystkich transformacji będzie czas ”pokoju i ciszy”.¹⁷⁹

Na zakończenie ”rozważań eschatologicznych” trzeba spojrzeć na los zmarłego człowieka. Wynika on z dualistycznego nauczania manichejczyków. Tak więc ciało nie ma żadnej wartości i podlega zniszczeniu, a tylko dusza jest wykupywana, uwalniana z materialnej powłoki, jako iskra boskiej światłości. Po zgonie dusza, która opuściła ciało spotyka mądrego przewodnika, ”Anioła Światłości” (albo Brata Bliźniaka, albo Jezusa – różnie wierzono), w towarzystwie trzech innych aniołów, z których każdy przyozdobiony jest znakiem zwycięstwa: diademem, koroną lub wieńcem światłości. Towarzyszy im dziewica, która jest podobna do duszy zmarłego. Jednocześnie wiele demonów ukazuje się umarłemu, ale aniołowie przepędzają je i prowadzą duszę do Kolumny Sławy, do Księżyca, do Pierwszego Człowieka, do Matki Życia, która zasiada na słonecznym tronie i do Świetlistego Raju. Co do ciała, to po uwolnieniu resztek skier światłości wrzucane jest do piekła. Natomiast los przeklętego, jest straszny. Dusza zostaje schwytana przez demona, który ukazuje mu jego złe czyny, aniołowie natomiast nakazują mu wyznać grzechy. Następnie taka dusza musi wędrować po świecie, aż do jego końca, kiedy ostatecznie zostanie wrzucona do piekła Bôlos wraz z demonami ciemności. Ludzie, u których równoważy się zło i dobro, doświadczą łagodniejszej kary. Przeraźliwe katusze będą widzieć jakby we śnie, nie doświadczając ich jednak ”fizycznie” i będą pochłonięci przez brud i błoto, aż ich światło i duch przyjmą postać osoby prawej.¹⁸⁰

W manicheizmie ustrój kościelny i społeczny był bardzo precyzyjnie pomyślany. I tak: wierni byli podzieleni na grupy, mające różne zadania do wypełnienia. Grup tych było dwie: wybrani–doskonali i słuchacze. Ci ostatni prowadzili życie rodzinne i mieli obowiązek zapewniania utrzymania tym pierwszym. Słuchacze nie osiągali zbawienia, mieli co najwyżej zagwarantowane odrodzenie się w kolejnym życiu w ciele wybranego. Słuchacze mogli wchodzić w związki małżeńskie i mieć dzieci (ale nie powinno ich być więcej niż jedno). Liczba wybranych była bardzo mała – można by powiedzieć, że na dziewięćdziesięciu dziewięciu słuchaczy był jeden wybrany. Słuchaczy obowiązywało jedynie dziesięć przykazań Maniego, który zabronił: bałwochwalstwa, kłamstwa, chciwości, morderstwa (a dokładniej wszelkiej formy zabójstwa, w tym i zwierząt), cudzołóstwa, kradzieży, nakłaniania do oszustwa, magii, hipokryzji, (potajemnej niewiary w manicheizm) i religijnej obojętności.

Inna wersja owych dziesięciu przykazań: mieć tylko jednego współmałżonka, nie cudzołożyć, nie próżnować, nie być obłudnym, nie czcić idoli, nie uprawiać magii, nie zabijać zwierząt (chociaż wolno było zjadać mięso zwierząt zabitych przez innych), nie kraść, nie mieć wątpliwości w wierze, nie zaniedbywać obowiązku troszczenia się o doskonałych.¹⁸¹

Poza wymienionymi dziesięcioma przykazaniami były jeszcze dwa wspólne dla wszystkich – tak słuchaczy jak i wybranych – obowiązkowe: modlitwa i post.

Modlitwy odmawiano cztery razy dziennie: w południe, późnym popołudniem, zaraz po zachodzie słońca i trzy godziny później, w nocy. Modlitwy odmawiano na stojąco, w kierunku słońca w dzień, bądź księżyca w nocy. Jeśli zaś ani słońce, ani księżyc nie były widoczne, stawano twarzą w kierunku północnym, tam gdzie się znajdował tron Króla Światłości. Modlitwę poprzedzało rytualne obmycie. Modlitwy kierowano – głównie w formie litanii pochwalnych epitetów – w stronę Ojca Światłości, Parakleta (Maniego), pięciu elementów, Pierwszego Człowieka itd. Modlitwy owe zawierały także prośby, lecz tych ostatnich było niewiele.

Posty powiązane były z określonymi dniami, bądź ze zjawiskami astronomicznymi. Pościło się w pierwszym dniu tygodnia na cześć Słońca, drugim dniu tygodnia ku czci Księżyca, dalej – dwa kolejne dni po każdym nowiu i raz w roku przy pełni Księżyca... Był też post całomiesięczny, gdy pościło się codziennie od świtu do zachodu słońca. Być może post ten stał się wzorcem dla muzułmańskiego Ramadanu?

Manichejczycy mieli wiele obrzędów i uroczystości, ale na ich temat zachowało się niewiele informacji. Wiemy na przykład, że wielkie święto Bema obchodzone było w rocznicę śmierci Maniego.¹⁸²

Polegało ono na czuwaniu, czytaniu tekstów sakralnych, śpiewaniu psalmów. Podczas tego święta, na wysokiej platformie, do której prowadziło pięć stopni, umieszczano puste krzesło, mające symbolizować proroka.¹⁸³

Manichejczycy, bez względu na to, do której z grup należeli, obowiązani byli być wegetarianami (chociaż nie istniał absolutny zakaz spożywania mięsa), bowiem pokarm roślinny jakoby zawierał więcej „iskier”, „cząstek” światłości.

Wybrani powinni byli się tylko modlić, śpiewać hymny i psalmy i przepisywać święte księgi. Wybrani winni byli nosić białą odzież, dłonie skrywać w rękawach i zakładać wysokie białe czapki.

Wybrani, których można uważać za duchowieństwo manichejskie, podlegali bardzo licznym ograniczeniom: nie wolno im było zakładać rodzin, odbywać stosunków seksualnych i posiadać potomstwa, jeść mięsa, pić wina, pracować w charakterze pracowników najemnych bądź zajmować się pracą na roli, zajmować się handlem i szkodzić żywym istotom, posiadać dom, praktykować magię, albo równocześnie z manicheizmem wyznawać jakąś inną religię.¹⁸⁴

A dokładniej: wybranych obowiązywały tzw. trzy pieczęcie – signacula: ust, rąk i piersi – w znaczeniu serca (oris, manuum, sinus) – pierwsza pieczęć zabraniała wszelkich złych słów, spożywania mięsa i wszelkiego innego złego pokarmu, co mogło pobudzać demona ciemności w człowieku; wolno było spożywać wyłącznie pokarm roślinny, a spośród niego najbardziej polecane były ogórki, melony, pszenny chleb, soki owocowe i rośliny oleiste, jako zawierające w sobie najwięcej „cząstek, iskier” światłości.¹⁸⁵ Druga pieczęć zabraniała wszelkich szkodliwych działań przeciw światłości, jak np. zabijania zwierząt, niszczenia płodów ziemi itp. W końcu trzecia zakazywała wszelkich złych myśli, czy to przeciwko wierze manichejskiej, czy przeciw czystości¹⁸⁶. Najcięższym grzechem było płodzenie potomstwa, czyli przekazywanie życia, ponieważ oznaczało to bezustanne więżenie światłości w materii. Macierzyństwo zatem było nieszczęściem.¹⁸⁷

Etyka manichejska została zebrana w „trzech pieczęciach”, czyli pieczęci ust, rąk i serca. Nawiązuje się tu do opieczętowania „bram” zmysłów przeciwko złu, aby nie dotknęło ono ani słowa, ani czynu, ani zmysłów. Ta negatywna etyka ma jednak swój pozytywny odpowiednik. Tam bowiem, gdzie „nous” wziął człowieka w posiadanie, cnoty zaczynają władać mową, czynami i myśleniem, co jest znamieniem pozytywnego życia.¹⁸⁸

Ponieważ Wybranym nie wolno było pracować na roli, a zatem i szkodzić roślinom, byli oni na całkowitym utrzymaniu Słuchaczy. Wybranym wolno bowiem było korzystać z płodów ziemi, pod warunkiem, że wyprodukował i przetworzył je ktoś inny.

Gdy Wybrany otrzymywał od Słuchacza np. chleb, składał dziękczynienie i odmawiał nad nim błogosławieństwo, wymawiając sakralną formułę, zwracając się ku skromnemu pszennemu plackowi, który leżał przed nim: «Nie ja sadziłem ciebie, nie mełłem ciebie, nie zagniatałem ciebie, i nie wkładałem cię do pieca. Inny człowiek zrobił to wszystko i przyniósł mi ciebie. I teraz mogę przyjąć cię bez grzechu».¹⁸⁹

Wybrani tworzyli hierarchię kościelną składającą się ze Zwierzchnika Kościoła, Archosa albo Princepsa (odpowiednik Patriarchy), 12 „starszych nauczycieli” – magistrów, inaczej apostołów, 72 biskupów i 360 prezbiterów, inaczej starszych. Kobiety były wyłączone z hierarchii.

Manichejczycy posiadali świątynie. Były one bardzo bogato dekorowane freskami i reliefami. Świątynie składały się z czterech pomieszczeń: sali kazań, sali pouczeń, sali modlitw i sali misteriów. Przy świątyni znajdowało się coś na kształt klasztoru, w którym żyli wybrani. Ci ostatni nie mogli posiadać żadnego osobistego majątku, ale wspólnota jako taka mogła gromadzić dobra bez ograniczeń.

Wybrani podobni byli do mnichów buddyjskich, z tą zasadniczą różnicą, że nie wolno im było nigdzie osiąść na stałe, ale wieść żywot wędrowców¹⁹⁰ (oczywiście musieli przebywać przez dłuższe bądź krótsze okresy przy konkretnych świątyniach, bo inaczej niemożliwe byłoby zajmowanie się przez nich np. przepisywaniem ksiąg świętych).

Manichejczykom dozwolone było zajmować się handlem i lichwą, co było jednym z poważniejszych źródeł dochodów wspólnot¹⁹¹. Stać więc ich było na przecudnie iluminowane księgi, które częstokroć oprawiali w złoto i szlachetne kamienie.

Mimo licznych zewnętrznych podobieństw do chrześcijaństwa, odrzucano Eucharystię i inne sakramenty, zastępując je uroczystymi modłami, recytacjami, czytaniem pism świętych, muzyką, śpiewem, postami, wspólnymi ucztami i cotygodniową spowiedzią.¹⁹²

Popularność manicheizmu była ogromna, szczególnie wśród najuboższych warstw ludności, a tłumaczyć ją można chyba wiarą, że gdyby „religia światłości” zapanowała na świecie, a jej nakazy były rygorystycznie przestrzegane przez wszystkich, to zniknęłyby wszelkie różnice społeczne między ludźmi – nie byłoby już panów ani poddanych, bogatych ani biednych. Wszyscy byliby sobie równi. W tym wypadku manicheizm był atrakcyjniejszy od chrześcijaństwa, które czyniło ludzi równymi wobec Boga, ale poza tym nie uderzało w system społeczny, godząc się na istnienie warstw, akceptując nierówność w życiu doczesnym.¹⁹³

Niebezpieczeństwo wyznawania manicheizmu przez poddanych rychło dostrzegli władcy i bojąc się utraty przywilejów, wypowiedzieli nowej religii bezwzględną i okrutną wojnę. Ale walka z manichejczykami nie była łatwa z kilku powodów. Po pierwsze, wierząc, że świat jest złem i wyłącznie zła się z jego strony można spodziewać, byli psychicznie przygotowani na prześladowania, tortury i śmierć, które nie budziły w nich grozy i przerażenia w takim stopniu, aby całkowicie sparaliżować ich działanie. Po drugie, w przeciwieństwie do chrześcijan nie gustowali w męczeństwie, bo oddawanie życia przez jednostki (bezsensowne oczywiście oddawanie życia) hamowało rozprzestrzenianie się religii w świecie, a tym samym opóźniało ostateczne zwycięstwo nad złem.¹⁹⁴

Podsumowując: Mani stworzył religię teoretycznie doskonałą, niemającą luk, przemyślaną do końca, wykorzystując w niej elementy innych systemów religijnych. Stworzył religię, która możliwa była do przyjęcia zarówno przez mieszkańca dalekich zachodnich rubieży Europy, jak i egzotycznych Chin. Ale czy to było w Chinach, czy w Afryce Północnej, czy w Europie, czy w ojczystym Iranie – manicheizm wszędzie traktowany był jako niebezpieczny i wszędzie był zwalczany, a czasem bardzo mocno prześladowany, zyskując miano „światowej herezji”. I chociaż przetrwał aż tysiąclecie, w końcu – nie przystając do systemów społecznych ówczesnego świata – musiał zniknąć z powierzchni ziemi. Co prawda pozostawił po sobie wiele nauk i idei, które przeniknęły do innych religii, niemniej Kościół Sprawiedliwości, posiadający ciągłość tradycji i hierarchii ostatecznie przestał istnieć.¹⁹⁵

Lecz przecież idee nigdy nie umierają...

***

Jak już wyżej wspomniano nauka manichejska została szczegółowo opisana w ich literaturze, niektóre z tekstów manichejskich prezentuję poniżej, aby Czytelnik sam mógł zapoznać się z bogactwem i – mimo wszystko, mimo licznych zapożyczeń – z oryginalnością myśli manichejskiej. Nie są to bynajmniej wszystkie zachowane teksty sakralne, ale jednak dość spora ich liczba, sądzę, że reprezentatywna dla nauki tej jakże ciekawej religii, uznanej nie tylko przez zaratusztrian za arcy–herezję.

Teksty są miejscami niekompletne, nawiasami kwadratowymi i kropkami zaznaczono ubytki w rękopisie, w nawiasach kwadratowych dopisano wydedukowane z kontekstu brakujące wyrazy, bądź części wyrazów, a w nawiasach okrągłych umieszczono dodane logiczne uzupełnienia ciągłości narracji, aby teksty były lepiej zrozumiałe.

MANICHEJSKIE TEKSTY SAKRALNE

PSALMY MANICHEJSKIE

Skosztować i poznać miłosierdzie Boga
(Przygotowanie do wspólnoty)

Skosztować i poznać miłosierdzie Boga.

Chrystus – słowo Prawdy; on rozpoznaje przyszłe życie.

Wypróbowałem łaskę, nie znalazłem niczego miłosierniejszego od słowa Prawdy.

Skosztować i poznać miłosierdzie Boga.

Wypróbowałem łaskę, nie znalazłem niczego miłosierniejszego od imienia Boga.

Skosztować i poznać miłosierdzie Boga.

Wypróbowałem łaskę, nie znalazłem niczego miłosierniejszego od Chrystusa.

Gdzie jest dobra matka podobna do mojej matki, Miłości?

Gdzie jest dobry ojciec podobny do mojego ojca, Chrystusa?

Czyżby miód był tak samo słodki jak imię Kościoła?

Mądrość was woła – tych, którzy smakują (syci, lub napełnieni) jego Ducha.

Oto podnieśli sprawę nowego wina; oto puchary napełniono.

Śpiewajcie, bowiem winniście byli skosztować otaczającej was radości!

Jedzcie, bowiem winniście byli skosztować zadowolenia w waszym Duchu.

Oblubienica – Kościół, Oblubieniec – Chrystus.

Oblubienica – dusza, Oblubieniec – Jezus.

Radujcie się, i wiedzcie, że jesteście synami Światłości.

Oto prawdziwa radość, która będzie z nami!

Oto słowa mądrości, usłyszcie takie:

Którzy sami się poniżyli, żeby wywyższyć własną chwałę, będą poniżeni.

On, który zabiera życie, on, którego praca jest jak odpocznienie.

A potem, gdy zaprzestaniemy pracy, gdy minie smutek, radość znów nadejdzie.

Pozwól nam rozradować się tą radością o eonie wieczności (eonie z eonów)

Sława i cześć Jezusowi, Majestat świętym,

i świętej Wybrance, i duszy naszego Kościoła, Błogosławionej Marii!

Daj mi serce święte, Panie

Daj mi serce święte, Panie:

dozwól wzniosłemu Duchowi wejść we mnie.

Święte serce to Chrystus;

jeżeli on zmartwychwstanie w nas, my także zmartwychwstaniemy w nim.

Chrystus zmartwychwstał, i martwi powinni z nim zmartwychwstać.

Jeżeli w niego uwierzymy, przejdziemy poza śmierć i dojdziemy do niego.

Synowie wiary, powinni zachowywać wiarę:

i to [...] przybędzie, wtedy dozwól nam dolać oliwy do naszych lamp oliwnych.

Dozwól nam się zgromadzić i przyjąć ogrzane mleko; to stworzenie [...] nadzieja, która przybyła z wysoka.

Zrodzenie Ciemności – to ciało, które nosimy: dusza, zaś która znajduje się w nim, [jest] jak Pierwszy Człowiek.

Pierwszy Człowiek, który zwyciężył Ciemności na Ziemi, on także dzisiaj zwycięży śmierć w swoim ciele.

Żywotwórczy Duch, który udzielił pomocy Pierwszemu Człowiekowi, jest także dzisiaj – duch Parakleta.

Każdy Rozum, który przyjdzie, który ujrzy wspólnotę, powinien wybrać Jego święty Kościół.

Oczyść mnie, mój Panie, oczyść mnie z grzechów: oczyść ciało, duszę i Ducha.

Dozwól [...] bądź świętym ciałem we mnie: poznanie [...] Duch i Rozum we mnie.

Oczyść mnie, mój Panie [...] od tych trzech [...] [...] moje usta [...] i czystość mojego dziewictwa.

Jezus zmartwychwstał: on zmartwychwstał w ciągu trzech dni, on jest Krzyżem Światłości, który zmartwychwstał w tych trzech potęgach [mocach].

Słońce i Księżyc i Doskonały Człowiek, – to trzy potęgi Kościoła Wielkiego Świata.

Jezus, Dziewica, i Rozum, który znajduje się pośród nich – to trzy siły Kościoła Małego Świata.

Królestwo niebieskie ujrzeć – w naszych możliwościach; obserwować zaś – poza nimi; jeśli w to uwierzymy, będziemy żyć w nim wiecznie.

Triumfuj, zwycięstwo każdego człowieka, który usłyszał te rzeczy i uwierzył w nie i spełnił je w radości!

Triumfuj Duszo błogosławionej Marii.

Zapalcie swe lampki oliwne

Zapalcie swe lampki oliwne, dla Pa[na, bowiem],Wybawca przybył;

On święte imię swe odsłoni.

Pozwól nam szybko zerwać sieci ciała, [...]

tego, które zobowiązane stawić się na sądzie.

Ciało [...] nasz Duch jest w nas zadowolony.

Przyjdź do nas, błogosławić Jezusa, i daj nam radość.

Nie drżyj i nie upadaj na duchu, o człowiecze: ty masz [...]

bezpieczni są ci, którzy zadrżeli.

Teraz się nie szczyć, bowiem nie ma tu miejsca dla dumy:

miejsce dumy – Gwiazdy,

miejsce radości – Doskonały Człowiek.

Wiele statków zatonęło, wtedy, gdy zbliżyły się do lądu

i przybijały do brzegu; mnóstwo budynków upadło

przy ostatecznym wykańczaniu wnętrza.

Tak oto, bracia moi, duszą powinno się walczyć od (samego)

początku, i (kontynuować walkę,

nawet wtedy) gdy sztorm powstaje i zabierają ją (duszę) fale.

Nie ma nikogo, kto mógłby walczyć, jeśli jest oddany obu stronom.

Podstępny [zdradziecki] i niespokojny nigdy nie odnajdzie Boga;

a ci, którzy odwrócili swe oczy, od dobra –

o nich się troskam i modlę się, żeby wyrazili skruchę.

Do kogo idę, i co mogę znaleźć w jego sercu, i czy będzie on mógł

ulżyć ciężarowi, który niosę?

On to wie, i to nic innego, niż łaska.

Ludzie byli przyzwyczajeni do Ciemności i pokochali

ciężar grzechów; lecz zróbcie się gorliwymi dla Boga, a Jego Duch w was się nie zachwieje.

Proszę, nie szukajcie ludzi i tracąc [...]

ukryte zmartwienia [złości] – przynieście je do Światłości,

do Syna Boga. Dlaczego zaś w każdej sprawie

Bóg zbawia pobożnych?

Pobożny człowiek zaś, jeśli jest słaby – będzie cierpieć.

Ukochaj słońce, o oddany [wierny] człecze, bowiem ono nie

powie: «Jestem doskonałe», chociaż Światłość – rzecz bardzo piękna.

Lecz wy, jeśliście piękni, będziecie podobni do waszego Ojca – [będziecie] przepięknymi – inni będą rozgłaszać o was i wy umocnicie wasz pokój, [...] o to, że Wybawca nasz był: o to, że byśmy byli go godni.

Jezus jest tratwą: jesteśmy błogosławieni, jeżeli popłyniemy na nim.

Kościół jest wieńcem, do którego zbieramy [kwiaty] w każdym zakątku:

splatając wieniec, wplatamy weń róże.

[...]

Lecz są kłamliwe róże, które rozsiewają aromat, gdy je pielęgnujecie, i kwitną, lecz ten, kto je wącha, nie poczuje żadnego zapachu.

Biada wam, o kłamliwe róże, bowiem utraciłyście wieniec [...] zmieni się w czasie.

Sława i chwała Pocieszycielowi naszemu, radosnej [Świetlistej] Gwieździe,

naszemu Słońcu, które zmartwychwstało dla nas, Zbawcy dusz,

Pomocnikowi dusz, i jego świętemu Wybrańcowi.

Pochwała błogosławionej duszy Marii, Apa Panagii, Theony.

Psalm Tomasza

W koptyjskich psalmach Tomasza, zawierających liczne przeróbki tekstów mandejskich, znajdujemy następujące miejsce, w którym ukazuje się, jak siły ciemności przygotowują atak na świat światłości. Uwaga świata światłości zwrócona jest na dowódcę wojska zła:

Jeden z synów światłości spojrzał z wysokości i zobaczył go.

On rzekł swoim braciom o ”bogactwie” (= Poranku): ”O, bracia moi, synowie światłości, w których nie ma ani uszczerbku, ani umniejszenia.

Spojrzałem w głębinę, widziałem złego, syna zła.

Widziałem złego, syna zła, chętnego zacząć wojnę.

Widziałem pięciu jego towarzyszy i dwanaście jego sług.

Widziałem rozbity namiot, pośrodku niego jest rozpalony ogień [...]

Widziałem ich straszliwą broń, gotową prowadzić wojnę [...]

Ten, który mały pośród tych na wysokościach, wystąpił naprzód.

On się uzbroił i przepasał, pobiegł i rzucił się w głębinę.

On pobiegł, on wszedł w jej środek, by prowadzić wojnę z nimi.

On wzburzył syna zła i jego sześciu towarzyszy, i dwanaście sług.

Psalm 223

Pokłonimy się Duchowi Pocieszyciela.

Pobłogosławimy naszego Pana Jezusa, który posłał nam ducha Prawdy. Przyszedł On i oddzielił nas od błędu Świata. Przyniósł nam zwierciadło. Spojrzeliśmy w nie i ujrzeliśmy Wszechświat.

Kiedy przybył Duch Święty, otworzył nam drogę prawdy, i nauczył nas, że są dwie natury – jedna natura Światłości, druga natura Ciemności, które są rozdzielone od początku.

Królestwo Światłości składa się z pięciu Wielkich.

To Ojciec i jego dwanaście Eonów, i Eon Eonów, Żywe Powietrze, Kraj Światłości, Wielki Duch wieje w nich i żywi ich swoją Światłością.

Królestwo Ciemności także składa się z pięciu wielkości. To Dym, Ogień, Powietrze i Woda i Ciemność.

Zagłada ich w nich pełza i zmusza by walczyli jeden przeciw drugiemu.

Zwalczając się, ośmielili się [jednak] napaść na Kraj Światłości, myśląc, że mogą go zwyciężyć. Lecz nie wiedzieli, że ich zamysł spadnie na ich własną głowę.

Lecz był gospodarz aniołów w Kraju Światłości, który posiadał moc i wystąpił, i zwyciężył wroga Ojca, I Ojciec zachwycił się, że posłanym Słowem podporządkował [tych], którzy powstali, a którzy chcieli postawić się wyżej od tego, co wyższe od nich samych.

Jak pasterz, widząc lwa, zbliżającego się, by zniszczyć jego stado, zastawia sidła, bierze baranka i czyni z niego przynętę, by go schwytać, i poświęcając jednego baranka, ratuje całe stado a potem leczy baranka, poszkodowanego przez lwa.

Tak działał i Ojciec. Posławszy swojego wzniosłego Syna. On wydał z siebie Dziewicę, dał jej pięć Sił, by mogła walczyć przeciw pięciu Otchłaniom Mroku.

Póki Dozorca stał u samych granic Światłości, pokazał siły Ciemności jego Dziewicy, która jest jego Duszą.

Lecz wzburzyli się ci, którzy przebywają w Otchłani i zechcieli nią zawładnąć, rozwarli swe paszcze, aby ją połknąć.

Wziął On siłę Dziewicy i rozpostarł ją nad Siłami Ciemności jak sieć rybacką, rzucił ją na nich w dół.

Jak oczyszczający obłok wody wniknęła w nich ona, podobnie jak uderzenie przeszywającej ostrej błyskawicy. Wśliznęła się w głąb ich wewnętrznych głębokości, i związała ich wszystkich tak, że nawet tego nie poczuli.

Gdy pierwszy Człowiek ukończył swą bitwę, Ojciec posłał mu Drugiego Syna.

On przyszedł i pomógł bratu wydostać się z Otchłani. Zbudował On cały świat z mieszaniny, która powstała ze Światłości i Ciemności.

Wszystkie Siły Otchłani rozciągnął do dziesięciu niebios i ośmiu ziem, zamknął je w tym świecie, i uczynił loch dla wszystkich sił Mroku.

Ten Świat jest również miejscem [służącym] oczyszczaniu duszy, która [została] pochłonięta przez Siły Mroku.

Słońce i Księżyc były wywiedzione i przymocowane na wysokościach, by oczyścić Duszę.

Oczyszczoną część dniem biorą w górę, lecz unicestwiają [...]

I tak przekazują ją to wzwyż, to na dół.

Wszystek ten Świat ustanowiony jest mocno tylko na czas określony.

I już wielki Gmach założony jest poza tym światem, I w godzinie, gdy twórca tego Gmachu go ukończy, Wszystek świat zginie.

Będzie wydany ogniowi, i ogień go pożre.

Wszelkie Życie, wszystkie szczątki życia z rozmaitych Miejsc,

będą zebrane przez twórcę Budynku, i on uczyni z nich Figurę.

Nawet rozkład Śmierci, całą pełnię Ciemności zbierze on i uczyni

z tego

wizerunek [obraz], wraz z Archontem.

W mgnieniu, gdy Żywy Duch przyjdzie,

uratuje Światłość,

A rozkład Śmierci i Ciemność

zamknie w lochu,

zbudowanym dla nich,

by przebywały tam na zawsze.

Nie ma innego sposobu prócz tego, aby skuć Wroga,

by nie dopuścić go do Światłości,

wszak jest on obcy Światłości, ale nie wolno pozostawiać go [także]

i w jego krainie Ciemności,

bo rozpęta wojnę, jeszcze większą niż przedtem.

Nowy Eon będzie stworzony na miejscu tego Świata,

który zginie,

tak, że Siły Światłości będą mogły sprawować rządy,

bowiem wykonały one i urzeczywistniły całą wolę Ojca:

Obaliły znienawidzonego, zwyciężyły go na zawsze.

Oto Wiedza (gnoza – przyp. A.S.) Maniego, wysławiajmy go i błogosławmy mu.

Błogosławiony każdy, kto mu uwierzy, bowiem będzie przebywać ze Sprawiedliwością.

Honor i Zwycięstwo naszemu panu Maniemu, Duchowi Prawdy, który przyszedł od Ojca i odsłonił nam Początek, Środek i Koniec.

Zwycięstwo Duszy Błogosławionej Marii.

THEONA,

PSHAI,

JEMNOUTE.

Fragment Psalmu Bemy

W liryce manichejskiej spotyka się pełne zachwytu opisy przyrody, podobne do radosnych opisów nastania wiosny, spotykanych w poezji nowoperskiej. Z pośród psalmów koptyjskich na zacytowanie zasługuje urywek Psalmu wykonywanego podczas święta Bema:

Spójrz, wszystkie drzewa i rośliny znów się odnowiły. Spójrz, róże wokół rozwiły swe piękno, bo rozerwane więzy, które przeszkadzały listkom.

Rozerwij i ty okowy i więzy naszych grzechów: Całe powietrze świeci, niebieska sfera dzisiaj błyszczy, i ziemia rodzi kwiaty, a morskie fale spokojne, bo mroczna zima, pełna smutku, odeszła swoją drogą. Zatem i my wymkniemy się chorobie zła!

HYMNY I MODLITWY

Hymn skierowany do Jezusa

(tekst w języku średnioperskim)

I. [stoimy tu,] wszyscy o jednakich przekonaniach.

I chcemy wyciągnąć rękę, wzywając,

i skierować wzrok na Twą postać.

I chcemy otworzyć usta, by wołać do Ciebie,

i przygotować język do wysławiania.

Ciebie wzywamy, Ciebie, któryś jest wszelkim życiem,

Ciebie wychwalamy, Jezusie Świetlisty!

Nowy Eonie!

Ty jesteś, Ty jesteś napełniającym rzeczywistość [Bogiem], [szlachetny] lekarzu, ukochany synu, ukochany Ja (niejasne – przyp. A.S.).

II. Przybądź z dobrem [i pomyślnością], wyzwolony władco!

Przybądź z pomocą, dobry duchu, apostole. [Przybądź] z pokojem!

Pomocniku słabych i zwycięzco najeźdźców!

Przybądź z dobrem, nowy władco!

Przybądź z dobrem, wyzwolicielu skrępowanych i lekarzu zranionych!

Przybądź z dobrem, rozbudzający śpiących i napawający lękiem sennych!

Ty, który podnosisz martwych!

Przybądź z dobrem, mocny Boże i uzdrawiający głosie!

Przybądź z dobrem, Słowo Prawdy, wielka gwiazdo i ogromna światłości.

Przybądź z dobrem, nowy władco i nowy dniu!

Przybądź z dobrem, darze prawych,

błogosławieństwo słabych i błaganie uzdrawiających!

Przybądź z dobrem, pełen miłości [czuły] ojcze i dobroczynny sędzio

tych,

którzy znaleźli w Tobie swe schronienie!

Przybądź z dobrem, Ojcze, Ty, któryś jest naszym silnym oparciem i mocnym zaufaniem!

Przybądź z dobrem, [zwycięzco ] napastników [...].

III. Teraz, [...] postępujący w dobru, niech [pokój] będzie nad nami !

I zlituj się nad nami i kochaj nas, Dobroczyńco, Ty,

któryś cały [jest] Światłością!

I nie zaliczaj nas do sprawców nieporządku!

Wybaw tych, którzy znaleźli swe schronienie i zlituj się nad nami!

O Najukochańszy i Czuły!

IV. Ujrzeliśmy Ciebie, Nowy Eonie

upadliśmy do Twych nóg, Ty, któryś wszystek jest Miłością.

Oszołomieni radością, widzieliśmy Ciebie, czułego Pana.

Ogłaszamy się zwolennikami Twojego imienia,

”M” i ”S” (Mesjasz – przyp. A.S.).

Wydziel nas spośród grzeszników

i uwolnij nas spomiędzy najeźdźców!

O Boże, jesteśmy Twoją własnością, zlituj się nad nami!

Śpiesz tutaj prędko i zwycięż grzeszników!

Ponieważ stali się wyniośli i tak mówili:

”To my! I nie ma nikogo, kto by się zrównał z nami!”

Bądź więc potężny – obal zaborców [...]

i [wrogów ]!

Niewdzięcznego, który [...]

V. [wychwalamy Twoje] imię, które całe jest światłością, Twoją szlachetną wielkość, która cała jest wolnością.

Chwała, Ojcze, Twojemu imieniu!

I cześć Twej wielkości!

Niechaj będzie tak odtąd i na wieki!

Hymn partyjski

(Język partyjski należy do podgrupy północno–zachodniej języków irańskich. Był to język urzędowy królestwa Partów w okresie od (III w.p.n.e. – III w.n.e.). Nosi on także inną nazwę: (pahlawânik – przyp. A.S)

On był synem pierwotnego ojca i księciem, królewiczem (Odnosi się to do Pierwszego Człowieka – przyp. A.S.) Oddał on swoje Ja wrogom, całą swoją władzę w okowy. Wszystkie sfery i moce posmutniały z jego powodu.

On błagał Matkę Życia, a ona błagała Ojca Wielkiego Majestatu: ”Przepiękny syn, beztroski, czy ma być rozszarpywany przez demony?”

[...] (Brakujący tekst najprawdopodobniej zawierał opis uwolnienia Pierwszego Człowieka i apel do niego, by odzyskał utracone elementy światłości – przyp. red.)

[...], zbierz Swoich Członków!

Przepiękny w wieczności, z rozpromienioną twarzą poszedł na górę w swoim kraju.

Matka objęła go i pocałowała: ”Przyszedłeś znów, utracony synu. Pośpiesz i idź do światła, ponieważ Twoi krewni bardzo tęsknią za Tobą!”

HYMNY I PISMA PRZYPISYWANE MANIEMU

Pochwała mniejszych

Hymn, w języku partyjskim, przypisywany Maniemu.

[...] wiecznie będziemy chwalić Ciebie, i całą naszą rodzinę, wszystkich wybranych, i rodzinę, do której należymy, która od Ciebie [pochodzi]. Ojcze, wezwiemy Ciebie, podniesiemy nasze oczy ku Tobie. Nasze dusze Cię wysławią, zanim okażesz swoje miłosierdzie ku nam swoją wielką łaską, i będziesz mógł posłać nam Pocieszyciela [...] (brak części wersów)

Święty, Święty, Pańskimi dwunastoma Światami Światłości! Święty, Święty Pańskimi Światami Światłości, które są uformowane jako skarb Pańskiej wielkości!

Święty, Żywemu Eterowi, jasnemu schronieniu przepięknych światów,

Święty, Święty, Świętej pochwalonej Ziemi,

Święty jasnemu objawieniu się błogosławionych mieszkańców [...] (brak części wersów)

Święty, Święty Twojej Wielkości, Twojej najwyższej teofanii, I Twojemu jasnemu pięknu, które jest niezmierzone, Święty, Święty – Tobie – Ojcze!

Święty, Święty, Święty – Święty Twojemu wysławionemu panowaniu.

Święty, Święty, Święty – Tobie – Ojcze!

Święty Twojemu wybranemu imieniu!

Święty, Święty, Święty – Tobie – Ojcze!

(brak części wersów)

Święty, Święty, Święty Twojej wielkiej Myśli, z której każda zbawienna i gorliwa myśl wyszła.

Święty Twojemu wielkiemu Zrozumieniu, z którego każde zbawienne i gorliwe zrozumienie wyszło.

Święty, Święty, Święty – Tobie – Ojcze!

Święty Twojemu wielkiemu i chwalebnemu Eterowi, który objawia się wyższym od wszystkich eterów w świecie.

Pochwała większych

Hymn przypisywany Maniemu.

Sławcie żywych, czuwających i nieśmiertelnych, o pięknej postaci, których Szlachetny Pan, Jezus, ukochał najbardziej z wszystkich królów Światłości,

Władca, Mesjasz!

Daj nam, Boże, Twoje dobre dary, dla Ciebie początkiem wszystkie dobre dary [...]

Tyś – lekarz [...]

Tyś Bóg, Odkupiciel, Wybawca [...]

(brak wielu wersów)

Wysławcie żywych, czuwających i nieśmiertelnych, o błogosławiony znak,

Duchowa i piękna forma, Pan, Jezus Szlachetny!

Najbardziej szlachetny z wszystkich istot świata,

[...] miłość, i dobroczynny,

Gorący, jaśniejący i wspaniały!

Tyś naszym Bogiem [...]

Władcą, Bogiem [...] Dającym życie!

Hymn Maniego na chwałę Jezusa, króla

Hymn w języku sogdyjskim, przypisywany Maniemu.

Język sogdyjski zalicza się do podgrupy północno– wschodniej języków indoirańskich. Odnaleziono pisane tym języku teksty manichejskie i buddyjskie. W język sogdyjskim używano pism aramejskiego oraz manichejskiego. Język sogdyjski był używany w rejonie współczesnej Buchary. Posługiwali się nim m.in. mieszkańcy miasta Sogdiany – stąd nazwa.

Hymn na Chwałę Jezusa, Króla.

Z ustami, pełnymi chwały będziemy Cię błogosławić, Chwała i cześć wielkiemu Księżycowi Światłości,

Dającemu życie, drogiemu synowi boga Zurwbna (Zurwana – przyp. A.S.),

Miłosiernego Boga całego świata!

My rzeczywiście wołamy doniosłym głosem,

Może Twoja światłość wniknie w nasz rozum;

Twoja siła zbierze się w naszych stawach.

Pójdziemy za Zbawicielem,

Pójdziemy za Zbawicielem,

Pójdziemy za Zbawicielem,

Światłością dla całego świata!

Pójdziemy za Zbawicielem, wszystko nasze z Nim, Pójdziemy za Zbawicielem, Światłością w naszym rozumie, Pójdziemy za Zbawicielem, dobroczynnym Bogiem Który jest szczodrzejszy od wszystkich innych bogów.

(następne wersy zapisano w języku partyjskim)

Pójdziemy za Zbawicielem, wielkim obdarzającym życiem, wszystkiemu dającemu życie.

Pójdziemy za Zbawicielem, Trzecim Wielkim, który jest pośrednikiem między nami i Ojcem.

Pójdziemy za Zbawicielem, wykupicielem naszych dusz z otchłani martwych.

Pójdziemy za Zbawicielem, naszym okiem, i naszym uchem, którym słyszymy.

Pójdziemy za Zbawicielem, naszą pierwotną prawicą i naszym oddechem życia.

Pójdziemy za Zbawicielem, naszym zjednoczonym rozumem i naszym prawdziwym rozumem.

Pójdziemy za Zbawicielem, naszą ostateczną wiedzą, naszą gorącą myślą i naszym zrozumieniem, wolnym od smutku. (brakuje kilku wersów)

Pójdziemy za Zbawicielem, naszą wielką bramą i okrętem naszych dusz.

Pójdziemy za Zbawicielem, naszym nowym panowaniem i naszym wielkim stadem, ukochanego Syna.

Pójdziemy za Zbawicielem, naszym dobroczynnym Ojcem i naszą prawdziwą nadzieją.

Przybędziemy podobnie jak ojciec, nasz dobroczynny uzdrowiciel.

Zmartwychwstaniemy podobnie jak matka, i podobnie jak brat.

Posłałeś nam wielebnego syna,

Służymy mu podobnie jak sługi.

Przyjdź szybko, dobroczynny Ojcze, umieść nasze dusze by [...]

Pochwała Jezusa, dającego życie

Hymn przypisywany Maniemu

[...] wszystko w jednym rozumie.

I wyciągniemy nasze ręce w modlitewnym wezwaniu. I wzniesiemy nasze oczy ku twemu pięknemu obliczu, I otworzymy nasze usta, by wezwać Ciebie,

I przygotujemy nasze języki, by Ciebie wysławić; Wezwiemy Ciebie, Jezu Jaśniejący, Nowego Testamentu. Ty jesteś Bogiem sprawiedliwym, szlachetnym uzdrowicielem, Najdroższym synem, najbłogosławieńszą duszą.

Pozdrawiaj, wolność władcy!

Przybądź, by pomóc dobremu duchowi, posłańcowi pokoju,

Pocieszycielowi pokornych i zwycięzcy podżegaczy!

Witaj, wybawicielu zamkniętych w więzieniu I uzdrowiciela zranionych!

Witaj, budzący ze snu,

Który prawdziwie wybudzasz z senności,

Który prawdziwie przymuszasz martwego by zmartwychwstał!

Witaj potężnego Boga i uświęcający Głos!

Witaj prawdziwe Słowo, wielką lampę oliwną i obfitą Światłość! Witaj, nowego władcę i nowy dzień!

Witaj, Założyciela świata i święte pożywienie dla wielu!

Witaj, Dar Boży, pobłogosław szlachetnych, Którzy cię szanują, i którzy Ci się poświęcają!

Witaj, Kochającego Ojca, szczodrego stwórcę dobra Wszystkich tych, którzy znajdują schronienie w Tobie! Witaj, nasz Ojcze, któryś jest naszym potężnym schronieniem, W którego niezachwianie wierzymy!

(brak sześciu wersów)

Ulituj się nad nami, i okaż nam swoją miłość,

O dobroczynny, któryś jest wszelką miłością!

I nie policz nas między niegodziwych!

Uratuj tych, którzy znaleźli schronienie w Tobie,

I bądź dla nas miłosierny.

O ukochany i kochający,

Widzieliśmy Twój Nowy Testament,

A nasze źródło było w Twej miłości.

Radość w nas wzbudza oglądanie ukochanego Boga,

Jego imieniu hołd składamy, Mam–sin.

Oddziel nas od społeczności grzeszników I uwolnij nas od kusiciela.

Boże, zmiłuj się nad nami!

Przybądź co szybciej, zwyciężyć grzeszników, Bo oni – wyniośli – powiedzieli:

”Jesteśmy kim jesteśmy, i nikt nie będzie nam podobny.” Bądź potężnym i zwycięż przewrotnego [czarta]!

(brakuje trzech wierszy)

Chwalimy twoje imię, które zaiste jest godnym pochwały,

I twoją szlachetną wielkość, która jest czystą radością.

Cześć, oddajemy Twojemu imieniu, Ojcze,

I chwałę Twojej wielkości!

Teraz i na wieczne czasy!

Niezatytułowany Psalm przypisywany Maniemu

Fragment

Witaj, moja wysokości, Witaj, moja jasności,

Witaj, moje świetliste objawienie!

[...]

Witaj, moje mocne słowo,

Z którego pozwalam innym pić wieczne życie!

[...]

Witaj, mój pokarmie życia,

Którym zaspokajam głód moich przyjaciół!

Witaj, mój kielichu zbawienia,

Którym zaspokajam wszystkich spragnionych!

Witaj, moja mocna tarczo i mój wypróbowany mieczu z głoszenia i słuchania,

I mój dobrze przygotowany orężu, który znajdujesz się w gotowości. Witaj, towarzyszu i bracie we wszystkich bitwach!

Początkowe słowa „Ewangelii Żywej”

Fragment pisma, przypisywanego Maniemu, zachowany w językach sogdyjskim i perskim.

Sam Ukochany Syn, Jezus Zbawiciel, głowa wszystkich tych darów,

Który jest schronieniem dla świętego i błogosławionego, dla mądrego, okrytego chwałą.

Możemy mu oddać chwałę!

Dziewica Światłości, władczyni wszelkiej mądrości, okryta chwałą. Możemy jej oddać chwałę!

Święta Wiara, mocą Ojca,

błogosławieństwem Matki i mądrością Syna, okryta chwałą. Możemy jej oddać chwałę!

Szczęśliwi i błogosławiący synowie pobożności i kaznodzieje i słuchacze prawdziwego Słowa!

Chwała i cześć Ojcu i Synowi i Duchowi Świętemu, i pamięć o świętych!

On [Mani] uczy słów Ewangelii Żywej dla Oczu i Uszu, i szerzy owoc sprawiedliwości.

Ja, Mani, Apostoł Jezusa, Przyjaciel, zgodnie z życzeniem Ojca,

prawdziwego Boga, na życzenie Którego się stałem [...]

Wszystko i wszystko, co było i będzie – Jego Władzą.

Błogosławieni otrzymają ten list, mądrzy pojmą go, silni nabiorą mądrości mądrych [...]

Pobożna nauka bezgrzesznych

(tekst w języku partyjskim)

Apokryficzny list do Mar–Ammo, przypisywany Maniemu

[...] I jeżeli kto uderzy was, nie odpłacajcie mu tym samym. I jeżeli kto was nienawidzi, nie nienawidźcie go za to. I jeżeli kto wam zazdrości, nie zazdrośćcie mu ze swojej strony. I jeżeli ktoś jest zagniewany na was, zawsze rozmawiajcie z nim z miłością. I nie czyńcie innym tego, czego nie chcielibyście żeby wam czyniono. Lepiej znosić obrazę i poniżenie od panów, od równych wam, lub od służących i nawet najniższych; nikt nie będzie mógł nawet troszeczkę zachwiać cierpliwego dinawara (pobożnego wierzącego – przyp. A.S.). Jest to podobnie jak w przypadku tego, który ciska kwiatami w słonia. Lub podobne kroplom deszczu, padającym na kamień; krople deszczu nie mogą rozbić kamienia. Tak więc, obrazy i poniżenia nie powinny zmusić cierpliwego dinawara, by drgnął choćby troszeczkę.

Jest czas, kiedy dinawar powinien trzymać się tak wysoko jak Góra Sumeru (góra kosmiczna, centrum świata – przyp. A.S.). I jest czas, kiedy dinawar powinien być jak uczeń, i jest czas, kiedy powinien być jak nauczyciel, lub służący, lub pan.

Zatem, w grzeszny czas, czysty dinawar powinien usiąść w pobożnym rozmyślaniu («andesisn») i powinien odejść od grzechu i rozwinąć to, co dobre [...]

(wersy nieczytelne)

I ja, Mar–Mani, święty wybrany (chromy), autor tego listu, i ty Mar– Ammo – odbiorca. I on, którego imię Akundag, który jest Agrimanem (tu: żłym duchem – przyp. A.S.). Wypowiadam te słowa tak, by każdy je przyjmował z uwagą i słuchał ich uważnie. Każdy, kto słyszy i wierzy im i zachowuje je w pamięci i służy pobożności, uchroni się od tego etapu przeobrażenia (od reinkarnacji – przyp. A.S.), i będzie oczyszczony z grzechów. Bowiem ja, Mar–Mani, i ty Mar–Ammo, i wszyscy ci ludzie starzy i szczęśliwi, którzy odrodzili się w tym czasie, i także ci, którzy powinni odrodzić się przyszłości, będą uratowani od tego etapu przeobrażenia stosownie do swych uczynków i pokory. Ponieważ w tym cyklu odrodzenia się (tego życia) nie ma niczego dobrego prócz nagrody, jaką jest pomoc dobrym ludziom i ich pobożnym uczynkom. Ci, którzy należą za mną, Mar–Maniego, i położą swą nadzieję w Bogu Ohrmizdzie (Najwyższym Bóstwie – przyp. A.S.) i zechcą się oczyścić, i stać się pobożnymi wybranymi, będą podążać za tymi, którzy są uratowani i uwalniają się od cyklu odrodzenia i osiągną wieczne odkupienie.

Tu kończy się pobożna nauka o świętych (bezgrzesznych).

Kilka cytatów z Maniego, przechowanych przez Abu Riejchan Biruniego

Abu Riejchan Biruni, powołując się na założyciela manicheizmu – Maniego, który żył we wschodniej Syrii w III w. n.e. i był dobrze obznajomiony z tekstami gnostyckimi, tak pisze:

”Apostołowie zapytali Jezusa o życie nieożywionej przyrody, i wówczas On odpowiedział: »Jeżeli nieożywione oddziela się od połączonego z nim żywego elementu i występuje samotnie, ono znów staje się nieożywionym i nie może żyć, a żywy element, który oddzielił się od niego, będąc zdolnym żyć, [nigdy] nie umiera«”.

”Kiedy apostołowie dowiedzieli się, że dusze nie umierają i w swych wędrówkach przyjmują wygląd każdej powłoki, którą przywdziewają, i każdego zwierzęcia, w które się wcielają, i podobieństwo każdej formy, wewnątrz której bywają ulokowane, zapytali Mesjasza o los tych dusz, które nie przyjęły prawdy i nie poznały korzenia swojego bytu. Na to On odpowiedział: »Każda słaba dusza, która nie przyjęła przynależnej jej prawdy, ulegnie zagładzie [zginie], i nie będzie dla niej szczęśliwości«”.

Dalej Biruni objaśnia: ”Przez zagładę” duszy Mani rozumiał jej karę, a nie całkowite unicestwienie…

PRZYPOWIEŚCI

Z przypowieści o złudności pięciu zmysłów

(tekst w języku średnioperskim)

Oto wrota oczu, które przez złudne przywidzenie się mylą. Jak człowiek, który na pustyni widzi i miasto, i drzewa, i wodę, i jeszcze więcej [innych rzeczy]. A to dew (demon – przyp. A.S.) mu pokazuje to wszystko i sprowadza nań zgubę.

Lub jak zamek na skale, do którego wrogowie podejść nie są w stanie [nie mogą]. Wówczas urządzają oni widowisko: pieśni nie śpiewają, a tańczą. I oto ci, którzy [znajdują się] wewnątrz zamku, ulegają pokusie tego widowiska, a wrogowie już podchodzą od tyłu – i zamek jest zdobyty.

Oto drzwi uszu. Jak człowiek, który szedł gościńcem z mnóstwem skarbów. Wówczas dwaj złodzieje zbliżyli się do jego uszu i mamili go pięknymi mowami. Odprowadzili go w ustronne miejsce, zabili i skarb zabrali.

Lub jak piękna dziewczyna, która w zamku była zamknięta, a człowiek kłamliwy u podnóża ściany tak piękną pieśń śpiewał, że dziewczyna umarła od smutku.

Oto drzwi chłonącego zapachy nosa. Są jak ów słoń, który ze szczytu góry, wyczuwszy po zapachu kwiatów ogród szacha, spadł w nocy z góry i zginął.

Przypowieść o gospodarzu i robotniku

(tekst w języku sogdyjskim)

[...] I oto doszło do sporu, którego oni [spierający się] nie mogli załatwić [polubownie]. Następnego dnia stanęli przed sędzią. Posiadacz pereł rzekł:

– Panie, wynająłem tego człowieka na jeden dzień, za sto złotych dinarów, by przewiercał otwory w moich perłach. Lecz on nie przewiercał pereł, a teraz żąda ode mnie zapłaty.

Robotnik powiedział:

– Panie, gdy ten szlachetny człowiek zobaczył mnie na bazarze, zapytał: ”Ej, jaką pracę możesz wykonywać?”. Odrzekłem: ”Panie, jaką byś mi pracę polecił wykonywać, ja ją wykonam”. Gdy zaś przyprowadził mnie do swego Domu, polecił mi grać na czandze (rodzaj harfy – przyp. A.S.). I na polecenie gospodarza, aż do nastania nocy grałem na czandze.

Sędzia zdecydował:

– Wynająłeś tego człowieka do pracy, dlaczego zatem nie poleciłeś mu przewiercać pereł? Dlaczego zamiast tego poleciłeś mu grać na czandze? Robotnikowi należy w całości zapłacić. Jeżeli zaś trzeba ci przewiercać perły, to daj mu kolejne sto złotych dinarów, i on będzie przewiercał twoje perły innego dnia.

Zatem, posiadacz pereł powinien był zapłacić Robotnikowi sto złotych dinarów, perły zostały nieprzewiercone do następnego dnia, a on sam został zawstydzony i zasmucony.

Mędrzec objaśnił owo opowiadanie tak oto: obeznanym w sztukach i rzemiosłach jest [ciało]. Robotnik przewiercający perły – to ciało. Sto dinarów oznacza życie w czasie stu lat. Posiadacz pereł – to dusza, a wiercenie [?] pereł oznacza pobożność i sprawiedliwość.

Ten jest prawdziwym świętym (wybrańcem), kto wielu ludzi uratuje przed Piekłem, i wskaże im drogę do Raju. A teraz przykazuję wam, słuchaczom, jak długo jest siła w waszych ciałach, należy dążyć do zbawienia duszy. Zachowujcie moje przykazania i moje słowa w pamięci, Drogę Prostą i Ziemię Prawdziwą, którą pokazałem wam w Świętej Religii. Dążycie by przejść po tej Ziemi tak, byście przyłączyli się do mnie w życiu wiecznym.

Potem wszyscy słuchacze zaczęli się bardzo cieszyć i byli szczęśliwi, za przyczyną boskich słów i bezcennych pouczeń, które otrzymali od Apostoła, Pana naszego Maniego. Odpłacili mu prawdziwym uwielbieniem, i otrzymali [...]

I znów Apostoł, Pan Mani rzekł: ”Mądry i kochający duszę człowiek winien dzielić dzień na trzy części. Pierwsza część powinna być poświęcona służbie królom i panom tak, by ich majestat był uczczony, i żeby nie stali się przewrotni i nie poczęli się kłócić. Drugą część poświęćcie sprawom ziemskim – oraniu i sianiu, podziałowi i dziedziczeniu, kupnu i sprzedaży, tak, by wasz dom był zasobny, żona i dzieci [dobrze] zaopatrzone, nie cierpiące nędzy, jak również krewni, przyjaciele, i mile widziani (goście) mogli korzystać [...] (dalej tekst się urywa)

Przypowieść o słuchaczach

(Przez słuchaczy rozumie się zwolenników Maniego, żyjących w świecie – przyp. A.S.)

(tekst w języku partyjskim)

[...] I podobnie jak rozbójnik na drodze, który zabił owych synów, tak samo i wy wszyscy, którzy wyciągacie swoje ręce przeciw ziemi [...] i szkodzicie jej wszelkim sposobem [...] I wszystkim waszym ciałem rozdeptujecie i uszkadzacie ziemię [...] I wydajecie na śmierć męczeńską i źle się obchodzicie z tą żywą Duszą, z której byliście zrodzeni, więc nieustannie módlcie się i płaczcie z powodu waszych rąk, które źle się do niej odnoszą.

Wy słuchacze, którzy stoicie obarczeni wielką ilością grzechów i win, potrzebujecie przebaczania i łaskawości dla wielu waszych grzechów teraz i na zawsze. Dlatego wybierajcie dzień za dniem dla porozumień (?) i przebaczeń tak, by one [...] mogły przynieść Wam łaskawość (ułaskawienie?).

[brak ośmiu wersów]

Oni (doskonali słuchacze) będą podobni do człowieka, który jest [...] zdrowy na całym swym ciele i wolny jest od wszelkiego bólu i na nic nie choruje.

Wszakże może on czasem nieco zaszkodzić swym niektórym organom, i staje niespokojny i zwraca się ku niemu (organowi), znów i znów pyta, kiedy będziesz uleczony, tak, by całe ciało było sprawne i uwolniło się od bólu.

I znów – są oni przyrównani do bogatego człowieka, który [...] niczego u nikogo nie pożycza. Ale pewnego razu zdarza się konieczność, i u kogoś pożycza drachmę. A potem, wciąż myśli, ”Kiedyż to zwrócę drachmę mojemu wierzycielowi” [...] Podobni do tego [...]

Przypowieść o rolniku

(tekst w języku partyjskim)

1. [...] zbiera on pszenicę, i wsypuje ją do naczynia, które

2. zabiera ze sobą. I idzie do swego domu, z którego przyszedł,

3. bowiem spełnił zadanie, dla którego przybył na pole, i

4. dlatego że przybył żąć wszystko i zbierać,

5. i dlatego, że to, co zbierał, jest już bezpieczne w jego naczyniu [...]

1. ”[...] Chcemy otrzymać [...], błogosławimy i towarzyszymy mu w pomyślnej drodze”.

2. Świadczy to o tym, że on mówił słusznie [i prawdziwie].

1. Prócz tego, on powiedział, ”Zrozumcie, że nikt Was nie uwiedzie,

2. bowiem wiele weźmie moje imię, mówiąc, ”My – Jezus (uczniowie?),

3. i oto jego czas nadszedł”. I wielu z nich uwiedzie.

Przypowieść o mnichu i dziewczynie

(tekst w języku partyjskim)

1. ”[...] Chcę tam umieścić jałmużnę” (w garnku bądź innym naczyniu).

2. Wtedy kobieta dała mu garnek, i mnich umieścił dziewczynę tam. I on odszedł. I odwie[dził] tę kobietę [...] a […]

3. [...] myśliwy. Schwytał on wilka i przyniósł go do [...] On chciał

włożyć go w owo naczynie. Gdy je otworzył, zobaczył dziewczynę, a ona była bardzo piękna. Nie zwlekając zapytał kobietę,

4. ”Co znajduje się w naczyniu? ” A ona odpowiedziała, ”Mnich położył w nie swoją jałmużnę”. Natychmiast myśliwy wyjął dziewczynę, a umieścił tam wilka w [...]

5. O nocnej porze przybył mnich, rozmyślając, ”Chcę wziąć dziewczynę”

6. [...] ”Kiedy wsunął swą rękę do naczynia [...], wilk wyskoczył i zjadł mnicha.

7. Ta przypowieść odnosi się do grzeszników, którzy, wciąż gromadzą bogactwa

8. [...] myślą, że [...] Lecz idą oni do ciemnego Piekła. Podobnie, jak mnich [który] szukał dziewczyny, (a) znalazł wilka [...]

Przypowieść o dwu wężach

(tekst w języku sogdyjskim)

Tu zaczyna się historia o wężach ”Ciężko–nieść” [nieść z trudem] i ”Lekko–nieść” [nieść bez trudu]. Jak opowiadają, były pewnego razu dwa węże, a pierwszego z nich nazywali ”Ciężko–nieść”. Ich ciała były jednakiej wielkości, a ich ogony bardzo długie. Będąc jednakowo rozumne, kochały się tak bardzo, iż nie można ich było zobaczyć osobno. Pewnego razu razem ruszyły w drogę. I kiedy przepełzły przez wiele ziem, jeden z węży popadł w przygnębienie, zaś drugi wąż popełzł w dalszą drogę.

Po jednej stronie drogi była bardzo stroma góra, a z drugiej strony bardzo głęboka otchłań morska. A na ich drodze myśliwy zastawił pułapkę na węże. W pułapce owej było pełno palących się węgli, i we wszystkie strony w powietrze wzlatywały iskry. Myśliwy zaś skrył się w pobliżu. Gdy wąż podpełzł do tego miejsca, zdziwił się mocno, ujrzawszy w powietrzu płomienne iskry. Lecz nie było możliwości uniknąć pułapki, trzeba bowiem było iść naprzód tą drogą, a nie było odwrotu. I wówczas, niedługo się namyślając, wąż rzucił się naprzód, myśląc: ”Przeskoczę przez pułapkę całym swoim ciałem”. Lecz pułapka była bardzo szeroka, a ciało węża długie i bardzo cienkie, i jego ogon był bardzo długi, więc nie mógł przeskoczyć pułapki. Głowa przeskoczyła, ale ogon został z tyłu, i rozłożył się w poprzek jamy, tak iż wąż nie mógł podciągnąć ogona do szyi. Więc wąż się palił i tak umarł. A myśliwy podszedł wkrótce do jamy, wyciągnął rękę i kamieniem rozbił wężowi głowę, podniósł kamień i odszedł bardzo szczęśliwy.

Drugi wąż przypełzł i znalazł swojego przyjaciela martwym, z rozbitą głową. Rozżalił się w głębokości swej duszy: ”Niestety! Byłeś bardzo drogi dla mnie” I płakał i głęboko przeżywał, gorzko opłakując, i powiedział żałośnie: ”O przepiękny bracie, w jakiejż ty hańbie umarłeś, a twój brat w niczym ci nie pomógł?”. Kiedy zaś skończył smucić się głęboko, po cichutku pomyślał: ”Mój brat umarł, dlatego że myślał o całym swym ciele. Jeżeli więc i ja nie znajdę wyjścia [z tej sytuacji], trzeba będzie umierać”. Musiał więc ten problem należycie rozwiązać. I wąż rzekł: ”Ponieważ był on mężczyzną, nie mógł znieść rozdzielenia od swego drogiego ogona; nie mógł znieść żaru i bólu w ciele. Jeżeli zaś zniosę rozdzielenie od mego drogiego ogona i zniosę niewielki (fizyczny) ból w mym ciele, ze względu na duszę, wówczas będę mógł przeskoczyć pułapkę”. Wtedy przestał się trapić i znalazł ogień pozostawiony przez pasterzy. I spalił długi kawał swego ogona, który był bezużyteczny dla ciała. I, gdy stał się mały, wówczas ciało pozbawione ogona bardzo lekko podskoczyło wzwyż i przebyło pomyślnie pułapkę.

Z tych dwu węży – każdy człowiek, który kocha swoje ciało, i którego stosunek [do ciała] jest najważniejszy, ten nieudolnie zadba o duszę. I jego [...] długi. Drugi zaś wąż to człowiek, dla którego dusza droższa jest od ciała. I niewielka ilość jadu (szkody) w nim nie przeszkadza duszy [w tym], by zrzuciła cienkie okowy, krępujące jego duszę. A pułapkami dla duszy są wszystkie te trzy próby – i wysokie góry i głęboka otchłań wody, i rów napełniony ogniem. Łowca – to Agriman (Aryman), a dusza – kamień.

Koniec końców, Starzec – bez dobrych uczynków – jest tym, który nie może przeskoczyć przez owe trzy przeszkody z długim ogonem (grzechów). Lecz wybrany Nowy Człowiek przejdzie oczyszczenie trzema jadami w ciele i jeżeli zniesie ból w swym ciele, który jest konieczny dla przestrzegania Prawa, i jeżeli będzie mógł znieść rozłąkę ze swoją drogą żoną i dziećmi, i bogactwem, to w Dzień Sądu (dosłownie: Ostatni) jego dusza w rezultacie ciała osiągnie pokój i Raj [...]

INNE PISMA MANICHEJSKIE

Wniebowstąpienie Maniego – fragment

(tekst w języku partyjskim)

[4] Podobnie jak władca, który broń i odzież zdejmuje i inną cesarską odzież nakłada, tak i [5] Apostoł Światłości (Mani – przyp. A.S.); zdjął spodnią zbroję bojową, i wsiadł na statek Światłości, i przyjął boską szatę, diadem [10] Światłości i przepiękną koronę, i z wielką radością, razem z bóstwami Światłości, które towarzyszyły mu z prawej strony i z lewej strony, przy dźwiękach czangi i [15] radosnej pieśni poleciał z boską potęgą, jak błyskawica szybka i widmo błyszczące, śpiesząc się do Słupa Wspinaczki [20] Światłości i Księżycowej Sfery, na miejsce boskiego zgromadzenia, i został u ojca Ormuzda–Boga.

Fragment o Ziemi Światłości

(tekst w języku sogdyjskim)

(Język sogdyjski był jednym z języków irańskich, należących do rodziny języków indoeuropejskich – przyp. A.S.).

Ziemia światłości – samoistna, wieczna, cudowna; wysokość jej niedocieczona, głębokość jej niezgłębiona wzrokiem. Żaden wróg, żaden złoczyńca nie przejdzie po tej ziemi. Jej święta powierzchnia – [zbudowana jest] z materii diamentowej, która nigdy nie ulegnie zniszczeniu. Wszystko, co przepiękne, zrodzone jest przez [tę] ziemię: pagórki strojne, piękne, wciąż pokryte kwieciem obfitym; drzewa, których owoc nie opada, nie gnije i nie jest toczony przez czerwie; zdroje, wiecznie wylewające boską wodą, napełniającą całe królestwo światłości, łąki i zagajniki; niezliczone domy i pałace, trony i łoża, które istnieją nieskończenie, od wieku i do wieku.

Prawdopodobnie, tekst, przytoczony tutaj w zrytmizowanej prozie pierwotnie zowstał w formie wierszowanej, czego ślad zachował się w chińskim przekładzie:

«Drogocenna Kraina światłości – bezgraniczna,
Szukają jej skraje i brzegi – na próżno,
Rzeczywiście, wolna ona od najmniejszego ucisku,
Nie ma w niej ni nędzy, ni szkody,

Tu każdy porusza się jak chce i żyje zgodnie ze swą wolną wolą»

Fragment o Drzewie Światłości

(tekst partyjski)

Słońce jaskrawe i księżyc jasny,

Błyszcząc, migoczą na pniu Drzewa.

Ptaki o świcie bawią się radośnie,

Bawi się gołąb, a z nim ptaki różne

Dźwięcznie śpiewają, [i chóry] dziewicze.

Dwa teksty manichiejskie z Oazy Turfańskiej

(teksty, zapisane na jednej uszkodzonej kartce, przypadkowo odnaleziono w ubiegłym stuleciu w ruinach Turfanu, we wschodnim Turkiestanie)

Wiersz liryczny

W boleści płonę – kiedy brwi przecudne mej okrutnej wspomnę. I więcej płonę, kiedy zjednoczenia z ukochaną pragnę. A ciężar życzeń zmusza bym zawracał z drogi, czas nagli wrócić – ukochaną objąć.

Wyjść chcę, aby się objąć z dzieciną kochaną. Wyjść, by się spotkać z kruszyną – sił nie mam. Rwę się wejść do mej małej, by objąć mi drogą.

Smutno! – wejść do pachnącej słodko sił mi już brakuje i wejść nie mogę.

Niechby kazali Bogowie Świetliści, byśmy się znów spotykali. Niechaj nakażą, bym z mą obyczajną już się nie rozłączał. Niechby wszechmocni Anieli szczęście ziemskie mi dali – Niechby nakazali, byśmy z czarnooką trwali w miłości.

W drugim wierszu Aprynczur–Tegin wyśpiewuje chwałę posła światłości Maniego (Burchana)

(tłumaczenie na podstawie rosyjskiego przekładu A. Priełowskogo)

Hojność Pańska – ona, powiadają – to kamień szlachetny. Hojność Pańska – nic nad nią drogocenniejszego. Ale cenniejszym od szafirów jest mój Bóg – tyś, potężnym bohaterem.

Ale cenniejszym od rubinów – potężny bohater, mój Bóg. Twardy diament, powiadają, zawsze będzie ostry – twardy diament – powiadają – bez ostrzenia ostry.

Lecz od diamentu ostrzejszyś ty, mądry, potężny, Światłość moja. Lecz od diamentu ostrzejszyś ty – moje życiodajne światło. Słońcu podobny, jak Bóg, mój bojownik, mój mędrzec – jaśniejszy od słońca, jak Bóg, mój mędrzec, mój bojownik. Wieczny, przecudny, mój Bóg Szlachetny, mnie dany – wiecznie przepiękny i nieosiągalny Burchanie.

(Burchan – prawdopodobnie chodzi o Mys Burchan, świętą górę, czy raczej skałę nad Bajkałem, inaczej skałę–szmana; po przyjęciu buddyzmu zwaną ”Budda” lub ”Bóg” – tu w znaczeniu: Mani – przyp. A.S.)

KSIĘGA GIGANTÓW wersja manichejska, przypisywana prorokowi Mar Maniemu, w zachowanych przypisach i cytatach

Księga Gigantów nie zachowała się w oryginale syryjskim, w jakim została zapisana przez Maniego, ale została zrekonstruowana z urywków, jakie przetrwały w językach: średnioperskim, sogdyjskim, ujgurskim, koptyjskim, partyjskim i łacińskim.

M1. Owych dwustu demonów zstąpiło z nieba na Ziemię.

M2. Ich zejście [z nieba] poruszyło inne niebieskie istoty [mieszkańców nieba].

M3. Oni [demony] zeszły z powodu piękna kobiet, które tam [na Ziemi] uwiodły (por.: Rodz. 6,2; 1 Henoch 6, 1–2; Jub. 5, 1).

M4. Aby uwieść owe kobiety (1 Henoch 7–8) nauczyli je zakazanych sztuk i [ujawnili] niebieskie tajemnice, i oni [giganci] spowodowali ruinę ziemi (Rodz. 6, 5, 11–12; 1 Henoch 7; 9–8; Jub. 5, 2–3).

M5. Ktoś (Henoch?) ostrzegał, iż przybycie owych dwustu demonów przywiedzie do ”utraty mowy” i ”ciężkiej pracy”.

M6. Oni ujarzmili rodzaj ludzki, zabijając w bitwie setki tysięcy sprawiedliwych, gwałtem poślubiając piękne kobiety i zniewalając narody. (Lecz) aniołowie ”osłaniali” Henocha (Rodz. 5, 24; 1 Henoch 87, 3–4, 70, 3; Jub. 4, 21, 23).

M7. Gdy spalali sprawiedliwych, oni przypominali sobie mądrego Henocha.

M8. Shamizad (Shemihazah) (1 Henoch 6, 3; 9,7) zrodził dwóch synów – gigantów, Sa(h)ma (=Ohyah) i Pat–sama (=Nariman lub Ahyah/Hahyah). Inne demony i jakszasy (postaci z mitologii indyjskiej: ”Tytany, geniusze, Jakszasy” – duchy [...] niższe, nie pozbawione pewnych ludzkich wzruszeń, zabarwionych jednak zawsze ”namiętnością”. Jakszasy np. to duchy strzegące skarbów ziemi i mające władzę nad bogactwam,¹⁹⁶)zrodziły pozostałą część gigantów.

M9. Giganci rośli, niszczyli ziemię i rodzaj ludzki. Płacz rodu ludzkiego sięgnął aż do nieba.

M10. Jima (Yima) (zgodnie z kosmologią manichejską jest to przekład imienia żydowskiego Boga Jahwe – przyp. A.S.) przyjął kierowane doń prośby ludzkości, bowiem ludzie błagali go o pomoc.

M11. Ktoś chwalił się, że Sa(h)m i jego brat będą żyli i zawsze będą rządzili, bo mają niezrównaną siłę i władzę.

M12. Gigant Hobabisz (=Humbaba – potwór, postać z Eposu o Gilgameszu, z którą tytułowy bohater stacza walkę – przyp. A.S.) odebrał komuś żonę. Giganci grzeszyli między sobą i poczęli mordować się nawzajem i zabijać inne stworzenia. Sa(h)m i jego brat ustatkowali się. Okazało się, że Sa(h)mie przyśnił się sen, w którym deseczka [tabliczka?] została wrzucona do wody. Ów sen miał trzy znaczenia, zapowiadając zgryzotę, upadek i ruinę. Nariman miał sen o ogrodzie pełnym drzew rosnących w rzędach. I niektórzy z tych dwustu Upadłych [demonów] przyszli do opamiętania.

M13. Ktoś opowiedział kilka przypowieści o różnicy między małym a wielkim, lub o pochodzeniu wielkiego z małego. Nariman opowiedział, jak widział (we śnie?) tych, którzy płakali i głęboko to przeżywał, i wielu innych, którzy byli upadłymi władcami.

M14. Gigant Mahaway, syn Virogdada (=Baraq'el) (1 Henoch 6,7) usłyszał głos przestrzegający go, ponieważ leciał na przód, ku wschodowi słońca, i on podporządkował się ”apostołowi” Henochowi i niebieskiemu głosowi, którzy go przestrzegali, by się opuścił, zanim słońce w płomieniach postawi jego skrzydła (jak Ikara). On się opuścił [w dół] i głos przywiódł go do Henocha.

M15. Henoch wyjaśnił sen, wskazując, iż drzewa to jakby ”Strażnicy” (inaczej: ”Czuwający”; po grecku Egregoroi, a po egipsku Netheru lub Neteru – przyp. A.S.) (1 Henoch 12, 4 n. ), a giganci zrodzeni z kobiet będą ”złamani” [obaleni] przez jakichś [...] (drzewa?)

M16. Ktoś opowiedział, że ktoś mu nakazał, aby on nie uciekał, ale przyniósł posłanie napisane na dwóch kamiennych tabliczkach i zaniósł ów list najpierw Narimanowi. I on mu przyniósł, aby podzielić się zawartością jednej z tabliczek odnoszącą się do demonów i gigantów. Shamizad nakazał mu przeczytać pismo Henocha.

M17. Apostoł Henoch przepowiada sąd nad demonami i ich potomstwem, powiada, że nie będzie dla nich pokoju i ujrzą oni zagładę swoich dzieci (gigantów) (1 Henoch, 14, 6; Jub. 4, 22). Zwraca się do kogoś (możliwe, że do gigantów), którzy panowali w ciągu stu dwudziestu lat. (Rodz. 6, 3) Następnie przepowiada nadchodzącą erę ziemskiej płodności (urodzaju), prawdopodobnie po potopie (1 Henoch 10, 11–22), albo sam potop (Rodz. 7, 8–9).

M18. Sa(h)m nawołuje innych gigantów, by nie smucili się i ucztowali, lecz oni byli zbyt smutni, aby jeść i zamiast tego posnęli. Mahoej poszedł do Atanbusha (=Utnapisztim – lub inny gigant lub inne imię Henocha; Utnapisztim (Ten, Który Znalazł Życie), babiloński pierwowzór Noego, bohater opowieści o potopie.)

M19. Sa(h)m, Shamizad i Mahaway rozmawiali. Mahaway (Mahoej) opowiedział o swoim ojcu Wirgogardzie (Virogard). I niejasno coś wspominał o broni i błogosławieństwie dla tego, kto wiedział, jak uwolnić się od śmierci. Sa(h)m i Mahaway szukali [...] czegoś [...]

M20. Ktoś twierdzi, że on będzie obrońcą Sa(h)ma, jednakże Sa(h)m i Mahaway zaczęli walczyć ze sobą.

M21. Niegodziwe demony ucieszyły się na widok ”apostoła” (Henocha) i nieśmiało zebrały się przed nim. Oczywiście, obiecały się zmienić i wejść na nową drogę, i prosiły o miłosierdzie. (1 Henoch 13, 4–6, 9)

M22. Ktoś (Henoch?) uprzedził grupę (demonów?), że zostaną wydani ogniowi i obłożeni będą wiecznym przekleństwem; pomimo ich wiary, że zawsze będą niesłusznie korzystać ze swej siły, to jednak ją utracą. On także zwracał się do zrodzonych w grzechu, poza małżeństwem (gigantów? – Rodz. 6, 3) i opisując, jak sprawiedliwi będą lecieć ponad ogniem potępienia [przekleństwa], mając z tego złośliwą satysfakcję.

M23. ”Oni”, niewątpliwie demony, wzięli w niewolę kilku niebieskich pomocników. Z tego powodu aniołowie zeszli z nieba budząc przerażenie u dwustu demonów, którzy przyjęli ludzkie oblicze [postać] i skryli się między ludźmi. (1 Henoch 17, 1) Aniołowie rozdzielili ludzi i zaczęli ich obserwować, oddzielając gigantów od demonów, i wprowadzili ”ich” (dzieci gigantów) do trzydziestu dwóch bezpiecznych odległych miast, przygotowanych dla nich przez ”Żywego Ducha” Aryan Wezan (tradycyjna ojczyzna indo–irańczyków – przyp. A.S.) w pobliżu świętych gór – Meru (Sumeru) i innych gór. Ci ludzie wynaleźli sztuki i rzemiosła. A tych dwustu demonów prowadziło wielką wojnę przeciw czterem aniołom.

M24. Atanbush zuchwale walczył w towarzystwie Stróżów i gigantów, i trzech gigantów zostało zabitych. I także anioł był zabity, a [wraz] z nim i inni.

M25. Ohajah i Ahjah postanowili dotrzymać obietnicy i wydać bitwę, i oni chwalili się swoim kunsztem.

M26. Owi czterej aniołowie, na boski rozkaz, związali Egregoroi wiecznymi łańcuchami w ciemnym więzieniu (1 Henoch 10, 11–14; Jub. 5, 6, 10) i unicestwili ich dzieci (1 Henoch 10, 15; 15, 8–12; Jub. 5, 7–9, 11).

M27. Jeszcze przed rebelią Egregoroi ten loch był dla nich przygotowany pod górami; ponadto trzydzieści sześć miast zostało przygotowane do zamieszkania przez złych i długowiecznych synów gigantów, zanim jeszcze zostali oni zrodzeni.

M28. Ohyah (lub Ahjah) odwieczny potwór Lewiatan i archanioł Rafael stoczyli wielką bitwę, ”i oni zniknęli”. Według jednej z tradycji Ohyah przeżył potop i walczył w jednej z bitew po potopie.

M29. Trzy tysiące dwieście osiemdziesiąt lat przeminęło od czasów Henocha do czasów króla Wisztaspy [Vishtasp] (który rządził w czasach proroka Zaratustry, który na równi z Buddą i Chrystusem był apostołem, zanim przyszedł apostoł Mani).

Przypisy

1 Zoroastrianism, [w:] ”The Gnostic and Their Remains, Peake's Bible Commentary”, London 1887, [w:] Internet - http://www.avesta.org/; por. też: Frequently asked questions on Zoroastrianism and the Avesta. WHAT IS ZOROASTRIANISM?, [w:] Internet - http://www.avesta.org; por. też: M. Willey, The secrets of zoroastrianism, 1995 [w:] Internet -http://www.avesta.org

2 M. Ohrmazddad, The Shkand–gumanig Vizar (Doubt–dispelling exposition). The Shkand–gumanig Vizar, or „Doubt–dispelling Exposition”: a Zoroastrian apologetic from the ninth century [w:] Internet - http://www.avesta.org

3 Polityczny atlas świata, Warszawa 1988, s. 128.

4 About the Zend Avesta, Zoroastrianism, & Madai [w:] Internet - http://www.avesta.org

5 M. Dobkowski, Zaratusztrianizm [w:] „Wiedza i Życie”, nr 7/1997.

6 P. Hulka, Twórca religij Iranu Zaratusztra i jego nauka, Warszawa, brak roku wydania, s. 3 – 10.

7 K. Sidor, Bogowie, magowie i nafta, Warszawa 1971, s. 27 n.

8 Tamże, s. 28.

9 Tamże, s. 29.

10 A. Unterman, Encyklopedia tradycji i legend żydowskich, Warszawa 1998, s. 157.

11 W. Zaborski, Religie Aryów wschodnich, Kraków 1894, s. 66 – 71

12 H. Waldenfels, Leksykon religii, Warszawa 1997, s. 20

13 Tamże.

14 E. W. West, The Kusti ritual. The following account is that of Dastur Jamaspji Minochiharji Jamasp–Asa–na, as recorded, s. 383, [w:] Internet - http://www.avesta.org

15 Denkard, Book 7. Marvels of Zoroastrianism , [w:] Sacred Books of the East, t. 5, Oxford 1897, [w:] Internet -http://www.avesta.org

16 Zadspram XX, 14: Selections of zadspram, [w:] Sacred Books of the East, t. 5, Oxford 1897; por. też: Denkard, Book 5. The Life of Zarathushtra, and other marvels, [w:] Sacred Books of the East, t. 5, Oxford 1897.

17 The Kârnâmag î Ardashîr î Babagân. ('Book of the Deeds of Ardashir son of Babag') being the oldest surviving records of the Zoroastrian Emperor, 1896, [w:] Internet - http://www.avesta.org; por. także: Kartir's inscription at Naqsh–i Rajab. Royal inscription found on the Kabah of Zartusht. An account of how Zoroastrianism was propagated beyond Iranian territories during the Third Century, and other religions suppressed, [w:] Internet - http://www.avest a.org

18 M. Willey, The secrets of zoroastrianism, 1995, [w:] Internet - http://www.avesta.org

19 Avesta: Yasna (Sacred Liturgy and Gathas/Hymns of Zarathushtra), [w:] Sacred Books of the East, 1898, [w:] Internet -http://www.avesta.org

20 Selections of Zadspram, [w:] Sacred Books of the East, t. 5, Oxford 1897, rozdz. 21, 8–16, [w:] Internet -http://www.avesta.org

21 W. Zaborski, Religie Aryów..., s. 76.

22 Tamże, s. 76 – 77

23 Tamże, s. 77

24 M. Boyce, Zaratusztrianie, Łódź 1988, s. 37.

25 W. Zaborski, Religie Aryów..., s. 79.

26 M. Boyce, Zaratusztrianie, s. 37

27 Tamże, s. 37

28 Selection of Zadspram, Translated by E. W. West, from Sacred Books of the East, volume 5, Oxford University Press, 1897., [w:] Internet - http://www.avesta.org/

29 Визидагиха–и Задспрам, [w:] Internet – http://www.avest  a.org.ru/

30 M. Boyce, Zaratusztrianie, s. 40

31 Selections of Zadspram...

32 W. Zaborski, Religie Aryów..., s. 102

33 Tamże, s. 102

34 MIANO SŁAVIANSKIE (TO ZNACZY WŁASNOŚĆ SŁOWIAN– PRZYP. A.S) W RĘKU JEDNÉJ FAMILII OD TRZECH TYŚIĘCY LAT ZOSTAJĄCE, CZYLI NIE ZENDAWESTA, A ZĘDASZTA TO JEST ŻYCIE DAWCZA KSIĄŻECZKA ZOROASTRA. TŁOMACZYŁ Z ZĘDSKIEGO JĘZYKA JGNACY PIETRASZEWSKI, DOKTOR FILOZOFII, PROFESSOR JĘZYKÓW WSCHODNICH W UNIWERSYTECIE BERLINSKIM, CZŁONEK AKADEMII JAGIELLOŃSKÉJ, ORAZ WIELU UCZONYCH TOWARZYSTW. WARMIJAK. W BERLINIE, NAKŁADEM AUTORA, 1857.

35 M. Willey, The secrets of zoroastrianism...

36 W. Zaborski, Religie Aryów..., s. 80 – 81

37 M.Boyce, Zaratusztrianie, s. 38 – 39

38 Angels in Zoroastrianism,[w:] Internet - http://www.avesta.org

39 Yavisht i Friyan, [w:] Haug & West, The Book of Arda Viraf, Bombay, London 1872, [w:] Internet - http://www.avesta.org

40 Angels in Zoroastrianism.

41 The Woodcutter And His Fortune (Mushkel Aasan), Sidney 1999, [w:] Internet - http://www.avesta.org

42 M. Boyce, Zaratusztrianie, s. 43 – 45

43 The Qissa–i Sanjan, [w:] Studies in Parsi History,Bombay 1920, s. 94 – 117, [w:] Internet - http://www.avesta.org

44 Denkard, Book 4, 1900, § 105,[w:] Internet - http://www.avesta.org

45 Denkard, (Acts of Religion), Book 3, 1876, rozdz. 83, [w:] Internet - http://www.avesta.org

46 Ulema–i Islam, [w:] B. N. Dhabhar, Persian Rivayats, Bombay 1932, s. 437, [w:] Internet - http://www.avesta.org

47 Avesta: Fragments, [w:] Sacred Books of the East, 1898, t. III, s. 372, [w:] Internet - http://www.avesta.org

48 ZEND – AVESTA OU PLUTÔT ZEN – DAWASTA. EXPLIQUÉ D'APRÈS UN PRINCIPE TOUT–À–FAIT NOUVEAU PAR IGNACE PIETRASZEWSKI, DR. LECTOR REGIUS LANGUES ORIENTALES A L'UNIVERSITÉ DE BERLIN, ET MEMBRE DE L'ACADÉMIE JAGUELONIENNE A CRACOVIE &C. &C., LE TEXTE EST ACCOMPAGNÉ D'UNE TRADUCTION POLONAISE ET FRANÇAISE, ET SUIVI D'UN VOCABULAIRE ET D'UNE GRAMMAIRE. SECOND VOLUME. CHAPITRE IX – XXII. DU WENDIDAD. BERLIN CHEZ L'AUTEUR ÉDITEUR. 1862

49 Chidag Andarz i Poryotkeshan: A Zoroastrian Catechism, Select Counsels of the Ancient Sages, also known as 'The Book of Counsel of Zartosht' Excerpt, [w:] The Teachings of the Magi ([w:] Internet -  http://www.avesta.org

50 Denkard, Book 6: Wisdom of the Sages by Aturbad I Emedan, 1907, [w:] Internet - http://www.avesta.org

51 Ulema–i Islam...

52 J. J. Modi, The Funeral Ceremonies of the Parsees, Bombay 1928 [w:] Internet - http://www.avesta.org; por. też: Shayest Na–Shayest (Proper and Improper), [w:] Sacred Books of the East, t. 5, Oxford 1885, [w:] Internet - http://www.avesta.org

53 Dadestan–i Denig ('Religious Decisions'), [w:] Sacred Books of the East, t. 24, Oxford 1880, rozdz. 16, 1–4, [w:] Internet -http://www.avesta.org

54 M. Boyce, Zaratusztrianie, s. 45

55 J. J. Modi, Tamże; Sz. Szydelski, Eschatologia irańska a biblijna, Lwów 1938, s. 12 i n.

56 M. Boyce, Zaratusztrianie, s. 45

57 Dadestan–i Denig...

58 J. J. Modi, The Funeral Ceremonies...

59 Denkard, Book 9, Oxford 1897, Fargard 16 i n.; por. też: Pahlavi text: About the Style of Letter Writing. (Aininak Nâmak Yaktibunishnih), [w:] Vijârishn I Chatrang, Bombay 1932; por. też: Menog–i Khrad ('The Spirit of Wisdom'), [w:] Sacred Books of the East, t. 24, Oxford 1880, rozdz. 1, 111–140, [w:] Internet - http://www.avesta.org; por. też: M. Składankowa, Bohaterowie, bogowie i demony dawnego Iranu, Warszawa 1984, s. 285 – 286

60 Avesta: Vendidad, [w:]Sacred Books of the East, 1898 [w:] Internet - http://www.avesta.org

61 Avesta: Visperad (Extensions to the liturgy), [w:] Sacred Books of the East, 1898 [w:] Internet - http://www.avesta.org

62 Sz. Szydelski, Eschatologia irańska..., s. 14

63 Tamże.

64 Menog–i Khrad...

65 W. Zaborski , Religie Aryów..., s. 78

66 Sz. Szydelski, Eschatologia irańska, s. 15 – 16

67 Avesta: Vendidad...

68 J. J. Modi, The Funeral Ceremonies...

69 J. W. Suliga, Wielcy magowie świata. Dzieje ezoterycznej tradycji Zachodu, t. I, Warszawa 1997, s. 257 – 258

70 Apokryfy Nowego Testamentu, pod redakcją Ks. M. Starowieyskiego, t. I – „Ewangelie Apokryficzne”, Lublin 1986;

71 Η Καινη Διαθηκη, Αθηναι 1973, s. 7

72 Э. Светлов, Вестники Царства Божия, Брюссель 1972, s. 358 – 359

73 Tamże, s. 359.

74 Sz. Szydelski, Eschatologia irańska..., s. 24; Denkard, Book 8. Contents of the Nasks (Ancient Canon of Zoroastrianism), [w:] Sacred Books of the East, Oxford 1897. Nask 13, 1–16, [w:] Internet - http://www.avesta.org

75 Sz. Szydelski, Tamże, s. 38–39

76 Zoroastrian millennium prophecies, [w:] Pahlavi Rivayat, rozdz. 25, 1990, [w:] Internet - http://www.avesta.org

77 Kartir's Inscription At Naqsh–I Rajab, [w:] Avesta Zoroastrian Archives, [w:] Internet – www.avesta.org

78 Sz. Szydelski, Eschatologia irańska, s. 22 – 23

79 Zand–i Vohuman Yasht, [w:] Sacred Books of the East, t. 5, Oxford 1897, rozdz. 2, 1–64, [w:] Internet - http://www.avesta.org

80 Jamasp Namak („The Book of Jamaspi”), 1903, [w:] Internet - http://www.avesta.org

81 M. Boyce, Zaratusztrianie, s. 63

82 Sz. Szydelski, Eschatologia irańska, s. 50

83 M. Boyce, Zaratusztrianie, s. 63

84 P. Hulka, Twórca religij , s. 92 – 95

85 The Bundahishn („Creation”) or Knowledge from the Zand [w:] Sacred Books of the East, t. 5, rozdz. 30, 9, Oxford 1897, [w:] Internet - http://www.avesta.org

86 Sz. Szydelski, Eschatologia irańska, s. 22–23.

87 Tamże, s. 50.

88 Tamże.

89 Zoroastrian millennium prophecies [w:] ”Pahlavi Rivayat” [w:] Internet - http://www.avesta.org

90 Avesta: Khorda Avesta (Book of Common Prayer), [w:] Sacred Books of the East, 1898, [w:] Internet - http://www.avesta.org

91 Sz. Szydelski, Eschatologia irańska, s. 50.

92 Zand–i Vohuman Yasht...

93 Menog–i Khrad...

94 The Pahlavi Rivayat of Farnbag–Srosh, 1938, [w:] Internet - http://www.avesta.org

95 Menog–i Khrad...

96 Dadestan–i Denig..., [w:] Internet - http://www.avesta.org; por. też: Denkard, Book Five, 1900, rozdz. 9; por. też: Shayest Na–Shayest (Proper and Improper), [w:] Sacred Books of the East, t.5, Oxford 1885 [w:] Internet - http://www.avesta.org

97 A. K. Turner, Historia piekła, Gdańsk 1996, s. 19

98 M. Boyce, Zaratusztrianie, s. 46

99 The Book Of Arda Viraf, [w:] The Sacred Books and Early Literature of the East, Volume VII: Ancient Persia, 1917

100 ZEND – AVESTA OU PLUTÔT ZEN – DAWASTA. EXPLIQUÉ D'APRÈS UN PRINCIPE TOUT–À–FAIT NOUVEAU PAR IGNACE PIETRASZEWSKI, DR. LECTOR REGIUS LANGUES ORIENTALES A L'UNIVERSITÉ DE BERLIN, ET MEMBRE DE L'ACADÉMIE JAGUELONIENNE A CRACOVIE &c. &c., LE TEXTE EST ACCOMPAGNÉ D'UNE TRADUCTION POLONAISE ET FRANÇAISE, ET SUIVI D'UN VOCABULAIRE ET D'UNE GRAMMAIRE. TROISIÈME VOLUME. WYSPERAD ET JASNA. BERLIN CHEZ L'AUTEUR ÉDITEUR. 1862

101 Pahlavi texts: The Nature and Wisdom of a Fortunate Man. (Him va Kherat i Farkho Gabra) [w:] Vijârishn I Chatrang, Bombay, 1932,[w:] Internet - http://www.avesta.org

102 Sayings of Adarbad Mahraspandan,[w:] The Teachings of the Magi, London 1956, oraz Some Sayings Of Adhurbadh, Son Of Mahraspand, Bombay 1897, [w:] Internet - http://www.avesta.org

103 Counsels of Adarbad Mahraspandan, [w:] The Teachings of the Magi, London 1956, s. 101, oraz The Counsels Of Adhurbadh, Son Of Mahraspand, Bombay 1897

104 Sayings of Adarbad Mahraspandan...

105 Menog–i Khrad...

106 Dadestan–i Denig...; por. też: Denkard Book Five. brak miejsca wydania, 1900, Rozdział 9, [w:] Internet - http://www.avesta.org

107 Chidag Andarz i Poryotkeshan...

108 Tamże.

109 Tamże.

110 Tamże.

111 Tamże.

112 M. Boyce, Zaratusztrianie, s. 95 – 98.

113 M. Sâdeq Nazmi–Afshâr, Anâhitâ, the Mother of Gods Iran, the Cradle of the Early Gods, [w:] http://www.ca–soas.com/CAIS/Religions/iranian/anahita.htm

114 Wikipedia wolna encyklopedia – http://pl.wikipedia.org/wiki/Anahita

115 Maneckji Nusservanji Dhalla, History of Zoroastrianism, [w:] ”Avesta – Zoroastrian Archives”, New York, London, Toronto 1938 [w:] Internet – http://www.avesta.org/avesta.html

116 Tamże.

117 Tamże.

118 Tamże.

119 Манихейство. Учение о Царстве Света [w:] ''Зороастризм и манихейство'': взгляд со стороны и взгляда зороастрийца [w:] Internet – http://www.ashavan.by.ru/zoroastr.html

120 С.В. Болотников, Манихейство как религия постмодернизма, [w:] Журнал ”Самиздат”, [w:] Internet -http://zhurnal.lib.ru/b/bolotnikow_s_w/manihejstwo.shtml

121 J.P. Arendzen, Manichaeism, [w:] The Catholic Encyclopedia, 1913.

122 Encyklopedia Biblijna, red. nauk. P.J. Achtemeier, Warszawa [1999], s. 345

123 С.В. Болотников, Манихейство...

124 Tamże; S.G. Richter, Arbeitsstelle für Manichäismusforschung, Institut fuerÄgyptologie und Koptologie, Der Manichäismus, 1998

125 Манихейство. Учение о...

126 Tamże.

127 J.P. Arendzen, Manichaeism...

128 A. Sarwa, Herezjarchowie i schizmatycy, Poznań 1991. s. 9.

129 Манихейство. Учение о...

130 T. Apiryon, Manes (c. 216–276 e.v.), Ordo Templi Orientis 1995.

131 J.P. Arendzen, Manichaeism...

132 Русская апокрифическая студия, [w:] Internet - http://apokrif.fullweb.ru/  ; por. także: J.P. Arendzen, Manichaeism...

133 A. Sarwa, Herezjarchowie..., s. 9.

134 Русская апокрифическая студия.

135 Манихейство. Учение о...

136 A. Sarwa, Herezjarchowie..., s. 10.

137 J.P. Arendzen; From the Catholic Encyclopedia, Encyclopedia Press, Inc., 1913.

138 A. Sarwa, Herezjarchowie..., s. 10–11.

139 J.P. Arendzen, Manichaeism...

140 С. В. Болотников, Манихейство...

141 Русская апокрифическая студия.

142 Манихейство, [w:] China Radio International, Monday Jun 27th 2005.

143 Русская апокрифическая студия.

144 A. Sarwa, Herezjarchowie..., s. 11; por. także – What If Manichaeanism flourished?, First an intro in Manichaean theology...,[w:] ”Sacred Scrolls of the Essene Church”, [w:] Internet - http://essenes.net/maniflour.html

145 С. В. Болотников, Манихейство...

146 Tamże.

147 Tamże.

148 Encyklopedja Kościelna, podług Teologicznej Encyklopedji Wetzera i Weltego, z licznemi jej dopełnieniami, przy współpracownictwie kilkunastu duchownych i świeckich osób wydana przez X. Michała Nowodworskiego, t. XIII s. 365–367, Warszawa 1880

149 С.В. Болотников, Манихейство...

150 Tamże.

151 Tamże.

152 А.П. Дудин, Дуальное манихейство как причина гибели Уйгурии и Ирана, «Академия Тринитаризма», [w:] Internet -http://www.trinitas.ru/rus/

153 С.В. Болотников, Манихейство...

154 Tamże.

155 Tamże.

156 Tamże.

157 A. Sarwa, Herezjarchowie..., s. 12–16

158 Tamże.

159 J.P. Arendzen, Manichaeism...

160 Manichaean Dualism. Severus on the ”Two Sources”; T. Apiryon, Manes...

161 A. Sarwa, Eschatologia Zaratusztrianizmu, Sandomierz 2005, s. 38 i n.

162 J. Żak–Bucholc, Sambhala – cudowna kraina, [w:] ”Racjonalista”, 06–09–2003

163 Манихейство. Учение о...

164 Wikipedia. Wolna Encyklopedia [w:] Internet – http://pl.wikipedia.org/wiki/Kalpa

165 Манихейство. Учение о...

166 A. Sarwa, Herezjarchowie..., s. 13

167 Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych Władysława Kopalińskiego.

168 Русская апокрифическая студия, por. też: Вл. Соловьев, Манихейство, [w:] Internet -http://www.magister.msk.ru/library/be/m/ma0006.htm

169 Русская апокрифическая студия.

170 A. Sarwa, Herezjarchowie..., s. 13.

171 Русская апокрифическая студия.

172 A. Sarwa, Herezjarchowie..., s. 13

173 Русская апокрифическая студия.

174 Русская апокрифическая студия; por. także: T. Apiryon, Manes...

175 W. Sundermann, Manichean Eschatology, [w:] ”CAIS, The Circle of Ancient Iranian Studies”, [w:] Internet – http://www.cais– soas.com/CAIS/Religions/iranian/Manichaeism/manichaen_eschatology.htm

176 Tamże.

177 Tamże.

178 Tamże.

179 Tamże.

180 Tamże.

181 T. Apiryon, Manes...

182 Д. Куталёв, Манихейство, [w:] «Новая Астрологическая Энциклопедия», [w:] Internet – http//www.astrologic.ru/

183 J.P. Arendzen, Manichaeism...

184 Tamże.

185 T. Apiryon, Manes...

186 Tamże.

187 Tamże.

188 H. Waldenfels, Leksykon religii, Warszawa 1997, s. 237

189 Манихейство. Учение о...

190 J.P. Arendzen, Manichaeism...

191 Tamże.

192 Tamże.

193 A. Sarwa, Herezjarchowie..., s. 14

194 Tamże, s. 14–15.

195 С. В. Болотников, Манихейство...

196 BHAGAWAD GITA. PIEŚŃ, przekład W. Dynowskiej, BIBLIOTEKA POLSKO– INDYJSKA 1947, Wydanie drugie 1956, wydanie trzecie 1957