Wydanie elektroniczne

CHUFO LLORÉNS

Pisarz hiszpański, z zawodu prawnik, urodzony w Barcelonie. Przez wiele lat pracował w przemyśle rozrywkowym jako impresario. Autor sześciu książek. Zadebiutował w 1986 powieścią Nada sucede la víspera, finalistką Planeta Prize. W 1993 wydał La otra lepra, w 2001 Uciekinierkę z San Benito, w 2003 – Sagę wyklętych. Wielki sukces komercyjny odniosła powieść historyczna Władca Barcelony, opublikowana w 2008 – w samej Hiszpanii sprzedano blisko milion egzemplarzy. W 2011 ukazała się jej kontynuacja zatytułowana Morze ognia.

Tego autora

WŁADCA BARCELONY

MORZE OGNIA: WŁADCA BARCELONY II

UCIEKINIERKA Z SAN BENITO

SAGA WYKLĘTYCH

Tytuł oryginału:

LA SAGA DE LOS MALDITOS

Copyright © Chufo Lloréns Cervera 2003

All rights reserved

Published by arrangement with Random House Mondadori S.A., Barcelona

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros A. Kuryłowicz 2013

Polish translation copyright © Grzegorz Ostrowski & Joanna Ostrowska 2013

Redakcja: Barbara Nowak

Zdjęcia na okładce: Getty Images/Flash Press Media:

Hulton Archive (dziewczyna), Central Press (Hitler)

Projekt graficzny okładki: Andrzej Kuryłowicz

ISBN 978-83-7885-093-9

Wydawca

WYDAWNICTWO ALBATROS A. KURYŁOWICZ

Hlonda 2a/25, 02-972 Warszawa

www.wydawnictwoalbatros.com

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Moim wnukom, które są prawdziwym darem od Boga:

Víctorowi Blasco

Pauli Monerris

Javiemu Monerrisowi

Tomasowi Triginerowi

Hugonowi Blasco

Carli Lloréns

Pepemu Triginerowi

(w kolejności według wieku)

byście – kiedy wasi mali przyjaciele zapytają was,

co robi wasz dziadek –

mogli odpowiedzieć: Pisze bajki dla dorosłych.

I mojej żonie Cris,

wobec której zawsze będę miał dług wdzięczności.

Wszystko Ci zawdzięczam,

Twoją wiarę, rady, Twoje bezsenne noce…

Daj mi czas, żebym mógł Ci się odwdzięczyć

OD AUTORA

Saga wyklętych to powieść historyczna, w której postacie fikcyjne są wymieszane z autentycznymi. Miejsca, w których poruszają się jedne i drugie, a także obyczaje i atmosfera należą do ich epoki. Starałem się maksymalnie wiernie zachować chronologię wydarzeń, a jeśli ją zmieniałem dla potrzeb narracji, odnotowywałem to w przypisie.

Jak powiedział Aleksander Dumas, „historia to gwóźdź, na którym wieszam moje powieści”.

Aleksandrowi Dumasowi, Wiktorowi Hugo, Lwu Tołstojowi, Robertowi Louisowi Stevensonowi, Edgarowi Rice’owi Burroughsowi, Danielowi Defoe, Margaret Mitchell, Henrykowi Sienkiewiczowi, Lewisowi Wallace’owi i Arturowi Pérezowi-Revertemu – autorom odpowiednio Hrabiego Monte Christo, Nędzników, Wojny i pokoju, Wyspy skarbów, Tarzana wśród małp, Robinsona Crusoe, Przeminęło z wiatrem, Quo vadis?, Ben Hura i Kapitana Alatriste, prawdziwie wielkich objętościowo powieści.

I Miguelowi Delibesowi.

Z wyrazami najszczerszej zazdrości. Dziękuję za cudowne chwile, które mi podarowaliście.

OSOBY

ISAAC ABRANAVEL BEN ZOCATO, wielki rabin Toledo, poborca podatkowy króla Jana I Trastámary

ESTHER, piękna córka Isaaca

RUTH, druga żona rabina Toledo, ciotka Esther

SARA, piastunka Esther

GEDEÓN, majordomus rodziny Abranavelów

SAMUEL BEN AMIA, kupiec, bliski przyjaciel wielkiego rabina (Labrat ben Batalla)

RUBÉN, syn Samuela

SIMÓN, żydowski młodzian pochodzący z prostej rodziny, zakochany w Esther

ZABULÓN SILVA, ojciec Simóna

JUDIT ARENAS, matka Simóna

DAVID, serdeczny przyjaciel Simóna

ISMAEL CABALLERIA, rabin w jednej z toledańskich synagog, wuj Davida

ABDÓN MERCADO, dajan w dzielnicy żydowskiej Las Tiendas

RAFAEL ANTÚNEZ, przełożony jednej z trzech dzielnic żydowskich w Toledo

AMONEDO GÓMEZ, lekarz rodziny Abranavelów

HENRYK II ŁASKAWY, pierwszy król z dynastii Trastámara

JAN I, syn i następca Henryka II

PEDRO LÓPEZ DE AYALA, kanclerz królewski za rządów Henryka II i Jana I, znany autor dzieł literackich

INÉS HERCILLA, węglarka mieszkająca samotnie w lesie pod Toledo

DOMINGO, młodzian o zdumiewającej sile, nazywany Sześciopalcym albo Szóstakiem, wnuk Inés

ALEJANDRO TENORIO Y HENRIQUEZ, biskup Toledo

ALONSO HENRIQUEZ DE AVILA, kardynał i wuj biskupa

DEL ENCINAR, brat MARTIN, koadiutor

ANTÓN MAESE PEÑARANDA, słynny mistrz murarski

RODRIGO BARROSO, bakałarz nazywany Jednookim

RUFO EL COCLRADO, wspólnik bakałarza

CRESCANCIO PADILLA, kompan bakałarza

AQUILINO FELGUEROSO, kompan Crescencia i Colorada, wspólnik bakałarza

FERRÁN MARTINEZ, archidiakon Éciji, fanatyczny prześladowca Żydów

SERVANDO NÚÑEZ BATOCA, biskup Sewilli

SOLOMÓN LEVI, bankier z Kordoby

MATTHIAS OBRADOR, rachmistrz pracujący w banku don Solomóna

MYRIAM VIDAL GOSARA, mieszkanka Sewilli, przyjaciółka Esther

BENJAMIN, synek Esther

RAQUEL, córeczka Esther

MAYR ALQUADEX, wielki rabin Sewilli

DRACÓN, kupiec, właściciel i kapitan statku El Aquilón

OSOBY

LEONARD PARDENVOLK, jubiler żydowski

GERTRUD, żona Leonarda, katoliczka

HANNA, córka Leonarda i Gertrud, bliźniacza siostra Manfreda

MANFRED, syn Leonarda i Gertrud

SIEGFRIED, starszy brat Hanny i Manfreda

ERIC KLINKERBERG, serdeczny przyjaciel Siegfrieda, narzeczony Hanny

STEFAN HEMPEL, lekarz, przyjaciel Leonarda Pardenvolka

ANNELIESE, żona Stefana, przyjaciółka Gertrud z lat dzieciństwa

HERMAN, służący w domu Pardenvolków

MATTHIAS, pracownik zakładu jubilerskiego

HELGA, córka Matthiasa, członek partii komunistycznej

HUGO BREITNER, rywal Siegfrieda i Manfreda z czasów szkolnych

ERNST KAPPEL, pułkownik SS

KARL KNUT, komunista

FRITZ GLASSEN, komunista

BUKOSKI, komunista, szef organizacji partyjnej

CONRAD WEMBERG, komunista, lekarz

KLAUS VORTINGUER, przyjaciel Hanny i kolega uniwersytecki Siegfrieda

HANS BRUNNEL, kapitan, adiutant Ernsta Kappla

AUGUST NEWMAN, wykładowca na Uniwersytecie Berlińskim, przyjaciel Vortinguera

KARL SCHMORELL, prelegent

FRIEDRICH KAUSEMBERG, szwagier Leonarda

ROBERT LEIBER, ksiądz, pracownik kurii watykańskiej

PANKRATIUS PFEIFFER, przełożony zgromadzenia salwatorianów

OLIVER WINKLER, oficer na łodzi podwodnej

OTTO SCHUHART, komandor, dowódca łodzi podwodnej

JUTTA, matka Erica

INGRID, siostra Erica

EMIL COSMODATER, student

LEONARD ROSEMBERG, Żyd, chirurg

ROLAND FREISLER, sędzia nazistowski

GERTRUD LUCKNER, dyrektor berlińskiego Caritasu

LAGI SOLF, hrabina Ballestrem

HILDA, Żydówka

ASTRID, akuszerka w obozie Flossenbürg

ANTONELLO TROMBADORI, szef GAP

ANGELA, członkini rzymskiego ruchu oporu

POELCHAU, ksiądz pracujący w klasztorze Adoratorek

WERNER HASS, weterynarz w rzeźni w Grünwaldzie

TONI, mieszkaniec Grünwaldu

Toledo

Dom stojący w dzielnicy El Tránsito po prawej stronie synagogi, między ulicą o tej samej nazwie a Santo Tome, na zewnątrz był skromny, można by nawet powiedzieć, że zwyczajny, dlatego patrząc na ubogie, pobielone wapnem ogrodzenie, nikt nie podejrzewał, że kryje bogate i wytworne wnętrza. W niczym nie ustępował domom należącym do szlachty zajmującej górną część miasta. Dominował w tej żydowskiej dzielnicy Toledo, a rodzina, do której należał, miała swobodny wstęp do królewskiego alkazaru¹. Isaac Abranavel ben Zocato, tak jak jego ojciec i dziad, oprócz tego, że był głównym rabinem, zaliczał się do najzamożniejszych i najważniejszych osób w gminie, a jego fortuna pochodziła z czasów, w których dziadek służył Ferdynandowi IV jako administrator królewski i poborca podatkowy. Urząd ten odziedziczył jego ojciec i piastował za panowania Alfonsa XI, a Isaac starał się pełnić go równie dobrze u Jana I, a wcześniej u jego ojca, Henryka II Trastámary.

Dzielnica była plątaniną ulic i zaułków na stoku skalistego wzgórza, na którym leżało Toledo, wciśniętych między zewnętrzną stronę murów i rzekę, otaczających synagogę i zbiegających się na placu targowym, miejscu, gdzie ten przedsiębiorczy naród finalizował wszystkie transakcje handlowe. Toledańscy Żydzi byli z natury dyskretni, w dodatku czasy nie sprzyjały afiszowaniu się bogactwem ani rozbudzaniu zazdrości wśród mieszkańców nędznych dzielnic chrześcijańskich, którzy stłoczeni w murach stolicy ledwo wiązali koniec z końcem.

Ten ranek 1383 roku był zimny, jak przystało na miesiąc szwat². Wszystko spowijała gęsta mgła ciągnąca się nisko od Tagu. Samuel ben Amia zmierzał statecznym krokiem w stronę domu przyjaciela, wielkiego rabina Isaaca Abranavela. Dwie sprawy zaprzątały jego umysł: pierwsza wypełniała mu duszę radością, druga – obawą. Jego pierworodny, Rubén ben Amia, od czasu swojej bar micwy³ był po słowie z Esther, młodziutką i piękną córką rabina, powinni więc uzgodnić datę sziduch⁴ oraz podpisania tenaim⁵ jeszcze przed ostatecznym wypłaceniem nadan⁶. Młodzi znali się od dzieciństwa i obie rodziny postanowiły, że po osiągnięciu stosownego wieku zostaną połączeni świętym związkiem. Majątek Samuela i jego wpływy w gminie były nieporównywalnie mniejsze od majątku i wpływów wielkiego rabina, ale temu ostatniemu nie zależało, żeby córka wyszła za mąż dla pieniędzy. Poza tym pomimo młodego wieku Rubén cieszył się w gminie żydowskiej zaskakująco wielkim autorytetem jako lamdan⁷. To właśnie było powodem radości Samuela, ale istniało też coś, co budziło w nim lęk: archidiakon Éciji Ferran Martínez nie przestawał podsycać swoimi napastliwymi mowami nienawiści, jaką chrześcijanie żywili do narodu żydowskiego, a do tego papież Grzegorz XI przypomniał królowi, że nie może osłaniać żydowskich poddanych, nawet jeśli tak wiernie mu służyli. Bogate doświadczenie i wyostrzony instynkt mówiły Samuelowi, że jeśli ogień zapłonie w jakimś odległym miejscu, wiatr na pewno go rozdmucha i wystarczy iskra, by przeniósł się gdzieś daleko. Bywało tak już wcześniej – palenie dzielnic żydowskich należało do ulubionych rozrywek wasalów króla Kastylii. Po takich bezdrożach wędrowały myśli Samuela, kiedy skręciwszy na rogu, gdzie znajdowało się Źródło Dziewicy, stanął przed skromnym kamiennym łukiem okalającym bramę ogrodu Abranavelów, zwieńczonym herbem rabina, który jego dziadek otrzymał swego czasu od króla Ferdynanda IV. Była to płaskorzeźba przedstawiająca otwartą księgę i pióro leżące w poprzek na jej stronicach, z wypisanymi na brzegu słowami: FIDELIS USQUAM MORTEM⁸. Uniósł połę peleryny i stromą wąską ścieżką dotarł do drzwi domu. Tam chwilę odpoczął, by jego oddech mógł odzyskać właściwy rytm, a kiedy mu się to udało, wyciągnął rękę przez rozcięcie w okryciu, ujął kołatkę, uderzył nią mocno w metalową płytkę chroniącą grube dębowe drzwi i czekał. Dźwięk rozszedł się po domu; po jakimś czasie odgłos spokojnych kroków zapowiedział, że ktoś nadchodzi. Usłyszał hałas otwieranego okienka. Czyjeś czujne oczy obejrzały go z uwagą; okienko zamknęło się i zgrzyt odsuwanych rygli potwierdził, że został rozpoznany. Drzwi otworzyły się powoli i stanął przed nim służący domu Abranavelów, który pochyliwszy głowę, zaprosił go do środka.

– Czy zastałem rabina?

– Don Isaac oczekuje pana w ogrodowej galerii.

Samuel ben Amia wszedł i podając słudze spiczasty kapelusz i pelerynę, polecił mu uprzedzić pana. Służący zamknął cicho drzwi i gestem pokazał kupcowi, aby szedł za nim.

Nie była to jego pierwsza wizyta w domu Abranavelów, ale wciąż nie mógł się nadziwić harmonijnemu pięknu oraz powściągliwemu, oszczędnemu przepychowi mijanych pomieszczeń. Doszli do przedsionka, skąd wchodziło się do galerii. Sługa poprosił Samuela, by zaczekał, a on tymczasem zapowie panu wizytę. Wyszedł, zostawiając gościa pośrodku sali. Była to obszerna izba, w której wszystko świadczyło o dobrym guście i bogactwie gospodarza. Pod kasetonami z rzeźbionego drewna po jednej stronie stała sofa wyściełana przedniej jakości skórą kordobańską w kolorze zielonym, z poduszkami z wytłaczanego, o ton ciemniejszego materiału; pośrodku niski stół, na którym królowała olbrzymia miedziana taca mauretańska; po drugiej stronie sekretarzyk z czarnego hebanu inkrustowany masą perłową i kością słoniową, a na nim przybory do pisania ze skorupy żółwia i srebra, kałamarz z pokrywką z tego samego metalu rzeźbionego na kształt koronki, ptasie pióro i piasecznica do suszenia atramentu. Ściany zabudowano półkami pełnymi ksiąg, zwojów pergaminu i skóry cielęcej, na których grzbietach można było odczytać znamienite tytuły i nazwiska autorów tak słynnych jak Majmonides czy Ben Gabirol. Obok dzieł tego ostatniego stała kopia Księgi podróży Beniamina z Tudeli i Szewet Jehuda (Bicz Judy) Ibn Vergi, a na najniższej półce oprócz takich dzieł kabalistycznych jak Zohar znalazły się Dzieje Józefa Flawiusza. W najbardziej odległym kącie stał siedmioramienny świecznik, a na pulpicie leżała kopia Talmudu jerozolimskiego⁹ otwarta na stronie należącej do porządku Naszim z zapisami dotyczącymi związku małżeńskiego dwóch osób.

Samuel patrzył na to wszystko z podziwem, kiedy poważny i stanowczy głos przyjaciela pozdrowił go z głębi sali.

– Szalom¹⁰, Samuelu. Jakże się miewa mój umiłowany druh i ukochany brat?

– Szalom, Isaacu. Podziwiam cuda z twojej biblioteki i pragnę omówić z tobą tyle spraw, że nie wiem zaprawdę, od czego mam zacząć.

Obaj mężczyźni zwracali się do siebie poufale po imieniu przez wzgląd na łączącą ich przyjaźń z czasów młodości.

– Na wszystko znajdzie się czas, jeśli go sobie rozplanujemy.

– Rabin podszedł do Samuela i ujmując go za ramiona, zbliżył swą brodatą twarz do twarzy przyjaciela i ucałował w oba policzki. – Ale… siądźmy wygodnie, lepiej będzie się nam rozmawiało.

Samuel podszedł za Isaakiem do sofy.

– Najpierw powiedz, co cię tak bardzo trapi. Znam cię dobrze, przyjacielu, i wiem, że dopóki nie zrzucisz brzemienia, które dręczy twój umysł, nie będziesz w stanie rozmawiać o ważnym dla nas interesie.

Samuel umościł się wygodnie na wytłaczanej kanapie i westchnąwszy głęboko, zaczął wyrzucać z siebie potok słów, wyłuszczając, na czym polegają jego troski.

– To prawda, że jestem wielce strapiony; nie podobają mi się ani nastroje, jakie panują w mieście, ani nowiny, które docierają do mych uszu.

– Nie zadręczaj się tak, przecież wiesz, że na nasz lud spadają co jakiś czas nieszczęścia, którym nie ma końca, potem jednak wody wracają do swojego koryta i życie toczy się dalej. Jesteśmy stworzeni, by przetrwać; tak było i tak będzie zawsze.

– Słyszałeś, że biskup Tenorio zamierza powiększyć katedrę?

– Nie przywiązuj do tego wagi, drogi przyjacielu, prawie zawsze okazuje się, że to tylko czcza gadanina ludzi, którzy nie mają czym zająć czasu. Czyżby wydawało ci się to bardziej niepokojące niż czterdzieści lat wędrówki naszego ludu przez pustynię po wyjściu z Egiptu? Czyż nie było gorzej, kiedy ojcowie nasi ruszyli w drogę, by znowu stać się niewolnikami w czasach Nabuchodonozora? A co mi powiesz o czasach Tytusa, który zburzył świątynię jerozolimską?

– Tamto przeminęło, Isaacu, a my jesteśmy tutaj. Martwi mnie dzień dzisiejszy, nie wczorajszy.

– Sam rzekłeś „tamto przeminęło, a my jesteśmy tutaj”… Nic i nikt nie przeszkodzi w przetrwaniu naszego ludu. – Rabin czule poklepał swojego gościa po kolanie. – Nasza krew jest zbyt gęsta, drogi przyjacielu; przeżyjemy, niezależnie od tego, co się wydarzy.

– Może i masz rację. Niech będzie pochwalony Adonai¹¹. Ale ja nie mam twojej siły i jeśli związek, który planujemy, nie będzie korzystać z owoców spokojnej egzystencji i dzieci nasze zmuszone będą żyć jak psy, to myśl, że dzieci ich dzieci będą wspominać, w jak strasznych czasach przyszło nam wieść żywot, nie jest dla mnie żadnym pocieszeniem.

– Powiedz, co cię tak bardzo niepokoi?

– Gadają po kątach, że biskup Tenorio zamierza poszerzyć krużganki katedry i w tym celu musi zburzyć piętnaście albo i dwadzieścia domów w dzielnicy żydowskiej Las Tiendas, a jak ci wiadomo, mieszkam tuż obok, a kilka kroków dalej mam sklep. Jeśli to prawda, będę zrujnowany.

– Martwisz się na zapas, bo przecież nic się jeszcze nie wydarzyło. Kiedy będzie już cokolwiek wiadomo, powiem jak trzeba i postaram się, by moje słowa dotarły do właściwych uszu. Nie obawiaj się, drogi przyjacielu; pomówmy teraz o sprawie, która od nas zależy i która wniesie tyle radości do naszych domów.

Tenorio

Prałat dobiegał pięćdziesiątki, ale wyglądał, jakby nie skończył jeszcze czterdziestego roku życia. Był wysoki, atletycznie zbudowany, miał ciało ukształtowane przez ćwiczenia fizyczne, gęstą kasztanową czuprynę stanowiącą przedmiot jego wielkiej dumy, grecki profil, z powodu którego każda z kopii posągów Praksytelesa i Fidiasza ozdabiających jego komnatę mogłaby zzielenieć z zazdrości, i podbródek jednoznacznie świadczący o niezłomnej woli. Urodził się jako drugi syn w drobnoszlacheckiej rodzinie i piął po szczeblach hierarchii kościelnej, od wikarego, a potem proboszcza, prezbitera, kanonika i prałata, aż po swój obecny status, korzystając, ma się rozumieć, z prebend i przywilejów, jakie dawała mu pozycja wuja kardynała w kurii rzymskiej. Jego ambicje nie znały granic i niezależnie od tego, jaki wykonywałby zawód – jako że duchownym został zupełnie przypadkiem – zaszedłby bardzo daleko, tak wielkie były jego żądza władzy i upór. Miał zwyczaj wyznaczać sobie i osiągać cele, a kiedy już dopiął swego, natychmiast brał się do kolejnego projektu, bez wahania spychając na margines złamanych i zrujnowanych, wszystkich tych, którzy ośmielili się przeciwstawić jego olbrzymiej namiętności lub żelaznej woli. Nosił zwykle świeckie szaty, a jedynymi symbolami zdradzającymi stan duchowny były: czerwona lamówka kołnierzyka, krzyż maltański na krótkim płaszczu i fioletowa piuska zakrywająca wygolony czubek głowy.

Tego ranka prałat Alejandro Tenorio y Henríquez urzędował w swojej kancelarii, dyktując korespondencję skrybie, który siedząc z przenośnym sekretarzykiem otwartym na kolanach, wychodził z siebie, by nadążyć za szybkim dyktandem Jego Wielebności.

– Proszę o wybaczenie. Czy zechciałaby Wasza Wielebność powtórzyć ostatni akapit?

– Na miły Bóg, co się z tobą dzisiaj dzieje? Od którego miejsca mam powtórzyć?

– Od: „…zostaną poczynione…”.

– Zostaną poczynione należne kroki, możliwie jak najszybciej i najpilniej, by prace ukończyć przed świętem Judy Tadeusza roku następnego, abyśmy w czasie wspomnianych obchodów mogli uświetnić wizytę Jego Eminencji kardynała Henríqueza de Avila, pokazując mu dzieło, które dla większej chwały Pana wykonano w świątyni. Macie to?

– Oczywiście, Wasza Wielebność.

– Przepisz na czysto, ale nie na pergaminie. Chcę, żeby było napisane na cielęcej skórze. Daj to koadiutorowi, żeby mi przyniósł do podpisania i opatrzenia pieczęcią.

– Tak się stanie, chyba że Wasza Wielebność rozkaże inaczej.

– Możesz odejść.

Mały człowieczek zebrał szybko przybory do pisania, ale kiedy był już przy drzwiach, zatrzymał go głos prałata.

– Powiedz mojemu sekretarzowi, żeby wprowadził majstra.

– Natychmiast, Przewielebny.

Skryba dyskretnie otworzył drzwi i opuścił pomieszczenie.

Biskup Tenorio odchylił się do tyłu w okazałym fotelu z ciemnego drewna dębowego, którego poręcze zakończone były głowami gryfa i kantami z baobabu, i czekając na przybycie koadiutora, porządkował myśli. Jego katedra musi przewyższać okazałością, bogactwem i splendorem te cieszące się największą sławą w świecie iberyjskim, a w tym celu trzeba przebudować zachodnie wejście i nadać dziedzińcowi z krużgankami proporcje i dostojność, jakich wymaga uzyskanie doskonałej harmonii świątyni. Kierowały nim dwie pobudki: po pierwsze, chciał zyskać w oczach wuja, kardynała Henríqueza, żeby jego następny awans nie wyglądał na przejaw nepotyzmu, lecz wynikał z autentycznych zasług; po drugie, musiał znaleźć ujście dla niepohamowanej nienawiści, jaką – będąc fanatycznym potomkiem przechrzty – żywił do tej przeklętej rasy, do której należeli jego przodkowie i którą porzucili, by przyjąć wiarę w Jezusa Chrystusa.

Rozległo się ciche stukanie i zza masywnego uchylonego na piędź skrzydła drzwi wychynęła okrągła, rumiana twarz jego wiernego sekretarza, brata Martina del Encinar, który od dawien dawna był u niego na służbie.

– Za pozwoleniem Waszej Wielebności.

– Wejdź, bracie Martinie, usiądź. Muszę rozstrzygnąć z tobą sprawy, do których potrzebne będą twoja dyskrecja, talent i skuteczność.

– Cały zamieniam się w słuch, Przewielebny.

Duchowny zwalił swoje otyłe cielsko na jeden z dwóch foteli stojących na wprost stołu biskupa.

– Mam nadzieję, iż wezwałeś mistrza Antóna Pefiarandę, tak jak przykazałem, nieprawdaż?

– Oczekuje w przedpokoju.

– Dobrze. Wiadomo ci, że to doskonały rzemieślnik i słynny majster murarski.

– Słyszałem o jego umiejętnościach, ma w mieście więcej pracy, niż jest w stanie wykonać. Opowiadał mi przed chwilą, że musiał zatrudnić nowych ludzi, nieprzysposobionych do zawodu tak wymagającego jak ten, któremu się poświęcił. Traci więcej czasu na przyuczenie ich do posługiwania się węgielnicą i pionem niż na przygotowanie w swoim warsztacie planów i pomiarów, które potem musi jeszcze im objaśniać, żeby zostały dobrze wykonane. Jak mawia, nie można być na mszy i jednocześnie bić w dzwony.

– Będzie musiał zlecić to komuś innemu, bo dzieło, które mu powierzymy, wymaga poświęcenia, wysiłku, no i oczywiście jego ciągłej obecności.

Oczy zakonnika wyrażały zaciekawienie.

– Cóż Wasza Wielebność zamierza uczynić? Jeśli Wasza Wielebność zechce mi powiedzieć.

Prałat wyciągnął się w swoim mnisim fotelu i uśmiechnął tajemniczo.

– Bazylika jest niedokończona, to oczywiste.

– Nie bardzo rozumiem… Kościół należy do najpiękniejszych i najbardziej znanych w królestwie.

– Właśnie dlatego mówię, że jest niedokończony. Powinien być najpiękniejszy, najbardziej dostojny i najważniejszy, a nie jednym z naj. Rozumiesz?

– I co Wasza Wielebność zamierza uczynić, żeby taki był?

– Zachodnie wejście nie dorównuje dwóm pozostałym. Wiadomo ci, że twórca portyku, rzeźbiarz don Diego Cabezas, zginął, spadłszy z rusztowania, i że figury czterech ewangelistów nie zostały ukończone.

– To prawda, ale nie są to prace, którym mistrz Antón musiałby oddać się bez reszty. Można je wykonywać stopniowo, jeśli mistrz znajdzie dobrego rzemieślnika, zręcznego do obróbki kamienia, który przeniesie się do Toledo i przyjmie zlecenie. Są tacy, i to bardzo dobrzy, w królestwie Murcji.

– Nie tam będzie potrzebna jego obecność.

– Tylko…?

– Posłuchaj uważnie, co ci powiem. Chcę, by świątynia miała krużganki i perystyl, na jakie zasługuje, dlatego będę potrzebował ciągłej obecności i absolutnego poświęcenia mistrza Antóna.

– Ależ, Wasza Wielebność… Jak powiększyć krużganki? Bez najścia na dzielnicę żydowską nie widzę takiej możliwości.

– Właśnie. Oto znaleźliśmy w swej przenikliwości rozwiązanie problemu.

– Ależ, Przewielebny, tam mieszkają ludzie i nie sądzę, by ochotnie opuścili swoje domy po to, aby można było powiększyć krużganki.

– Nikt nie powiedział, że zrobią to ochotnie. Mówię ci tylko, że to zrobią.

Kiedy prałat wypowiadał ostatnie zdanie, w jego oczach pojawiły się stalowy błysk i zawziętość, które nie uszły uwagi sekretarza.

– Mieszkają tam ludzie, którzy mają wolny wstęp do królewskiego alkazaru i chodzą tam niemal codziennie. To przeciwnicy, z którymi trzeba się liczyć – zauważył ksiądz.

– Deus vult¹². Mówi ci coś ta dewiza?

– Rozumiem ją, Wasza Wielebność, ale nie widzę związku.

– Kiedy lud czegoś chce, nawet król nie waży się sprzeciwić. Naszą misją jest sprawić, aby lud gorąco tego pragnął, rozumiesz? Jeśli uda nam się rozbudzić to pragnienie, usuniemy przeszkodę.

– Ale, Wasza Wielebność, kiedy krzeszą ogień i dmucha wiatr, skutki są nie do przewidzenia.

– Wprost przeciwnie, są doskonale przewidywalne. Będziemy mogli poszerzyć krużganki i uwolnić poczciwych chrześcijan z Toledo od nieczystej plagi. Upieczemy dwie pieczenie przy jednym ogniu, a przyszłe pokolenia chrześcijan pochwalą nasz czyn. Powiedzcie majstrowi, żeby wszedł.

Esther

Esther Abranavel miała piętnaście lat i była najpiękniejszym kwiatem dzielnicy żydowskiej El Transito. Dorastała pod opiekuńczymi skrzydłami wielkiego rabina, jej ojca, który przelał na nią całą miłość, jaką niegdyś darzył żonę zmarłą osiem lat wcześniej, kiedy miasto spustoszyła epidemia dżumy. Od tego momentu dziewczynka przez cały czas pozostawała pod opieką niani. Doña Sara po śmierci matki zajęła w sercu dziecka puste miejsce. Choć ojciec zgodnie z zasadami Prawa Mojżeszowego zawarł przed trzema laty nowy związek z siostrą zmarłej żony, bezdzietną wdową, zawsze jej życzliwą, to osobą, którą najbardziej po nim kochała, była bez wątpienia piastunka. Scena rozegrała się w izbie dziewczyny na drugim piętrze domu. Przygnębiona i pogrążona we łzach Esther leżała na łóżku z baldachimem, z twarzą ukrytą w poduszce, i łkała żałośnie, a jej piastunka, siedząc na brzegu łoża, cierpliwie gładziła jej piękne włosy i bezskutecznie próbowała ukoić rozpacz.

– Teraz tego nie pojmiesz, ale po latach przekonasz się, jak mądra była decyzja twojego ojca. Decyzja, która na pewno jest dla ciebie najlepsza i najbardziej wskazana.

Dziewczyna wybełkotała coś, jęcząc i płacząc.

– W ten sposób, kiedy chowasz twarz, nie mogę cię zrozumieć. Jeśli się odwrócisz i opowiesz jak dojrzała niewiasta o tym, co cię trapi, być może dam się przekonać do twoich zamysłów.

Esther odwróciła się powoli, charakterystycznym dla siebie ruchem dłoni zebrała włosy z twarzy i opanowała rozpaczliwy szloch. Piastunka otarła jej łzy chusteczką.

– Od razu lepiej. Powiedz mi teraz, bez histerii, co cię tak zasmuca.

– Chodzi o to, nianiu, że nigdy nie poślubię Rubéna. Nie chcę go…! A ojciec jakby nie pojmował, co do niego mówię.

– Uspokój się, dziecko, twój ojciec, jako ojciec i rabin, doskonale wie, co jest dla ciebie odpowiednie, wie lepiej, niż to sobie wyobrażasz. Powtarzam ci: teraz tego nie rozumiesz, ale kiedy miną lata, pojmiesz to i odczujesz wobec niego wdzięczność.

– Nie, nie, nianiu! Nie przekonasz mnie. Nie wyjdę za mąż, a jeśli mnie przymusi… ucieknę.

– A dokądże pójdziesz? Nie opowiadaj niedorzeczności. Znajdą cię w parę godzin i tylko zirytujesz tego, który dał ci życie, a którego jedynym błędem jest to, że nadmiernie cię rozpieszcza… I oto skutki tak wielkiej pobłażliwości. Poza tym Rubén ben Amia to wspaniały młodzian, który da ci dzieci i zapewni godne miejsce w gminie.

– Nie kocham go i nie wyjdę za mąż za żadne skarby! Teraz już rozumiesz!

– Nie masz pojęcia, o czym mówisz. Żadna kobieta nie jest zakochana, kiedy ją wydają za mąż; miłość rozkwita później, jak topola skąpana wodą z rzeki, i zstępuje na małżonków.

– Nie przekonasz mnie. Moja przyjaciółka Judit była jak skowronek; rok temu wydali ją za mąż i nigdy już nie widziałam uśmiechu na jej twarzy.

– Rubén cię kocha, od kiedy byliście dziećmi, będzie dobrym mężem.

– Może dla innej, ale nie dla mnie! Ja go poważam, nianiu, ale jako przyjaciela i towarzysza zabaw, a nie tak, by brać go za męża i dawać mu dzieci.

– Nie wiem, skąd taki wymysł zagnieździł się w tej szalonej główce, ale jestem pewna, że kiedy skończysz dwadzieścia lat, zaczniesz myśleć inaczej.

– Jakże się mylisz! Nie chcę pogrzebać mej młodości przy niemrawym i nijakim mężu, który we dnie i w nocy przy świetle kaganka oddaje się studiowaniu starych manuskryptów.

– Przeraża mnie taka bezrozumność i nie mogę jej pojąć… Spróbuj teraz zasnąć; lepiej, żeby ojciec nie widział cię w takim stanie.

Mówiąc to, piastunka wstała z wielkiego łoża i zmusiła Esther, by uniosła nogi i pozwoliła wyciągnąć spod siebie narzutę. Dziewczyna ukryła się pod wytwornymi prześcieradłami, a kobieta otuliła ją grubą kołdrą z jagnięcej wełny. Podeszła do okna i zasunęła ciężkie zasłony z wyszywanego aksamitu z Coimbry ze złotymi frędzlami, rozejrzała się wokoło, by sprawdzić, czy wszystko jest w porządku, i zanim wyszła, pochyliła się nad dziewczyną, składając na jej czole uświęcony obyczajem pocałunek na dobranoc. Potem, trzymając kaganek na wysokości bujnych piersi, zbliżyła się do czteroramiennego kandelabra, który świecił w kącie na skrzyni z drewna sandałowego, i nakrywszy każdy z zapalonych knotów kapturkiem używanym do gaszenia świec, opuściła pokój, zamykając za sobą ciężkie drzwi.

Upewniwszy się, że niania nie wróci, Esther odrzuciła kołdrę i ostrożnie wyszła z łoża. Włożyła kordobańskie pantofelki, podeszła do lichtarza i używając hubki i krzesiwa, zapaliła wygięty knot. Z uniesionym kagankiem zbliżyła się do okna. Odsunęła kotarę, otworzyła okiennice i powoli przesunęła lampą wzdłuż framugi, w nadziei, że sygnał dotrze do tego, dla którego był przeznaczony. Potem wszystko pozamykała, odstawiła lichtarz na miejsce i wróciła do łoża.

Pardenvolkowie

Leonard Pardenvolk prowadził ciężkiego mercedesa, jadąc Verterstrasse; okrążył Leibnizplatz, przejechał przed Grand Hotelem, zbudowanym w miejscu, w którym kiedyś była kawiarnia Bauera, wjechał w Unter den Linden i skierował się w stronę swojego domu.

Radio olbrzymiego, czterodrzwiowego auta wyrzucało z siebie patriotyczne pieśni, kiedy nagle muzyka się urwała i metaliczny głos spikerki oznajmił, że do mieszkańców kraju przemówi marszałek Hindenburg. Leonard zwolnił, pogłośnił radio i pokręcił gałką do strojenia, by lepiej słyszeć starego weterana. Po wstępie z fragmentem muzyki Wagnera nastąpiła przerwa, a potem rozległ się dobrze znany głos: „Niemcy! Historyczna odpowiedzialność, jaka spoczywa na moich barkach, zmusza mnie jako szefa państwa do zakomunikowania wam, co postanowiłem. Ojczyzna wymaga w tej chwili energicznych działań i moim obowiązkiem jest do nich przystąpić. W Niemczech szerzy się bezrobocie, upada gospodarka, czyhają zewnętrzni wrogowie. Nadzwyczajne okoliczności, w jakich znalazła się nasza ukochana ojczyzna w wyniku podpisania upokarzającego traktatu wersalskiego, skłoniły mnie do podjęcia ważnej decyzji, którą pragnę wam przekazać. Obdarzę zaufaniem lidera ugrupowania, na które oddano najwięcej głosów, partii narodowosocjalistycznej. To jej przywódcę, pana Adolfa Hitlera, mianuję nowym kanclerzem i szefem rządu. Z chwilą objęcia władzy będzie przewodniczył posiedzeniom Reichstagu i podejmował decyzje wynikające z jego urzędu”.

Leonard Pardenvolk wyłączył radio.

Kiedy dotarł do żelaznego ogrodzenia otaczającego park wokół jego domu, ze stróżówki wyszedł dozorca i otworzył okratowaną bramę, by wielki czarny samochód mógł jechać dalej. Leonard wcisnął pedał gazu. Dopóki luksusowe auto z potężnym rykiem pokonywało niewielką pochyłość, stróż w pełnym uszanowania geście trzymał rękę przy czapce na znak powitania. Gdy samochód się oddalił, splunął na żwir, a jego usta ułożyły się w pełne pogardy słowo Schwein!¹³.

Leonard poprowadził ciężkiego mercedesa wysadzaną bukami aleją. Pokonawszy ostatni zakręt, okrążył duży staw i zatrzymał się pod owalną, liczącą ponad dwa wieki basztą wzniesioną w jednym z rogów kwadratowego budynku. Była znacznie wyższa od reszty domu, cała pokryta bluszczem i przebita na wylot bramą o sklepieniu podtrzymywanym przez trzy żebra przecinających się łuków. Wieża nadawała domowi szczególny charakter, poza tym odgrywała czasem rolę sieni, chroniąc wysiadających z pojazdów gości przed kaprysami pogody. Samochody wjeżdżały z jednej, a wyjeżdżały z drugiej strony. Tam czekał już inny portier, tym razem w liberii, oraz szofer ubrany w szary prochowiec z czarnymi klapami, który rzucił się, by otworzyć drzwi mercedesa. Leonard wysiadł z samochodu i widząc zaparkowanego na poboczu wanderera swojego lekarza i jednocześnie serdecznego przyjaciela Stefana, zapytał:

– Przyjechał doktor Hempel?

Stefan Hempel był mężem Anneliese, bliskiej przyjaciółki z czasów szkolnych żony Leonarda, Gertrud, i ordynatorem na oddziale chirurgii urazowej w szpitalu Wernera. Portier, który czekał z drugiej strony samochodu, wyjaśnił:

– O ile wiem, panicz Siegfried miał dziś rano wypadek na uniwersytecie. Jego przyjaciel panicz Eric przywiózł go swoim samochodem i pani zadzwoniła po lekarza.

Biorąc z samochodu teczkę, Leonard zwrócił się do szofera.

– Niech pan wprowadzi auto do garażu i będzie gotowy, w razie gdybyśmy musieli wyjechać.

– Jak pan rozkaże.

Szofer usiadł na miejscu kierowcy, wrzucił pierwszy bieg, zwolnił hamulec i nacisnął pedał gazu. Leonard, nie czekając, aż samochód odjedzie, skierował się do wnętrza pałacyku. Gdy tylko wszedł, ubrana na czarno pokojówka, w czepku i nieskazitelnie białym fartuszku, pospieszyła odebrać od niego płaszcz i teczkę. Kiedy pozbywał się okrycia, zapytał:

– Gdzie jest pani?

– W pokoju panicza Siegfrieda, z doktorem Hemplem.

Leonard Pardenvolk o nic więcej nie pytał. Pospiesznie ruszył w stronę wielkich schodów, których balustradę wykonaną z kubańskiego mahoniu ozdabiała na samym dole figurka efeba o pięknych rysach, grającego na pasterskiej fujarce. Wbiegł na górę, przeskakując po dwa stopnie. W głębi korytarza znajdował się pokój Siegfrieda i tam też skierował pospieszne kroki; nacisnął klamkę i cicho otworzył drzwi. Na łóżku, oparty o dwie poduszki, z gorzkim grymasem cierpienia na twarzy, ubrany jedynie w cienkie spodnie sportowe i koszulkę, z okazałym opatrunkiem na prawym kolanie zakrywającym mu nogę do połowy łydki, leżał jego starszy syn. Stojąca obok łóżka Gertrud rozmawiała z doktorem Stefanem Hemplem. Wydało mu się, że w oślepiającym świetle wpadającym przez okno dostrzega z drugiej strony Erica Klinkerberga, nieodłącznego przyjaciela Siegfrieda. Chociaż starał się być ostrożny, nieunikniony hałas zaalarmował żonę, która natychmiast odwróciła głowę w jego stronę.

– Co się stało, Gertrud? – zapytał Leonard, podchodząc do łóżka.

Uprzedził ją Stefan.

– Twój syn niefortunnie upadł przy zeskoku z drążka w sali gimnastycznej na uniwersytecie.

Leonard podszedł do chłopca i usiadłszy na brzegu posłania, łagodnym ruchem położył dłoń na jego czole.

– Jak to było, Siegfriedzie? Opowiedz.

– Tak jak powiedział wujek Stefan, próbowałem nowy zeskok w czasie wolnych ćwiczeń na drążku i spadłem poza materac.

Tym razem wtrącił się Eric.

– Zostaliśmy w sali gimnastycznej po zajęciach z konstrukcji. Mówiłem mu, żeby nie próbował, ale to na nic, jest uparty jak osioł. Skończyliśmy ćwiczyć i już wychodziliśmy, kiedy zachciało mu się powtórzyć skok z obrotem, który mu wcześniej nie wyszedł. Źle wylądował na prawej nodze; słychać było chrupnięcie i tak już został na podłodze, nie mogąc się ruszyć. Resztę może pan sobie wyobrazić; sprowadziłem pomoc, ubraliśmy się i przywiozłem go do domu.

Marszcząc brwi, Leonard skierował pytające spojrzenie na lekarza.

Ten poczuł się w obowiązku udzielić odpowiedzi.

– Nic jeszcze nie mogę powiedzieć, nogę trzeba prześwietlić, ale nie wygląda to dobrze.

– Synu, kiedy nauczysz się rozumu? W zeszłym roku noga w kostce przy skokach na skoczni w Garmisch-Partenkirchen, a teraz to.

– Miałem pecha, ojcze, uwierz mi. Wiem, że potrafię to zrobić. Jeśli nie będę próbował, nigdy mi się nie uda, a nabór do reprezentacji olimpijskiej w gimnastyce jest już za sześć miesięcy.

– Utrapienie z wami… Ledwo się rozwiąże jeden problem, a już pojawia się następny. Przyznaj, synu, że zbytnio się forsujesz. Nie wiadomo, co teraz będzie z tym kolanem – odezwała się matka.

Niespokojne spojrzenia obojga rodziców spoczęły na lekarzu.

– Powtarzam, nie da się niczego powiedzieć, dopóki nie wykonamy odpowiednich badań. – Doktor Hempel, który znał przyjaciółkę swojej żony, wolał dmuchać na zimne. – Na razie – dodał – całkowity odpoczynek w łóżku; pamiętacie, co mówi przysłowie odnośnie do złamań: „Noga w łóżku, ręka na serduszku”. I mało odwiedzin.

– Ależ, wuju Stefanie…! Będę mógł zacząć trenować za dwa tygodnie?

– Przede wszystkim zobaczymy, czy będziesz mógł chodzić. Dopóki nie przebadamy twojego kolana, niczego nie można powiedzieć. – Potem, zwracając się do rodziców, dodał: – Teraz, jeśli pozwolicie, porozmawiamy gdzie indziej. Podałem bardzo silny środek przeciwbólowy, który zaraz zacznie działać, i unieruchomiłem mu nogę. Siegfriedowi najbardziej potrzebny jest teraz odpoczynek.

Gertrud podeszła do łóżka syna i pocałowawszy go w czoło, zwróciła się do Erica.

– Dziękuję, kochanie, jesteś jak Metatron¹⁴. Nie wiem, jak to robisz, ale zawsze znajdujesz się w odpowiedniej chwili w odpowiednim miejscu.

– Nie ma za co, proszę pani. Siegfried jest moim najlepszym przyjacielem. Jutro zadzwonię, żeby się dowiedzieć, co nowego.

– W takim razie chodźmy, jeśli nie macie nic przeciwko temu. Czy chcesz, Siegfriedzie, żeby zamknąć ci okiennice?

– Dziękuję, mamo, tak jest dobrze.

Wszyscy wyszli. Gertrud pospieszyła przodem, żeby odprowadzić Erica, podczas gdy obaj mężczyźni schodzili wolno po schodach.

– Tobie również dziękujemy, drogi Stefanie. Jak nie urok, to przemarsz wojsk. Jeśli nie masz innych planów, chciałbym, żebyś został na obiedzie.

– Żaden problem. Pozwól tylko, że zadzwonię do domu i do kliniki, i jestem do twojej dyspozycji.

Dotarli do końca wielkich schodów i skierowali się do biblioteki. Weszli do środka; kiedy Stefan rozmawiał przez telefon, Leonard podszedł do imponującego biurka w stylu empire, które stało na honorowym miejscu, i nacisnął dzwonek. Natychmiast w drzwiach pojawił się służący w liberii.

– Słucham pana.

– Proszę powiedzieć pani, by powiadomiła kuchnię, że doktor Hempel zje z nami.

– Tak, proszę pana.

Służący już miał odejść, kiedy Leonard dodał:

– Hermanie, wychodząc, zamknij drzwi, proszę.

– Tak, proszę pana.

Służący ostrożnie zamknął za sobą ciężkie drzwi, a Leonard zwrócił się do lekarza, który właśnie odkładał słuchawkę na widełki czarnego aparatu.

– Niepokoi mnie kolano Siegfrieda.

– Mnie również, ale nie martwmy się zawczasu. To, co mu przepisałem, złagodzi stan zapalny, a potem spokojnie będziemy mogli zrobić tyle prześwietleń, ile trzeba, żeby sprawdzić skalę obrażeń. Na razie wydaje się, że uszkodzone zostały prawe tylne ścięgno i łękotka boczna po tej samej stronie.

– Będzie to miało jakieś skutki?

– Nie zmuszaj mnie do stawiania pospiesznej diagnozy… Tak czy inaczej musi zapomnieć o gimnastyce wyczynowej.

– Jesteś pewien?

– Powtarzam ci, nie zmuszaj mnie do stawiania pospiesznej diagnozy. Niemniej jednak istnieje takie prawdopodobieństwo.

– Chłopak będzie strasznie załamany.

– Najważniejsze, żeby mógł chodzić. A jeśli mielibyśmy szukać dobrych stron tego nieszczęścia, to mogę ci od razu powiedzieć, że uniknie poboru do wojska, a to już coś w czasach, w jakich żyjemy.

– Elohim ponad wszystkim!

– Potrzeba mu właśnie pomocy twojego albo mojego Boga.

Mężczyźni rozsiedli się wygodnie na kanapie w stylu chesterfield stojącej obok wielkiego okna. Leonard sięgnął do kieszeni po elegancką złotą cygarnicę i zaproponował przyjacielowi papierosa.

– Nie, dziękuję, wolę moje.

Lekarz wyciągnął paczkę marki Navy Cut, wyjął papierosa i podniósł go do ust. Natychmiast znalazł się przed nim płomień zapalniczki Leonarda, wbudowanej w jego drogąpapierośnicę. Lekarz z zadowoleniem wciągnął powietrze, aż rozżarzył się koniec papierosa. Zaciągnął się, głęboko i zachłannie, i wypuścił dym, gotów wysłuchać, co ma mu do powiedzenia przyjaciel, który zrobił dokładnie to samo.

– Słuchałeś radia przed godziną?

– Co masz na myśli?

– Orędzie marszałka.

– Niczego nie słyszałem, bo badałem kolano twojego syna.

– Powierzył Hitlerowi stanowisko kanclerza.

– To mnie nie dziwi. Jeśli mam być szczery, niemal się tego spodziewałem… I ośmielam się twierdzić, że teraz na pewno wszystko pójdzie lepiej.

– Oszalałeś, Stefanie, tak jak ten kapral bękart, który próbował przejąć władzę dziesięć lat temu, a kiedy mu się nie udało, zajął się ogłupianiem narodu niemieckiego swoimi mowami! Rozumiem, że może omamić lud, ale ciebie?!

– Sądzę, że tak czy owak, nie powinieneś się przejmować. Dużo ludzi głosowało na niego, licząc na zmiany, ale prawdziwych zwolenników ma niewielu. Nie zapominaj, że po pierwszych wyborach miał tylko dwunastu posłów. Poza tym jego prawdziwymi wrogami są komuniści, co nie wydaje mi się takie złe, a w dalszej kolejności socjaliści i liberałowie. Za bardzo lubi władzę, a bez pieniędzy niezwykle trudno ją przejąć, dlatego uczepił się Kruppów, Meinzów, Thyssenów i innych rodzin, które stoją za nim i na pewno będą mocno trzymać cugle, dbając, by nie posunął się za daleko. Podyktują mu swoje warunki; wiesz, że jeśli kapitał kogoś popiera, to zawsze ma w tym jakiś interes. Poza tym Kościół katolicki w osobie nuncjusza kardynała Pacellego także poparł go swego czasu, zalecając wiernym, by na niego głosowali. Nie powinieneś się zbytnio przejmować, Leonardzie. Zobaczysz, że wszystko wróci do normy, jestem tego całkowicie pewien.

– Czyżbyś nie wiedział, co robiły jego brunatne koszule, zanim został kanclerzem!? Nie chcę nawet myśleć o tym, co może dziać się teraz, gdy stoi za nim prawo. Krążą pogłoski, że z dzielnic na peryferiach wywieziono już część Żydów, a kiedy zaczynają wyprawiać takie rzeczy, nie wiadomo, jaki będzie finał.

– Trochę ponad miesiąc temu leczyłem w szpitalu na wstrząs mózgu, bardzo poważny zresztą, syna pewnej grubej ryby z NSDAP, któremu rozbili głowę podczas jakiejś studenckiej sprzeczki. Jeśli chodzi o problem żydowski, tłumaczył mi, że zatrzymani, nie będę zaprzeczał, że są tacy, zostali aresztowani za działalność antyspołeczną, a nie dlatego, że są Żydami… Sam przyznałeś, że do zatrzymań doszło na obrzeżach miasta.

– Na razie skontaktuję się z moimi wspólnikami w Wiedniu i Pradze i wywiozę to, co najcenniejsze z fabryki i z obu sklepów jubilerskich.

– Na to wszystko będzie czas, jeśli sprawy pójdą w złym kierunku. Ale bez obaw, jesteś takim samym Niemcem jak ja, a może nawet lepszym, jeśli dokładniej mi się przyjrzysz… Ja nie mam odznaczeń za zasługi na wojnie, a ty tak. Nie martw się, Leonardzie, ludziom twojej klasy nic się nie stanie.

Rozległo się dyskretne pukanie do drzwi i Herman spytał, czy może wejść.

– Wejdź, Hermanie.

– Przepraszam pana. Pani prosi o przekazanie, że obiad został podany.

– Proszę jej powiedzieć, że już idziemy.

Służący wyszedł dyskretnie i cicho, a obaj mężczyźni podnieśli się, żeby przejść do jadalni.

– Jeśli mogę cię o to prosić, Stefanie, nie poruszaj przy obiedzie tematu, o którym ci mówiłem i który tak bardzo mnie martwi. Wiesz, że Gertrud łatwo wystraszyć, a ja nie chcę jej niepokoić, wystarczająco przejmuje się już tym niefortunnym wypadkiem Siegfrieda.

– Spokojnie, umiem trzymać buzię na kłódkę. I powtarzam: to nie ty powinieneś się martwić.

Doszli do drzwi biblioteki. Stefan odsunął się na bok, gestem pokazując, by Leonard wyszedł pierwszy.

– Proszę.

Leonard ujął lekarza pod ramię i zmusił, żeby wyszedł przed nim.

– Ty pierwszy.

Udali się w stronę jadalni, do której prowadziły zwieńczone łukiem dwuarkadowe drzwi ze szlachetnego drewna; obie części wypełniały wielkie tafle szkła o ściętych krawędziach, przepuszczające światło, ale uniemożliwiające zaglądanie do środka. Było to pomieszczenie o imponujących rozmiarach, z którego roztaczał się wspaniały widok, jako że jedna ze ścian, przeszklona kawałkami szkła spojonymi ołowiem i tworzącymi kompozycje liści akantu i kwiatów w odcieniach zieleni i czerwieni, wychodziła na tylną część otaczającego dom parku. W ten sposób przyroda łączyła się z witrażem w cudowną grę świateł i kolorów. Wystroju sali dopełniały dwa olbrzymie kredensy, na których pyszniły się figurki z sewrskiej porcelany przedstawiające parobków trzymających na smyczy ogary podczas polowania na jelenie, i wielki kominek. Kiedy mężczyźni weszli, Gertrud, która zajęła już miejsce przy stole, pokazała lekarzowi, lekko stukając ręką w obrus, by usiadł po jej prawej stronie. Stefan tak też uczynił, a zobaczywszy cztery nakrycia, wyraził głośno zdziwienie.

– Widzę, moja droga, że oprócz Siegfrieda brakuje jeszcze kogoś.

– Nie przejmuj się, tylko siadaj. Czasy, kiedy ja rządziłam w tym domu, już się skończyły. Dzieci rosną i możesz niewiele zrobić, albo i nic, żeby było tak jak dawniej. Wyfruwają jak wróble i żądają swojej porcji niezależności; nie możesz im przeszkodzić, kiedy jedno rozbija sobie głowę, drugie prawie codziennie nie wraca na obiad, najczęściej bez uprzedzenia, a Hanna zawsze się spóźnia. Chociaż tym razem jest usprawiedliwiona, dziś odbiera dyplom po piątym roku skrzypiec i szóstym harmonii. Naprawdę ciężko pracowała, bo oprócz tego jest w szkolnym zespole gimnastyki rytmicznej.

Leonard zajął miejsce u szczytu stołu.

– Twoje dzieci zawsze miały wielki talent do sportów.

– Owszem. Poza tym Hanna jest wyjątkowo gibka, była taka od dziecka.

– Ona zawsze jest najlepsza w tym, co robi… Takie są właśnie matki, Stefanie. Ale wystarczy, że się spóźni, i to ja mam się martwić – dowodził Leonard.

– Dobrze wiesz, że denerwuje mnie, kiedy robią, co chcą, i nawet mnie nie uprzedzają.

– Kiedyś my też tak postępowaliśmy wobec rodziców.

– To były inne czasy.

– Nasze czasy też były inne od czasów naszych rodziców. – I zwracając się do Stefana, dodał: – Odwieczny konflikt pokoleń…

Młody służący napełnił kieliszki winem, a w drzwiach prowadzących do kuchni pojawił się Herman ze srebrną tacą, na której niósł cztery parujące miski z porcelany Rosenthal. Z namaszczeniem postawił je przed stołownikami, po czym wycofał się, stając dyskretnie przy większym z kredensów. Rozmowa obracała się głównie wokół wypadku, jaki spotkał Siegfrieda. Stefan wychodził z siebie, żeby uspokoić Gertrud. Pogawędka zaczęła schodzić na inne tematy przy drugim daniu, składającym się z mięsa duszonego w sosie żurawinowym i Sauerkraut¹⁵, które umieszczono na stojącej na serwantce tacy podgrzewanej maszynką spirytusową.

– To mięso jest znakomite, Gertrud.

– Dostarcza go nam od lat ten sam szojchet¹⁶. – Chociaż Gertrud była katoliczką, po ślubie starała się w miarę możliwości przestrzegać żydowskich obyczajów, aby sprawić mężowi przyjemność.

– Przyzwyczaiłem się do koszernego jedzenia w waszym domu i naprawdę uważam, że jest znakomite. Pomijam jego znaczenie religijne, bo nie wierzę w te bajki, ale efekt jest wspaniały.

– Byłeś całe życie ateistą, Stefanie.

– Raczej agnostykiem. Wiesz, co ci powiem, moja droga?

Gertrud uniosła brwi.

– Że ani jako student w prosektorium, ani później, kiedy praktykowałem jako chirurg, nigdy nie widziałem niczego, co przypominałoby waszą neszama¹⁷.

– Nie przebieraj miary, Stefanie, żeby nie zabrakło dla ciebie neza¹⁸.

Na deser podano wyśmienity Marmorkuchen¹⁹.

– Rozpoznaję mistrzowski przepis twojej matki; na pewno sama to zrobiłaś.

– Bardzo lubię piec ciasta.

– Taki mój los! Codziennie próbuję przejść na dietę.

– Biedny Leonard, jakże mi ciebie żal!

Drzwi jadalni otworzyły się i stanęła w nich Hanna, zarumieniona i wesoła, jak przystało na pełną temperamentu osiemnastolatkę. Miała na sobie plisowaną spódnicę w szarozieloną kratę, kremową bluzkę w serek, kamizelkę z grubej wełny w kolorze ciemnozielonym, która była na nią trochę za duża, bo podkradła ją z szafy brata Manfreda, gładkie zielone skarpetki i buty na płaskich obcasach ozdobione języczkiem ze skórzanymi frędzelkami.

– Przepraszam, przepraszam, przepraszam! Wiem, że się spóźniłam. Niech się mama na mnie nie gniewa, nie wiedziałam, że będzie na obiedzie mój ulubiony wujek. – Dzieci Pardenvolków nazywały Stefana i Anneliese wujkiem i ciocią. Widząc twarze zebranych, dziewczyna wyczuła, że stało się coś złego. Niedbałym gestem rzuciła beret na jedno z krzeseł i charakterystycznym ruchem głowy potrząsnęła długimi ciemnymi włosami. Dała Stefanowi buziaka i mocno uścisnęła ojca. – Co się dzieje? Ktoś umarł? – zapytała.

Gertrud odpowiedziała poważnie:

– Nikt nie umarł. Twój brat Siegfried dziś rano ciężko uszkodził sobie nogę.

Hanna uniosła obie dłonie do twarzy i usiadła na pustym miejscu.

– Ale jak to się stało?

Kiedy Stefan opowiedział jej o nieszczęśliwym wypadku, dziewczyna chciała wstać, żeby pójść do brata.

– Nie, nie przeszkadzaj mu teraz, odpoczywa. Wuj dał mu środek uspokajający, śpi.

– Eric jest przy nim?

– Nie, poszedł jakiś czas temu.

Herman wraz z młodym lokajem podali dziewczynie obiad, ale ledwo go tknęła.

– Jak tam skrzypce? – zapytał Stefan.

– Bardzo dobrze, wuju. Nauczyciel powiedział mi, że mogę starać się w szkole o roczne stypendium na wyjazd do Polski na kurs dla zaawansowanych u Bilowskiego.

– To byłoby wspaniale.

– Nie. Wolę zostać w Berlinie. Poza tym musiałabym zostawić koleżanki z grupy gimnastycznej, a to byłoby trudne.

– W czym się specjalizujesz?

– Obręcz i ćwiczenia na macie.

– Wydaje mi się, że nie tylko swoich koleżanek nie chcesz zostawiać… Jeśli nie masz nic przeciwko temu, Stefanie, wypijemy kawę w bibliotece i pozwolimy paniom porozmawiać o ich sprawach.

Obaj mężczyźni wstali od stołu i udali się do palarni, zostawiając Gertrud z córką.

– Podoba ci się Eric, prawda Hanno?

– Dlaczego tak twierdzisz, mamo? – Hanna zrobiła się czerwona jak burak.

– Nie chcesz jechać do Warszawy, a wiem, że mogłabyś dostać to stypendium. Na uroczystości z okazji zakończenia roku od razu było widać, że żadna z twoich koleżanek nie gra tak jak ty. Znam cię dobrze, córeczko, zresztą to najnormalniejsza rzecz w świecie, że podoba ci się przyjaciel twojego starszego brata. Ja też zakochałam się bez pamięci w koledze wujka Friedricha.

– Mama?

– A co ty myślisz, że urodziłam się jako żona twojego ojca? Nie, córeczko, kiedy dziewczyna budzi się do życia, zakochuje się w miłości, i to właśnie w tej chwili przydarza się tobie.

– To dlaczego mama za niego nie wyszła?

– To były inne czasy, był protestantem i wtedy twoi dziadkowie go nie akceptowali.

– Przecież tata jest Żydem.

– Wówczas ja byłam już starsza, a twój ojciec umiał zyskać przychylność mojego.

Hanna, która bez apetytu dłubała w cieście, nawet go nie spróbowawszy, zerwała się z krzesła i usiadła koło matki, łapiąc ją za rękę.

– To prawda, mamy nie mogę oszukać. Podoba mi się Eric i czuję się taką egoistką. Pytam, czy został z Siegfriedem, bo chcę go zobaczyć, zamiast zainteresować się, co z moim bratem… Jestem złą dziewczyną, czyż nie mam racji, mamo?

Gertrud pogłaskała ją czule po twarzy.

– Nie jesteś złą dziewczyną, Hanno; to miłość, choroba, która wcześniej czy później dopada nas wszystkich – westchnęła Gertrud. – Jesteś już kobietą, choć wierz mi, że w czasach, w jakich żyjemy, wolałabym, żebyś wciąż była małą dziewczynką.

– Czy z Siegfriedem jest bardzo źle, mamo?

– Wszystko w rękach Boga! Jutro poznamy skalę obrażeń, miejmy nadzieję, że jakoś się to ułoży.

– Ale będzie mógł znowu chodzić, prawda?

Gertrud wydała z siebie głębokie westchnienie.

– Mam nadzieję, nie wiadomo tylko jak.

– Co chcesz przez to powiedzieć?

– To kolano, Hanno. Boję się.

– Ale mamo, jeśli Siegfried będzie kulał, to może umrzeć.

– Jego obowiązkiem jest żyć, będzie musiał żyć mimo próby, jaką zsyła mu z góry Adonai.

Hanna zamyśliła się przez moment.

– Nie wyciągaj żadnych wniosków, córeczko. Co ma być, to będzie; wszystko jest zapisane w księdze życia. – Po chwili dodała: – Eric to dobry chłopak, chociaż jest protestantem i nie wiem, co powie na to ojciec, ale czasy się zmieniły, i jeśli mój matczyny instynkt mnie nie myli, ty też mu się podobasz. Nie mów nic tacie, on myśli, że zawsze pozostaniesz jego dziewczynką; to będzie nasz sekret.

Dziewczyna rzuciła się w ramiona matki.

– Tak bardzo cię kocham, mamo! Zadzwonię do Erica pod pretekstem ostatnich wydarzeń.

W tym momencie wszedł Herman.

– Proszę pani, dzwonił panicz Manfred, mówi, że nie przyjdzie na obiad.

– Powiedział mu pan o wypadku brata?

– Nie zdążyłem, proszę pani, kiedy tylko przekazał mi wiadomość, od razu odłożył słuchawkę, dzwonił z jakiegoś publicznego miejsca. – Widząc niezadowolenie na twarzy pani, dodał: – W tle słychać było straszny hałas.

– W porządku, Hermanie.

– Mogę już sprzątnąć ze stołu?

– Proszę bardzo.

Gertrud wyszła z jadalni za Hanną i udała się do sypialni Siegfrieda, żeby sprawdzić, czy śpi.

Manfred

Manfred, podobnie jak jego siostra bliźniaczka, skończył osiemnaście lat. Był wysoki jak na swój wiek, krzepki, miał ciemną karnację, kędzierzawe włosy po ojcu, południowe rysy, upór właściwy wszystkim Pardenvolkom, serce, które krajało się z powodu każdej niesprawiedliwości, i buntowniczy charakter sprawiający, że nie uginał się łatwo przed wolą tych, którzy próbowali mu coś narzucić, nie tłumacząc sedna sprawy.

Odłożył słuchawkę, naciągnął czapkę i wyszedł z piwiarni Monachium, kierując się w stronę tajnej siedziby komórki Komunistycznej Partii Niemiec, do której zapisał się po jej oficjalnej delegalizacji. Wstąpił do partii nękany wyrzutami sumienia z powodów społecznych – uważał, że nie można żyć tak jak on, kiedy inni ludzie mogą położyć na stole tylko kawałek czerstwego chleba. W tamtych czasach Niemcy były krajem nierówności, bogaci byli zbyt bogaci, a biednych było zbyt wielu; bezrobocie wstrząsnęło wieloma rodzinami. Manfred wstydził się swojej pozycji i starał wszelkimi sposobami leżącymi w granicach jego możliwości naprawić niektóre rzeczy. Na rogu Sauerlandstrasse skręcił w górę Bregenzer Strasse, by złapać żółty tramwaj, który miał go zawieźć do tajnej kwatery położonej w zaułku na tyłach Olivaer Platz. Ludzie przechodzili w pośpiechu, by uciec przed nadchodzącą ulewą. Doszedł do przystanku, stanął w kolejce i czekał, aż elektryczny wagon ukaże się na końcu ulicy. Zaczęło padać, więc podniósł kołnierz nieprzemakalnej kurtki. U wylotu jednej z dochodzących do placu ulic pojawiła się grupka typowych dla nowych Niemiec osobników, którzy budzili w nim odrazę. Mieli po dwadzieścia, trzydzieści lat, ubrani byli w krótkie skórzane bawarskie spodnie z wywiniętymi na zewnątrz mankietami, tyrolskie szelki z napierśnikiem, brunatne koszule z zawiązaną wokół szyi czarną chustką, wysokie skarpety i kamasze o nabijanych gwoździami podeszwach; na rękawach mieli czerwone opaski z czarną swastyką w białym kole i wszyscy nosili jednakowe czapki: czarne koszarowe albo brunatne zimowe, ze spiętymi u góry nausznikami, zawadiacko przekrzywione na bok. Przy pasku pochwa z nożem, a na rękojeści kolejna swastyka. Zbliżali się, wykrzykując faszystowskie hasła i zmuszając do pozdrawiania uniesionym ramieniem każdego przechodnia, na którego się natknęli, wszystko jedno, czy był nim starzec, czy dziecko, osoba świecka czy zakonnica. Manfred zaliczył wiele potyczek z osobnikami zajmującymi się rozbijaniem wieców politycznych innych partii i okładaniem kijami każdego człowieka bądź grupy ludzi, którzy nie myśleli tak jak oni. Nagle zza rogu wyszła para w średnim wieku, trzymając się pod ramię. Banda zagrodziła im drogę i groźbami próbowała zmusić do wykonania nazistowskiego pozdrowienia. Mężczyzna odmówił i Manfred pomyślał, że może zrobił to też dlatego, iż trzymał w ręku teczkę. W jednej chwili zgraja szaleńców dopadła go i zaczęła bić na oczach osłupiałych ludzi, którzy nie mieli odwagi interweniować, i przy akompaniamencie krzyków przerażonej kobiety wołającej o pomoc. Mężczyzna upadł na ziemię zwinięty w kłębek w pozycji embrionalnej, przyjmując serie kopniaków; z otwartej teczki pofrunął w dół ulicy bezlik papierów i dokumentów. Z przeciwnego krańca wychynęła para żandarmów, którzy na widok zamieszania przystanęli, czekając, aż skończy się cały ten bałagan. Nagle bestie zaczęły wyzywać leżącego i powietrze przeszyły okrzyki „zdrajca”, „parszywy Żyd!”. Manfred zobaczył, że aleją naprzeciwko przystanku, gdzie czekał, nadjeżdża dwupiętrowy autobus z numerem dwadzieścia jeden, który miał za chwilę wejść w zakręt, a zatrzymywał się dopiero cztery, pięć przecznic dalej. Niewiele myśląc, wziął rozpęd i rzucił się do przodu, wbijając stopy w plecy jednego z szaleńców, tego, który wyglądał na przywódcę grupy. Cios i zaskoczenie zadziałały jednocześnie, olbrzym upadł na ziemię, jego twarz uderzyła w żelazną kratkę hydrantu i zaczęła obficie krwawić; w tym czasie pozostali próbowali się zorientować, skąd nadszedł niespodziewany atak. Manfred zobaczył kątem oka, że autobus jest już na jego wysokości, rozpędził się i zwinnym susem wskoczył na tylną platformę, nie dając bestiom czasu na zareagowanie. Kiedy się zreflektowały, było za późno – pojazd zyskał tyle metrów przewagi, że nie dało się go już dogonić. Dwie ulice dalej chłopak wyskoczył w biegu i pognał do najbliższego rogu, chowając się za jednym ze słupów ogłoszeniowych. Chwilę później minęły go dwie taksówki, z charakterystycznymi pasami w czarno-białą kratkę na bokach, z siedmioma czy ośmioma szaleńcami w środku, którzy wychylając się przez okna, wskazywali kierowcom wyciągniętymi rękami daleki już autobus. Manfred naciągnął czapkę na oczy i pomaszerował w stronę siedziby partii.

Simón

Simón czekał zdenerwowany przy Wierzbowym Źródle. Światło w oknie poprzedniego wieczoru było wyraźnym potwierdzeniem, że mimo problemów Esther stawi się w umówionym miejscu o godzinie zapowiedzianej w bileciku, który trzymał w kieszeni kaftana. Wsunęła mu go do ręki w miniony poniedziałek po południu, kiedy w towarzystwie piastunki kupowała wstążki do włosów i grzebyki w sklepie, który jego ojciec prowadził wspólnie z wujem przy ulicy Paja w dzielnicy żydowskiej Las Tiendas. Simón schronił się przed zimnem w portyku jednego ze składów na placyku i czekał. Jego myśli szybowały wysoko jak skowronek wiosenną porą. Miał dwadzieścia dwa lata i żył nadzieją. Nigdy, nawet w najśmielszych marzeniach, nie wyobrażał sobie, że Esther Abranavel, jedyna córka głównego rabina dzielnicy El Transito, mogłaby spojrzeć na chłopaka jego stanu, syna drobnego handlarza z Las Tiendas. Pamiętał tamten dzień, jakby zdarzył się wtedy jakiś cud. Stał na drabince i ustawiał na najwyższej półce towary, które tego samego popołudnia dostarczył wędrowny handlarz, kiedy padający przez drzwi blask dnia przesłoniły cienie Esther i jej zażywnej piastunki. Patrząc pod światło, początkowo nie dojrzał wyraźnie rysów twarzy panny, ale kiedy schodził, szukając nogą przedostatniego stopnia, uroda dziewczyny wywarła na nim tak wielkie wrażenie, że potknął się i jego żałosne kości o mały włos nie runęły na podłogę. Z trudem dotarłszy na drugą stronę lady, zdołał jedynie wyjąkać drętwe: „Czego sobie życzą wasze miłości?”. Piastunka poprosiła, by pokazał im szklane paciorki i grzebyki z bursztynu. Simón poszedł po towar, zachowując się jak głupek, co sprawiło, że w oczach dziewczyny rozbłysły figlarne iskierki. Przyszły znowu w następnym tygodniu, i w jeszcze następnym, a za czwartym razem, korzystając z tego, że jego ojciec pokazywał piastunce świeżo przywieziony towar, odważył się odezwać do panny, a raczej odpowiedzieć na jej pytania, bo to ona pierwsza zaczęła rozmowę.

– Jak was zwą? Proszę powiedzieć, bo kiedy tak stoicie odwróceni plecami, jak to macie w zwyczaju, udając, że szukacie czegoś na półkach, trudno mi się zwracać do waści inaczej, niż używając oficjalnego „wy”, gdy potrzebuję czegoś z waszego sklepu.

– Zowią mnie Simón, pani. To jest moje imię, do usług.

– A dlaczegóż to, Simónie, sami nigdy nie przyjdziecie do mojego domu i nie przyniesiecie sprawunków, tylko zawsze posyłacie umyślnego, a przecie to wy mi usługujecie, kiedy u was kupuję, i to wam chcę się poskarżyć, kiedy mi coś nie odpowiada albo nie jest dokładnie w moim guście?

Młody człowiek pamiętał, że odrzekł wtedy zmieszany:

– To mój ojciec decyduje, kto ma wykonać zlecenie, ja tylko jestem mu posłuszny.

– Zatem od tej chwili to wy będziecie posłańcem przynoszącym moje sprawunki. Jeśli nie, poczuję się zmuszona zmienić sklep i kupować tam, gdzie będą mieć większe baczenie na moje zlecenia.

Simón odparł niemrawo: „Proszę się nie frasować, wasza miłość, wasze życzenie jest dla mnie rozkazem”. Następnego dnia z pakunkiem w ręce stawił się o zmierzchu przed tylnymi drzwiami domu Abranavelów. Pociągnął za łańcuch dzwonka, który zadźwięczał daleko w głębi budynku. Myślał, że wpuści go sługa, ale drzwi otworzył mu obiekt jego rojeń we własnej osobie.

– Wypatrywałam waszego przyjścia z mojego okna; jest tam.

Dziewczyna wyciągnęła rękę i ruchem dłoni wskazała mu pierwsze piętro. Znajdował się tam kamienny balkonik opleciony bluszczem, z małą kolumienką, od której odchodziły dwa łuki w stylu mozarabskim²⁰. Oba prześwity wypełniały kolorowe szybki łączone ołowiem, z jednym osobliwym przezroczystym elementem w środku, przez który można było wyglądać na zewnątrz. Simónowi nie przyszło do głowy nic innego, jak oznajmić:

– Przyniosłem wam wasze zamówienie.

– Kogóż to teraz obchodzi? Pójdźcie za mną!

Dziewczyna ujęła osłupiałego młodzieńca pod ramię i pociągnęła w stronę altanki w ogrodzie za domem, obok której znajdował się ogród różany. Altany nie było widać, zasłaniała ją bowiem drewniana, pomalowana na zielono krata, na której splatały się pnącza i kwiaty. Całość tworzyła coś na kształt gęstego muru, który otaczał niewielki gołębnik. Ptaki zaczęły gruchać, kiedy wyczuły, że zbliża się ich opiekunka.

Gdy dotarli do kryjówki, dziewczyna zdjęła z głowy siateczkę podtrzymującą włosy i pozwoliła, by bujne ciemne loki opadły jej na ramiona.

– Sprawdźmy, czy szylkretowe spinki, o które prosiłam, pasują kolorem do moich włosów.

Mówiąc to, wyrwała z rąk zdumionego młodziana paczuszkę, położyła ją na kamieniu i rozwiązawszy wstążeczkę, otworzyła pudełko i przejrzała zawartość. W środku znajdowały się jej sprawunki. Dziewczyna wyjęła spinkę, podała ją Simónowi i odwracając się do niego plecami, poleciła:

– Wepnijcie mi ją!

Oszołomiony kawaler wykonał polecenie drżącymi rękami, z zaschniętym gardłem.

Esther dostrzegła zdenerwowanie młodzieńca i kiedy skończył, odwróciła się do niego, pytając zalotnie:

– Czy uważacie, że jestem piękna?

– Nie znajduję słów. Bije od was niewinność gołębia i piękna woń nardu.

– Jesteście pochlebcą. Widzę, że potraficie prawić komplementy, które tak podobają się kobietom.

– Wierzcie mi, pani, mówię to, co myślę!

– Nie wierzę wam! – Dziewczyna zrobiła nadąsaną minę, która wydała się Simónowi rozkoszna. – W każdym razie przyrównaliście mnie do gołębia, a to mi pochlebia. To jedno ze zwierząt, które najbardziej kocham, bo przywodzi na myśl spokój i harmonię.

– Lubicie gołębie?

– Przepadam za nimi. Gołębnik, który widzicie za mną, jest podarunkiem od ojca, a wszystkie ptaki są moje. Mam ponad dwadzieścia grzywaczy. Sama o nie dbam, własnymi rękami, nikt poza mną nie zbliża się do klatki.

– Wiecie, pani, że gołębie to również moja pasja?

Oczy dziewczyny nabrały szczególnego blasku.

– Nie mówcie do mnie „pani”, mam na imię Esther.

Simón nie wierzył, że to dzieje się naprawdę.

– Dobrze, pa… Esther. Jeśli pozwolicie, jutro dam wam w prezencie coś, co kocham najbardziej na świecie, oczywiście po moich rodzicach.

Dziewczyna popatrzyła na niego na poły kokieteryjnie, na poły z zaciekawieniem.

– Cóż to takiego?

– Moje dwa najlepsze gołębie pocztowe.

– Macie gołębie pocztowe?

– Nawet król nie ma szybszych i bardziej wytrzymałych – odparł z dumą.

– Nie mogę przyjąć od was tak cennego prezentu!

– Uczynicie mnie najszczęśliwszym spośród śmiertelników! Proszę was, pani!

– Nazywajcie mnie Esther, mówiłam wam!

– Proszę, Esther!

– Nie, na razie nie! Ale my, niewiasty, czasami kiedy mówimy nie, chcemy powiedzieć tak… Sami musicie to rozstrzygnąć.

Tak wyglądał początek niewiarygodnej przygody i niebiańskiej rozkoszy Simóna. Z obu stron była to miłość od pierwszego wejrzenia. Kupidyn dobył dwie strzały z kołczana i trafił w oba serca jednocześnie. Następnego dnia młodzieńcowi udało się dostarczyć dziewczynie gołębie. Potem każde wynajdywało tysiące wymówek, by usprawiedliwiać spotkania, a do wyznaczania schadzek ustalili szyfrowane znaki, które rozumieli tylko oni – takie jak światło obiegające ramę okienną w sypialni Esther, jeśli to była noc, albo biała chusteczka powiewająca w połowie masztu na gołębniku, jeśli to był dzień – i raz po raz przysięgali sobie wieczną miłość. Od tych wydarzeń minęło prawie jedenaście miesięcy. Młodzieniec był w siódmym niebie i wciąż nie mógł uwierzyć w swoją szczęśliwą gwiazdę. Za każdym razem gdy próbował tłumaczyć dziewczynie, że wielki rabin na pewno nigdy nie zgodzi się na takie amory, Esther odpowiadała tajemniczo, że kiedy przyjdzie czas, będzie umiała przekonać ojca, a jeśli nie, to zastanowi się, co dalej robić. Jej ulubione zdanie, które stale powtarzała, brzmiało: „Nie chcę troskać się tym, co jeszcze nie nadeszło; zrobię to, jeśli nadejdzie”.

Zaczęło mżyć. Plac był pusty i Simón tracił już nadzieję, że zobaczy dziewczynę. Przyszło mu do głowy, że może w ostatniej chwili pojawiła się jakaś niespodziewana przeszkoda i Esther nie zdążyła go powiadomić. Takie to myśli zaprzątały mu głowę, kiedy w podcieniach przy wlocie ulicy Santo Espíritu pojawiła się charakterystyczna sylwetka ukochanej. Owinięta w czarny płaszcz z kapturem, rozglądając się na prawo i lewo, zmierzała w jego stronę lekkim, sobie tylko właściwym krokiem, który tak uwielbiał. Poruszała się szybko, ale czujnie. Kiedy podeszła, odsłoniła twarz i zaczęła mówić gorączkowo i zdenerwowanym głosem – w takim stanie dotąd jeszcze jej nie widział.

– Muszę zaraz wracać, Simónie. Znajdźmy jakieś zaciszne miejsce, gdzie będę mogła opowiedzieć, co mam ci do przekazania, bez obaw, że ktoś mnie usłyszy.

– Zaczynam się bać, Esther. Chodź!

Obok placu znajdowała się stajnia, gdzie wynajmowano konie i wozy do różnych zadań; należała do ojca i brata jednego z przyjaciół Simóna, z którym chodził na lekcje do chederu²¹, gdzie poznawali pierwsze litery i podstawy Tory.

– Chodź za mną!

Ująwszy dziewczynę za rękę, poprowadził ją przez wąską uliczkę pod arkadami do wielkiej otwartej bramy ze starego drewna, przez którą wchodziło się na obszerny dziedziniec, gdzie spędzano konie i przygotowywano furgony i powozy do wynajęcia. Przeszli pod wejściowym łukiem i omijając koleiny wyryte w błocie przez wozy i wielkie kałuże pozostawione po południu przez deszcz, dotarli do otwartej szopy. Rzuciwszy Esther krótkie: „Zaczekajcie tutaj na mnie, zaraz wracam”, Simón ruszył w stronę drewnianej stróżówki pomalowanej na zielono, widocznej w głębi podwórca, w której paliło się słabe światełko. Esther zdjęła kaptur z głowy, poruszyła skrajem peleryny, strząsając krople wody, i czekała. Simón podszedł do okienka klitki i zobaczył w świetle kaganka piegowatą twarz przyjaciela pochylonego nad zatłuszczoną księgą przychodów, w której zapisywał słupki liczb piórem maczanym w nie mniej sfatygowanym kałamarzu.

– Davidzie! – zawołał.

Tamten podniósł głowę znad zapisków i od razu rozpoznał przyjaciela.

– Co cię sprowadza w te strony, Simónie?

– Nie mam teraz czasu na wyjaśnienia. Chcę cię prosić o przysługę.

David podszedł do okna, odłożywszy uprzednio na stół jeszcze mokre od atramentu pióro.

– Co tylko każesz. Zamieniam się w słuch.

– Potrzebuję dyskretnego miejsca, by odbyć niezwykle ważną dla mnie rozmowę z pewną szlachetną damą.

– A można wiedzieć, kim jest ta dama? – zapytał piegus z zaciekawieniem.

– Niech cię Asmodeusz²² porwie! To nie jest dobry moment, a zresztą nie twoja sprawa. Jesteś w stanie spełnić moją prośbę, czy też nie możesz tego zrobić?

– Widzę, że to dla ciebie sprawa wielkiej wagi. W głębi stajni znajdziesz karocę, którą mój ojciec wynajmuje możnym tego miasta, kiedy chcą dyskretnie udać się w podróż i nie korzystają z własnych powozów, by nie zwracać niczyjej uwagi… W środku będzie wam wygodnie, ciepło i nie dosięgną was niedyskretne spojrzenia.

– Dziękuję, przyjacielu. Nigdy ci nie zapomnę tej przysługi.

– Nie masz za co dziękować, Simónie… Dziś ja tobie, jutro ty mnie; my, Żydzi, zawsze sobie pomagamy.

Simón ruszył po ukochaną i znalazł ją siedzącą na stopniach jednego z furgonów.

– Chodź, Esther. Znalazłem miejsce, gdzie będzie nam wygodnie i gdzie opowiesz mi o twoich zmartwieniach.

Dziewczyna poszła za nim, starając się wymijać kałuże, żeby nie zabłocić sankas²³, bo piastunka odgadłaby, że wychodziła z domu.

Zbytkowny pojazd stał w głębi szopy, w pewnej odległości od innych powozów stanowiących podstawę całego interesu. Była to wielka karoca na czterech kołach, dwóch małych z przodu i dwóch większych, resorowanych z tyłu, w kolorze kobaltowego błękitu, z czarnym lakierowanym daszkiem i kozłem dla woźnicy na podwyższeniu. Simón otworzył drzwi, by Esther mogła wsiąść. Oparłszy nogę na stopniu, odsłoniła smukłą kostkę, na której widok chłopak poczuł lekki zawrót głowy. Zaskrzypiały resory i dziewczyna weszła, sadowiąc się w głębi na iście królewskim siedzeniu obitym drogim aksamitem z Béjar. Simón usiadł obok niej i zamknął drzwi.

– Powiedz mi zatem, najdroższa, jakież to przygniata cię strapienie.

– O ja nieszczęsna, Simónie kochany! Ojciec chce mnie wydać za Rubéna ben Amię, ale ja prędzej umrę, niż się na to zgodzę.

Ugodzony tą wiadomością Simón przez chwilę trwał w milczeniu. Potem ujął w dłonie rękę dziewczyny i przemówił:

– Uspokój się, Esther. Po pierwsze, kim jest ten Rubén?

– Syn dobrego przyjaciela mojego ojca. Od dziecka darzę go szacunkiem, ale nie jestem w nim zakochana. Ciebie kocham, Simónie!

Chłopak przez chwilę dumał nad odpowiedzią.

– Od początku ci mówiłem, umiłowana moja, że twój ojciec nigdy nie zgodzi się na ślub z młodzieńcem mojego stanu. Twoja to wiara i miłość sprawiły, że przez czas jakiś zapomniałem o całej tej sprawie i mój umysł bronił się przed takimi myślami, ale w głębi duszy ciągle spodziewałem się takiego zakończenia i teraz zamiast udawać, że nie ma problemu, winienem stawić mu czoło.

– Jeśli nie za ciebie, nie wyjdę za nikogo! Wolę raczej spędzić całe życie w odosobnieniu!

– Nie będziesz żyć w odosobnieniu, uspokój się. Nadchodzą złe czasy i czuję, że nasz problem zejdzie na drugi plan.

– Co chcesz przez to powiedzieć?

– Żyjesz w złotym gniazdku i nie dochodzi do ciebie, co dzieje się na ulicy.

– Nie rozumiem cię, Simónie. Co sugerujesz?

– Nie sugeruję, ukochana, ale stwierdzam. Mętne wody wzbierają w rzekach, zagrażając naszemu plemieniu. Ludzie się buntują, a ktoś podgrzewa nastroje i podburza chrześcijan przeciwko nam. A kiedy taka fala się zaczyna, rośnie niepowstrzymanie i przez jakiś czas porywa wszystko, co spotka na drodze. Potem wody się uspokajają i wracają do koryta, a nasz lud cierpi z powodu zła, które już się stało.

– Co się wydarzy, Simónie?

– Nie mam pewności, mogę tylko wyciągać wnioski z tego, co mówią na targowisku. Ale zapewniam cię, że jeśli zdołamy przeczekać, nikt nie będzie miał czasu, żeby się nami zajmować. Uwierz mi, Esther, że Elohim w swojej opatrzności zadba o swoje sługi, a przede wszystkim nasłuchuj wieści, jakie docierają do domu twojego ojca, bo bez wątpienia wielki rabin będzie najlepiej poinformowaną osobą.

– Nie martw się, będę miała oczy i uszy otwarte i spróbuję przekazać ci natychmiast, co tylko uda mi się ustalić. Kocham cię z całego serca, Simónie!

– A ja ciebie, jutrzenko Izraela!

– Pochlebca!

– Nie masz w Pieśni nad Pieśniami słowa zdolnego opisać twoją piękność!

– Głupiec! Teraz muszę już iść. Niania może odkryć moją nieobecność… Chociaż to mnie najmniej martwi, bo już dawno zdobyłam jej względy i nawet jeśli się złości, zaraz jej przechodzi. Ale jeżeli ojciec mnie wezwie, znajdę się naprawdę w opałach. Kiedy będę mogła się z tobą zobaczyć, dam znak chusteczką na maszcie gołębnika; miejsce i godzina będą te same. Żegnaj, ukochany! Moje serce krwawi na myśl o rozłące, ale muszę iść.

Dziewczyna musnęła ustami policzek Simóna, składając na nim pocałunek lekki jak lot motyla.

– Idź! Jeśli tego nie zrobisz teraz, nie będę umiał pozwolić ci odejść!

Esther otworzyła drzwi powozu i wysiadła, unosząc z wdziękiem brzeg peleryny. Simón został w powozie, patrząc, jak odchodzi pośród szelestu halek i jedwabnych spódnic, i z rozkoszą wdychał unoszący się w powietrzu zapach jaśminu, który po sobie zostawiła.

Plan Tenoria

Osobnik, którego brat Martín del Encinar przyprowadził przed oblicze biskupa, nie pasował do atmosfery kancelarii. Bakałarz Rodrigo Barroso rzucał ukradkowe spojrzenia dzikimi jak u osaczonego zwierzęcia oczami. Nawet tym, którzy go dobrze znali, trudno było przywyknąć do jego posępnej miny i szpetoty. Rodzice mężczyzny byli anusim²⁴, a on sam przyjął wiarę Chrystusa z fundamentalizmem przechrzty. Był człekiem nikczemnej postury, ale masywnym, miał podłużną twarz i oliwkową skórę. Lewe oko zakrywała mu prawie przezroczysta zasłona – stąd jego przydomek, Jednooki – a pośrodku czarnej czupryny widniał łysy placek, co czyniło go jeszcze bardziej osobliwym i rozpoznawalnym. Wszedł do komnaty prałata, obracając trzymaną w rękach czapkę. Onieśmielony niemal potknął się o gruby dywan, ale kiedy stanął przed biskupem, mile zaskoczyło go uprzejme przyjęcie.

– Wejdźcie, drogi synu. Nie pozwólcie, by onieśmielała was okazałość rzeczy tego świata. – Potem, pokazując ręką pomieszczenie, dodał:

– To ciężar, jaki spada na duchownych, honory, które ludzie muszą widzieć, by zrozumieć, że jesteśmy przedstawicielami Boga, ale te błyskotki to jeno marność, człowiecza próżność. Najważniejsza jest dusza, a przed Bogiem, Panem naszym, wszyscy jesteśmy równi. Podejdźcie, zbliżcie się! A wy, bracie Martinie, możecie odejść.

Koadiutor wyszedł z komnaty i prałat z bakałarzem zostali sami.

Biskup podszedł do kanapy, usiadł w jednym z rogów i ułożywszy fałdy sutanny, wskazał gościowi miejsce obok. Ten przysiadł na samym brzeżku, jakby bał się, że zajmie ją całą, i przemówił nieporadnie:

– To ogromny dla mnie honor, Wasza Wielebność, że wezwaliście mnie przed wasze oblicze.

Biskup obrał poufały i serdeczny ton.

– Potrzeba sprawiła, że was zaprosiłem, i to nie wy jesteście zaszczyceni, jeno ja wdzięczny, że tak szybko odpowiedzieliście na to wezwanie.

– Wasz pokorny sługa, Ekscelencjo.

– Choć jestem zamknięty w tych murach, wiem, co dzieje się w podległej mi diecezji.

Słysząc wstęp prałata, bakałarz poruszył się niespokojnie, co nie umknęło uwagi bystrego duchownego.

– Nikt nie powinien odczuwać niepokoju, jeśli jego działania służą obronie wiary i pomnażaniu dobrego imienia i chwały prawdziwej religii. Rozumiecie, o czym mówię?

– Oczywiście, Ekscelencjo.

– Doniesiono mi o pewnym postępku Waszej Miłości, który nie tylko usprawiedliwiam, ale i pochwalam, bo przynosi wam chlubę, a poza tym dobrze świadczy o waszych zdolnościach.

– Nie wiem, o czym mówicie.

Widać było po bakałarzu, że jest zdenerwowany. Prałat zaś ciągnął:

– Wiecie doskonale, i pomnijcie, że pokora jest cnotą tych, którzy nie mają innych. Jeśli moje źródła nie kłamią, a moje informacje są wiarygodne, a są, jakieś trzy tygodnie temu wdaliście się w awanturę na targu zbożowym, z uszczerbkiem dla kilku mężów, których przodkowie ukrzyżowali naszego Pana.

– Nie przeczę, Wasza Wielebność; to źli ludzie i zawsze działają na szkodę starych chrześcijan. To oni podżegają.

– Nie musicie się usprawiedliwiać. Macie rację, jestem co do tego przekonany. To przecie źle, że nie przechodzą na prawdziwą religię, że dalej praktykująte swoje szachrajstwa, przestrzegając szabatu, dokonując obrzezania, nie jedząc wieprzowiny, jeno ryby z łuskami i wykrwawione zwierzęta… I tyle innych dziwnych obyczajów, przez które tracą nadzieję dobrzy chrześcijanie. Z kolei jeśli się nawracają i niby stają nowymi chrześcijanami, przez co szlachetnie urodzeni, a nawet sam król, obsypują ich hojnie zaszczytami, to jest jeszcze gorzej, bo wtedy gromadzą olbrzymie fortuny kosztem starych chrześcijan i pomsty szukają za swoje urazy, pobierając lichwiarskie podatki od sprzedaży, które korona im porucza w imieniu króla, bo temu nie wolno ich ściągać. Prawdziwie nie do rozstrzygnięcia to dylemat.

Mając takie wsparcie, bakałarz nabrał odwagi.

– To źli ludzie, Ekscelencjo. Nie dość, że nękają nas podatkami, to jeszcze przyznają sobie najlepsze miejsca na targowiskach, popierają się wzajemnie i używają swoich wpływów dla własnych korzyści, przeto lud coraz bardziej biednieje, a oni z dnia na dzień gromadzą więcej władzy i bogactwa.

– Widzę, że zgodniśmy co do sedna sprawy. – Biskup delikatnie zmierzwił bródkę i ciągnął: – Doszło do mych uszu, że w zeszłą sobotę mieliście zatarg z grupą niewiernych i że przykład daliście, wchodząc na ławę na placu rynkowym i zagrzewając dobrych ludzi, którzy nie czekali, aż przybędzie alguacil²⁵, i ruszyli z pięściami na winnych, sami czyniąc zadość sprawiedliwości. Było zdaje się trochę wrzawy, przewrócono jakiś stragan i zniszczono towar, a parę głów poniosło uszczerbek.

– Tak było, Ekscelencjo. Wasze informacje są prawdziwe.

– No dobrze, drogi przyjacielu. Będę z wami bardzo szczery.

Bakałarz zamienił się w słuch.

– Chciałbym, a wyświadczylibyście mi tym grzeczność, żeby na razie każdej soboty działo się to samo, ale jeśli to możliwie, na dużą skalę. Drobne wydatki na zebranie ludzi i przygotowanie, czego trzeba, rzecz jasna ja sam opłacę. Moja sakwa będzie umiała się otworzyć i tego wymaga sprawiedliwość, coby wam szczodrze wynagrodzić wasze usługi.

Rodrigo Barroso nie wierzył własnym uszom.

– Sugerujecie, żebym tym psom karę jakąś zadał?

– Pozostawiam to waszej domyślności, i ma się rozumieć waszej wolnej woli. Ale myślę, że każde działanie, które pomoże chrześcijanom być z chrześcijanami, a marranom²⁶ z ludźmi ich pokroju, będzie stosowne i nasz Pan łaskawie na nie spojrzy.

– Znaleźliście właściwego człowieka, Ekscelencjo! Nic nie sprawi mi większej przyjemności niż uprzykrzenie życia heretykom, których niechaj Bóg pokarze.

– Widzę, że doskonale pojęliście mój zamysł.

Prałat podniósł się z kanapy, podszedł do konsoli z ciemnego drewna inkrustowanej masą perłową i palisandrem, wyjął z szuflady skórzany woreczek i wrócił do bakałarza.

– Weźcie, mniemam, że wystarczy na pierwsze wydatki.

Bakałarz zmierzył pożądliwym wzrokiem trzos, który prałat wyciągał w jego stronę, i poprosił o instrukcje.

– Powiedzcie, Ekscelencjo, co chcecie, bym zrobił na początek.

Obaj mężczyźni znowu usiedli.

– Myślę, że trzeba zacząć od podłożenia ognia gdzieś dalej od stolicy, aby wieść rozeszła się po całej prowincji, a potem… jako że płomienie pełzną pchane wiatrem… tutaj winniście dotrzeć. Nie chciałbym, żeby uznano to za mój egoistyczny zamysł; raczej za zwykły skutek tego, co się dzieje w innych stronach.

– A jaki jest ten zamysł, o którym mówicie?

– Chciałbym, drogi przyjacielu, żeby wszystkie sklepy i stragany przylegające do murów mojej bazyliki precz się wyniosły. Pana, który wyrzucił przekupniów ze Świątyni, nie cieszy, że handluje się u wejścia do Jego domu, a jeszcze mniej, że robią to ci, którzy Go ukrzyżowali. Te kantory, te sklepiki, to wstyd. Nadążacie z rozumieniem?

– Pewnie, że tak, Ekscelencjo, ale jak daleko mogę się posunąć, pomsty szukając?

– Na razie starczy, jeśli poprzewracacie kramy i uniemożliwicie handlowanie. Potem, kiedy będziecie działać w Toledo, jeśli zdarzy się, że do jakiegoś domu wniknie ogień, biedy nawarzy, ale to dzieje się dość często, a wiecie, że drewno i suszone na słońcu cegły sąjak hubka… palą się łatwo.

– A jeśli ktoś będzie się naciskom opierał?

– No cóż, czasami nie da się uniknąć nieszczęścia… Jeśli napadną na waszych ludzi, wtedy nie ma wyjścia, trzeba atak odeprzeć.

– Doskonale was zrozumiałem, Ekscelencjo, ale co, jeśli zjawią się straże?

– Tym się nie turbujcie. Jeśli zjawi się alguacil, zrobi to późno i nie będzie miał ochoty się wtrącać, a jeśli pojedyncze zdarzenie przeistoczy się w ogólny zamęt, to doskonale wiemy, że większe zawiera w sobie mniejsze, i to, co przytrafi się kilku Żydom, wobec możliwości pożaru katedry nie będzie miało przecie znaczenia. Chcę, żeby ci ludzie pojęli, że niebezpiecznie jest handlować w pobliżu kościoła, i uznali, że plac winien być wolny od kupców, aby można tamtędy swobodnie przechodzić. Za kilka miesięcy konieczne jest, rozumiecie, konieczne, powtarzam, by cały kwadrat po lewej stronie był już gotów, a im szybciej to pojmą, tym lepiej dla nich.

– A co, jeśli są tak nieokrzesani, że nie zrozumieją?

– Wtedy pomyślimy o innych rozwiązaniach.

– W takim razie, jeśli nie rozkażecie niczego więcej…

Bakałarz wstał i przykląkł, a biskup wyciągnął rękę i pobłogosławił go, kreśląc mu na czole znak krzyża.

– Idźcie, bracie. Chwastów wiele, a wy musicie jeszcze żeńców nająć.

Rodrigo wyszedł z czapką w dłoniach, cofając się tyłem aż do drzwi komnaty. Wciąż jeszcze nie mógł uwierzyć w swoją szczęśliwą gwiazdę. Miał robić to, co sprawiało mu największą przyjemność na tym świecie: tłuc heretyków i dawać upust brutalności, a na dodatek zapłacą mu za to niemałe pieniądze.

Odmienne poglądy

Osobowość Siegfrieda Pardenvolka diametralnie się zmieniła; nic nie zostało z radosnego chłopca i sportowca, który przygotowywał się starannie do olimpiady 1936 roku. Trwałe uszkodzenie prawego kolana, przez które utykał, uczyniło go zgorzkniałym do tego stopnia, że – poza Erikiem, jego najlepszym przyjacielem – nikt już nie odwiedzał go w domu. Oczywiście Siegfried nie był jedynym powodem, dla którego Eric wytrwale przychodził do rezydencji Pardenvolków.

Diagnoza Stefana była kategoryczna: po długotrwałych badaniach i przestudiowaniu zdjęć rentgenowskich kolana wydał werdykt, który dla chłopca był jak wyrok śmierci.

– Przykro mi Siegfriedzie, koniec ze sportami wyczynowymi, do których potrzebne są nogi, chyba że byłby to bilard.

W pracowni rentgenowskiej wyposażonej w aparat Siemensa, jeden z najnowocześniejszych w całych Niemczech, zapadła kompletna cisza. Po upływie minuty, która wydawała się wiecznością, zdruzgotana matka Siegfrieda odważyła się zapytać:

– Co sugerujesz, Stefanie?

– Ja, niestety, nie sugeruję, Gertrud, ja stwierdzam. Jeśli twój syn zegnie kiedyś kolano, to będzie cud, ale do tego potrzeba jeszcze dużo czasu, i oczywiście nie będzie mógł w żadnym wypadku forsować nogi. Spójrzcie.

Ostatnie słowa skierował do swojego przyjaciela, który – zmieniony na twarzy – przysłuchiwał się rozmowie. Umieścił zdjęcia na przezroczystej szklanej płycie wiszącej na ścianie, po czym nacisnął maleńki włącznik. Na podświetlonej od tyłu kliszy widać było szczegóły, które mimo wyjaśnień lekarza wydały się małżonkom tylko mnóstwem białych i szarych cieni w jaśniejszych lub ciemniejszych tonacjach, całkowicie niezrozumiałych.

Stefan wziął ze stołu linijkę i użył jej jako wskaźnika.

– Siegfried, oprócz tego, że ma pękniętą kość piszczelową, uszkodził sobie triadę, czyli więzadła krzyżowe przednie i tylne oraz łękotkę przyśrodkową. Sukcesem będzie, jeśli uda nam się doprowadzić do tego, by nie został kompletnym kaleką i mógł wieść w miarę normalne życie. Trzeba poczekać, aż ustąpi stan zapalny, i kiedy tylko będzie to możliwe, weźmiemy go na stół operacyjny.

Od tamtego nieszczęsnego dnia minęły dwa lata. Siegfried zaczął chodzić, ale nie mógł już uprawiać żadnego sportu, a gdy podniósł się z wózka inwalidzkiego, przez długi czas musiał korzystać z kul, a potem z laski.

Eric wytrwale go odwiedzał.

– Nie załamuj się tak, jest w życiu wiele rzeczy, które możesz robić. Podskakiwanie i kopanie piłki to nie wszystko.

– Dla ciebie to jest proste, możesz biegać, skakać i uprawiać sporty. A ja nie jestem w stanie nawet wskoczyć w biegu do autobusu.

Eric próbował podnieść przyjaciela na duchu.

– Tak, ale za to od pasa w górę jesteś jak tur, na całym uniwersytecie nie ma nikogo, kto pokonałby cię na rękę.

– Co z tego, wolałbym rozbić sobie łeb, niż być inwalidą. Boję się, że któregoś dnia zrobię jakieś głupstwo.

– Nie opowiadaj takich bzdur, nie możesz przez całe życie uważać się za pępek świata i rozczulać nad sobą. Dzieją się zbyt ważne rzeczy związane z odrodzeniem Niemiec, żebyś ty oddawał się nieustannym lamentom.

– Bardzo łatwo udziela się rad, kiedy jesteś cały i zdrowy. Czuję się jak bezużyteczny rupieć, w przyszłym roku olimpiada i wiesz, że wzięliby mnie do reprezentacji… A zresztą może i nie, teraz nie wystarczy być najlepszym, są inne obostrzenia.

– Co masz na myśli?

– Że na domiar złego jestem Żydem, Ericu, jestem kalekim Żydem, czyli najgorszym gównem.

– Widzę, że masz zły dzień.

– Nie mam złego dnia, mam złe dni, wszystkie. – Siegfried klepnął ręką uszkodzoną nogę. – Mam przesrane, bracie, i każdego ranka, kiedy stawiam stopę na podłodze, przypominam sobie, że jestem kulawym Żydem… albo pieprzonym kulasem, co na jedno wychodzi.

– Do czego zmierzasz?

– Nie czytasz gazet ani nie słuchasz radia? W jakim ty świecie żyjesz? Jesteś ślepy! Obecne czasy są bardzo złe dla Żydów, a wiatr może zawiać jeszcze mocniej. Nigdy nie wybraliby mnie, żebym reprezentował Niemcy! Gówno ich obchodzi, czy kuleję, czy jestem Apollinem Belwederskim, należę do niższej rasy. – Siegfried był wzburzony. – Proszę cię, Ericu, odejdź, zostaw mnie teraz, chcę być sam.

– Zadzwoń do mnie, jak ochłoniesz.

Eric opuścił pokój przyjaciela. Minął podest pierwszego piętra, a kiedy znalazł się na schodach, zobaczył, że Hanna wychodzi ze szklarni do ogrodu. Zbiegł na dół, przeskakując po dwa stopnie, otworzył rozsuwane drzwi i zawołał dziewczynę.

– Hanno!

Natychmiast się odwróciła i odpowiedziała mu z daleka na pozdrowienie smutnym grymasem udającym uśmiech, co nie umknęło uwagi chłopaka. Eric bez namysłu zeskoczył z trzech stopni dzielących go od ogrodu i w mgnieniu oka znalazł się u jej boku.

– Witaj, Hanno, nie wiedziałem, że jesteś w domu. Myślałem, że o tej porze będziesz w konserwatorium.

– Więcej tam nie pójdę, poradzili mi, żebym lepiej nie przychodziła na lekcje skrzypiec.

– Co to znaczy „poradzili mi”?

Hanna nie odpowiedziała na pytanie Erica, zamiast tego zapytała:

– Spieszysz się?

– Nie, zajęcia mam dopiero po obiedzie – wyjaśnił chłopak. – Zresztą niezbyt ważne, to ćwiczenia z alfabetu Morse’a, nic się nie stanie, jeśli nie pójdę.

– Zaprosisz mnie gdzieś?

– Oczywiście, Hanno, jest miejsce, które bardzo ci się spodoba.

– Gdzie mnie zabierzesz?

– Otworzyli nową kawiarnię w hotelu Adlon, obok Bramy Brandenburskiej, można wejść od ulicy. Oprócz tego, że dają dobrze jeść, zobaczysz tam wszystkie osobistości partii nazistowskiej, to prawdziwe widowisko.

Dziewczyna namyślała się przez chwilę, ale ciekawość okazała się silniejsza niż strach.

– Wezmę tylko torebkę i płaszcz i zaraz przyjdę, poczekaj na mnie przy drzwiach.

Hanna zniknęła w głębi domu, a Eric wsiadł do swojego małego adlera juniora, by tam zaczekać na dziewczynę.

– Hermanie, powiedz rodzicom, że nie wrócę na obiad, niech na mnie nie czekają.

Służący, w samej koszuli i zielonym fartuchu, z pomocą pokojówki czyścił srebra.

– Jak panienka rozkaże.

– Co robisz?

– Matka panienki poleciła wyczyścić srebra i zapakować porcelanę.

– Po co? Już jedziemy na wakacje?

– Wypełniam polecenia, panienko, tak mi kazano.

– W porządku, Hermanie, nie zapomnij przekazać im wiadomości.

– Proszę się nie martwić, Fräulein.

Hanna podeszła do szafy w przedpokoju, wzięła beżowy płaszcz, szalik, czerwony beret i torebkę na długim pasku, którą przewiesiła przez piersi. Wyszła głównymi drzwiami i skierowała się w stronę małego samochodu, który czekał z włączonym silnikiem.

Widząc dziewczynę we wstecznym lusterku, Eric otworzył drzwi swojego coupe z chowanym dachem i poczekał, aż Hanna wsiądzie do środka.

– Ojej, jak tu cieplutko.

– Włączyłem silnik, żeby działało ogrzewanie, widzisz, jak o ciebie dbam?

– Dbałeś o mnie od dziecka, pamiętam, jak z Siegfriedem zabraliście mnie kiedyś do zoo i się zgubiłam, a ty znalazłeś mnie przy wybiegu dla niedźwiedzi… Wciąż widzę wyraz ulgi na twojej twarzy, kiedy mnie zobaczyłeś, pamiętasz?

– Przede wszystkim pamiętam, jak się bałem, wyobrażając sobie minę twojej matki, kiedy zobaczyłaby, że wracamy bez ciebie.

Samochód przejechał wysadzaną bukami aleją. Kiedy dojechali do ogrodzenia, Eric nacisnął klakson i portier, który rozmawiał z jednym z ogrodników, wychylił głowę przez okienko stróżówki i sprawdziwszy, jakie auto wyjeżdża, otworzył wielką żelazną bramę. Samochód przyspieszył i zniknął wśród innych pojazdów. Mężczyzna zamknął wrota i z górnej kieszeni prochowca wyjął notesik w czarnej ceratowej okładce.

– Co robisz? – zapytał ogrodnik, zaglądając przez drzwi budki.

– Zapisuję godzinę i sprawdzam samochody, które codziennie wyjeżdżają z posiadłości i wjeżdżają do niej, taki mam obowiązek.

– Pan Pardenvolk kazał ci to robić?

– Podlegam innym osobom, pan Pardenvolk nie jest moim panem.

– W takim razie kto jest twoim panem?

– Partia, która uwalnia wielkie Niemcy od tej przeklętej plagi pijawek.

Aleja Unter den Linden była zakorkowana i dojazd zajął im prawie godzinę. Eric zatrzymał samochód przed wejściem do Adlona. Portier ubrany w hotelowy uniform – granatowy garnitur i pelerynę w kolorze marengo, z dużą literą A wyhaftowaną na górnej kieszonce – z czapką w ręce podszedł, by otworzyć Hannie drzwi. Dziewczyna wysiadła, a Eric wręczył kluczyki parkingowemu. Potem wziął towarzyszkę pod rękę i przez obrotowe drzwi weszli do holu imponującego hotelu. W środku panował zamęt, ludzie chodzili w tę i z powrotem, sporo osób tłoczyło się przy kontuarze recepcji, gdzie obsługiwało klientów pięciu konsjerżów w liberiach przypominających stroje admiralskie, ze złotymi kluczami wyhaftowanymi na klapach marynarek. Mundury żołnierzy i marynarzy mieszały się z mundurami nazistów i czarnymi strojami SS z nieodłączną czerwoną opaską z czarną swastyką w białym kole. Zdumiona Hanna pożerała wzrokiem wszystko dookoła.

– Nie mówiłeś, że jest bezpośrednie wejście od ulicy? – zapytała.

– Chciałem, żebyś to zobaczyła, prawda, że robi wrażenie?

– Mnie to przeraża.

– Nie bój się, mała, to odrodzenie wielkich Niemiec.

Eric wziął Hannę pod ramię i ciągnąc dziewczynę przez tłum, ruszył olbrzymim holem w stronę amerykańskiego baru. Próbowała za nim nadążyć, przyciskając do siebie torebkę ręką, za którą ją złapał, drugą zaś podtrzymując spadający z głowy beret. W końcu dotarli do baru w głębi korytarza. Akurat zwolnił się jeden stolik i Eric rzucił się w jego stronę. Usiedli i chłopak ujął jej dłonie.

– Udało nam się, Hanno, jesteśmy fenomenalni!

Hanna uwolniła ręce, położyła torebkę i beret na wolnym krześle i usiłowała zdjąć płaszcz, nie podnosząc się z miejsca. Kiedy jej się to wreszcie udało, rzuciła Ericowi pytające spojrzenie.

– Co miałeś na myśli, mówiąc o „odrodzeniu wielkich Niemiec”?

Chłopak spoważniał.

– Jestem prawdziwym Niemcem, Hanno, i muszę przyznać, że odkąd ten człowiek jest u władzy – wskazał brodą olbrzymie zdjęcie Führera, który sfotografowany z profilu, z założonymi rękami, królował nad kawiarnią – Niemcy znowu stają się wielkim krajem.

– Jestem Niemką tak samo jak ty, a mój ojciec walczył za Niemcy w wojnie w tysiąc dziewięćset czternastym roku, ale najwyraźniej ludzie mojego wyznania albo, jak wolisz, mojego pochodzenia nie są dobrymi Niemcami, a przynajmniej uważa się nas za Niemców drugiej kategorii.

– Wiesz, Hanno, jak bardzo przyjaźnię się z twoim bratem i jak kocham twoich rodziców, ale musisz przyznać, że nie wszyscy Żydzi są tacy jak wy.

– Cóż za błyskotliwy wniosek, Ericu! Rozczarowałeś mnie, uważałam cię za inteligentniejszego. To, co mówisz, brzmi równie głupio, jakbyś twierdził, że kelner, który podaje do tamtego stolika, przypomina ciebie tylko dlatego, że jest blondynem i ma niebieskie oczy.

– Nie podnoś głosu, Hanno, nie ma takiej potrzeby.

Zirytowana dziewczyna rozpędzała się jednak coraz bardziej.

– Bronisz rzeczy, które są nie do obronienia, Ericu! Wiesz, na czym polega różnica? Że on jest biedny, a twój ojciec jest właścicielem jednego z kluczowych zakładów chemicznych w Essen!

– Hanno, nie chciałem cię urazić, ale musisz przyznać, że to już nie jest ten sam kraj; nie ma bezrobocia, zbudowano autostrady, znowu mamy wojsko, a w przyszłym roku tu, w Berlinie, odbędą się igrzyska olimpijskie. Rodzą się wielkie Niemcy, Trzecia Rzesza przetrwa tysiąc lat.

– Kosztem marginalizacji niemieckich Żydów, takich jak mój brat, który marzył o olimpiadzie, i lepiej, że kuleje, bo w przeciwnym razie załamałby się na myśl o tym, że nie może bronić barw swojego kraju tylko dlatego, że jest pół-Żydem!

– Jesteś rozdrażniona, Hanno. Przyznaję, że czasem sprawiedliwi płacą za grzeszników i może mój komentarz był nie na miejscu, ale musisz przyznać, że twoja rodzina nie jest typową rodziną żydowską; zwykle Żydzi nie chcą się mieszać z innymi, popierają się nawzajem, a przestrzegając endogamii, zawierają małżeństwa między sobą, tworząc w ten sposób klan, do którego nikt z zewnątrz nie ma dostępu. Ja jestem w pierwszej kolejności Niemcem, następnie Niemcem, i na końcu Niemcem. Żyd jest w pierwszej kolejności Żydem, następnie Niemcem czy kimkolwiek innym. Jednym słowem, sami się marginalizujecie i przez wieki zapracowaliście sobie na niechęć i nienawiść narodów. Chyba nie myślisz, że inne kraje zmówiły się, żeby uczynić was bezpaństwowcami? Rosja, Anglia, Polska, Hiszpania, Francja, Portugalia, nikt was nie chciał. Nie sądzisz, że klasyczny Żyd musi mieć w sobie coś, co sprawia, że wszyscy go odrzucają?

W tym momencie do stolika podszedł kelner z ołówkiem i notatnikiem w ręce, żeby przyjąć zamówienie.

– Czego państwo sobie życzą?

Eric spojrzał na Hannę.

– Dziękuję, nic nie chcę.

Chłopak nalegał.

– Zamów coś, Hanno.

– Powiedziałam, że nie mam na nic ochoty!

Wtrącił się kelner:

– Jeśli pani źle się czuje, mogę przynieść herbatę albo miętę.

– To bardzo miłe z pana strony, ale nie czuję się źle, dziękuję, niczego nie chcę.

Kelner odwrócił się do Erica:

– A dla pana?

– Proszę mi przynieść ciemne piwo i powiedzieć, ile płacę.

– Jeśli poda mi pan numer państwa pokoju, doliczą to panu do rachunku.

– Dziękuję, wolę zapłacić.

Mężczyzna odszedł i zaraz pojawił się z zamówieniem.

Eric próbował przerwać niezręczną ciszę.

– Hanno, wzięli nas za parę nowożeńców!

– Prędzej umrę, niż zostanę żoną takiego rasisty jak ty! I kończ szybko piwo, bo chcę wrócić do domu.

Godziny niepewności

W posiadłości Pardenvolków w ostatnim czasie dużo się wydarzyło. Owego poniedziałku po nadejściu zmierzchu Leonard i Stefan spotkali się w bibliotece. Atmosfera była napięta. Gospodarz przedsięwziął nadzwyczajne środki ostrożności. Zaciągnął grube zasłony z fioletowego aksamitu, które oddzielały bibliotekę od przeszklonej galerii wychodzącej na park, następnie uczynił to samo z przesuwanymi drzwiami prowadzącymi do głównego holu, sprawdziwszy uprzednio, czy w pobliżu nie kręci się któryś ze służących. W końcu zapalił stojącą obok kanapy lampę, której pergaminowy abażur nadawał światłu żarówki żółty odcień, zajął miejsce na jednym z foteli chesterfield i zaczekał, aż Stefan zrobi to samo. Kiedy obaj przyjaciele znaleźli się naprzeciw siebie, Leonard przerwał ciszę.

– Masz ochotę się czegoś napić, Stefanie?

– Dziękuję, może później, zaniepokoił mnie twój telefon, opowiadaj.

– Sam widzisz, Stefanie, czas pokazał, że miałem rację, wszystko, co przepowiedziałem w ostatni Jom Kippur²⁷, właśnie się dzieje.

– Leonardzie, rozumiem, że się boisz, ale powtarzałem ci w nieskończoność, iż to, co teraz się dzieje, nie jest skierowane przeciwko ludziom takim jak wy. Mówiłem ci już wielokrotnie, że nie masz się czego obawiać. Poza tym wiesz, że chociaż nie należę do partii, to z nią sympatyzuję, jestem osobistym lekarzem Reinharda Heydricha²⁸, a on zawdzięcza mi życie swojej córeczki; jeśli zaszłaby taka konieczność, wstawiłbym się za tobą.

– Nie rozumiem cię, Stefanie, żeby taki liberał jak ty, naukowiec, intelektualista, człowiek, który zawsze bronił równości wszystkich ludzi, mówił mi, że sympatyzuje z tymi fanatykami? Wierz mi, nie mieści mi się to w głowie.

– To nie jest takie proste, jak mówisz. Ten kraj był zrujnowany, traktat wersalski i nieudolność naszych przywódców zrobiły z Niemiec śmietnisko Europy, straciliśmy szacunek do samych siebie, marka tonęła na wszystkich rynkach, bezrobocie szerzyło spustoszenia w większości niemieckich rodzin, nie mieliśmy wojska… I oto w tej przygnębiającej scenerii pojawia się mąż opatrznościowy, który sprawia, że odradza się duma narodowa, że na twarze ludzi wraca uśmiech, że już nie spoglądamy na siebie na ulicach ze strachem i ze wstydem, bo jesteśmy Niemcami. Jego idea jednej partii, narodowosocjalistycznej, zwycięża nie tylko w Niemczech, ale i we Włoszech Mussoliniego, gdzie fascio jest prawie tym samym, a naród, z właściwym sobie genialnym instynktem, w chwili wyboru odpowiedniego człowieka wskazuje jego. Możesz być pewny, że Adolf Hitler postawi naród niemiecki na czele narodów świata, to czas zmian, drogi Leonardzie, możesz być pewny! Deutschland, Deutschland Uber alles²⁹.

Po wysłuchaniu tej diatryby Leonard spojrzał w oczy przyjaciela, próbując dostrzec w nich jakiś znak wskazujący na to, że w głębi duszy nie wierzy w to, co mówi; Stefan jednak, niewzruszony, wytrzymał jego wzrok. Leonard głośno westchnął, zanim odpowiedział.

– A jaka jest cena, którą musimy zapłacić za ten nowy wspaniały świat Huxleya³⁰, który tak zachwalasz? Nie widzisz, co się dzieje na ulicach? Przymykasz oczy na to, że nocą znikają ludzie i ani sąsiedzi, ani krewni nie mają odwagi zapytać, co się z nimi stało? Nie powiedzieli ci, że zaklejają wystawy naszych sklepów plakatami, zalecając, by nikt w nich nie kupował, i że unieruchamiają nasze fabryki? Żeby na tym poprzestali! Mówi się, że są miejsca, gdzie zamyka się upośledzonych fizycznie i tych, których oni nazywają odmieńcami albo należącymi do niższej rasy, jak Cyganie czy świadkowie Jehowy.

– Jeśli chodzi o Cyganów, to może i jest tak, jak mówisz, ale to dlatego, że próbuje się ich reedukować, a co do Żydów. Że kilku zapaleńców czasem pozwoli sobie na jakiś wybryk i podpali jakiś sklep, temu nie mogę zaprzeczyć. Ale to nie jest nic oficjalnego, jeśli ktoś zasłużył na karę, to dlatego, że jest niepożądanym elementem antyspołecznym albo, jak sam zauważyłeś, dziwnie wygląda, ale nie za to, że jest Żydem.

Leonard zmarszczył brwi.

– A co powiesz o komunistach?

– Że to wywrotowcy, a wichrzycielstwo topi się we krwi albo cię zniszczy. To jak piana na piwie: kiedy zaczyna wypływać z butelki, nie da się jej zatrzymać, próbując zakryć otwór, trzeba je wylać i otworzyć nowe. Sam kardynał Eugenio Pacelli boi się ich do tego stopnia, że kiedy był nuncjuszem, podpisał konkordat, w którym, o ile dobrze pamiętam, zalecano katolikom głosować na Hitlera.

– Ale nie zaprzeczysz chyba, że nawet między sobą zabijają się całkowicie bezkarnie. Czy to nie twój pacjent zorganizował noc długich noży³¹?

– Ciało ludzkie uruchamia mechanizmy obronne, kiedy dochodzi do infekcji, cóż więc dziwnego w tym, że ciało społeczne wyrzuca ze swojego łona ludzi, którzy zagrażają potędze partii? SS usunęła zło reprezentowane przez część brunatnych koszul Ernsta Röhma, ale co to ma wspólnego z nami?

– Mówię o przestrzeganiu prawa, nie o korzyściach. Jeśli państwo nie będzie pilnowało porządku, a władza wykonawcza przejmie obszary działania władzy ustawodawczej i sądowniczej, i znajdą się przekupni sędziowie, którzy to zaakceptują, sam powiedz, dokąd to nas doprowadzi.

– Nie chcesz tego zrozumieć. Już Goethe powiedział, że „lepszy jest niesprawiedliwy porządek niż sprawiedliwy nieporządek”. W tym tkwi cały problem! Jeśli trzeba narzucić jakąś ideę i ta idea ma służyć wspólnemu dobru, wówczas, czy nam się to podoba, czy nie, należy zaakceptować to, że cel uświęca środki. Pomijam już fakt, że ustanowiony porządek nie jest niesprawiedliwy; wiesz dobrze, że wyszedł z urn i że wybrał go naród.

– Urwałeś się z choinki, Stefanie? Dlaczego używasz takich fałszywych argumentów? To, co się dzieje, jest niezwykle poważne, powtarzam ci na wypadek, gdybyś mnie nie zrozumiał albo raczej gdybyś nie chciał mnie zrozumieć. Kiedy państwo występuje jednocześnie w roli ustawodawcy, sędziego i wykonawcy haniebnych projektów, nie ma gdzie się odwołać w razie nadużycia. W naszych prawach, które mają ponad cztery tysiące lat, mówi się, że obowiązkiem dobrego Żyda jest wystąpić przeciwko tyranowi, kiedy ten źle rządzi, ale wyznam ci, że nie nadaję się już na bohatera i myślę, że decyzja, którą podjąłem, jest rozsądnym rozwiązaniem. Mam nadzieję, że pomożesz mi ją wcielić w życie. I wybacz, jeśli się uniosłem, ale wszystko to, co się dzieje, wyprowadza mnie z równowagi i puszczają mi nerwy.

– Myślę, że niepotrzebnie się spieszysz, rozumiem twoje zdenerwowanie, ale nie musisz podejmować żadnych prób, powinieneś spokojnie siedzieć w domu. Rewolucja jest jak poród, a trudno sobie wyobrazić poród bez krwi, ale z rewolucji narodowosocjalistycznej narodzą się odnowione i potężne Niemcy, które wolny świat będzie musiał szanować, z których będziemy mogli czuć się dumni i które przyniosą nam wszystkim korzyści.

– Przykro mi z powodu twojej naiwności, Stefanie, bo wolę myśleć, że wierzysz w to, co mówisz. Zrozum, muszę zamknąć fabrykę, bo nie dają mi już przydziałów złota i srebra do produkcji tego, co sprzedaję! Musiałem wyrzucić na bruk połowę personelu, a reszta całymi dniami przygląda się sobie z założonymi rękami, bo nie ma nic do roboty.

– „Jeśli chcesz pokoju, gotuj się do wojny”. Ty zawsze lubiłeś klasyków, Leonardzie. Interesowałeś się kiedykolwiek teoriami Carla von Clausewitza³²? Miałeś po prostu pecha, bo państwo poczuło się zmuszone ograniczyć te gałęzie przemysłu, których surowce są mu potrzebne do przetrwania, a musisz przyznać, że jeśli chcemy kupować za granicą, to jako naród potrzebujemy przede wszystkim złota i srebra. Nikt nie chce nam zawierzyć, a nasza waluta nie budzi zaufania. Twoje nieszczęście polega na tym, że ty też potrzebujesz złota i srebra, ale wcale się nad tobą nie lituję, Leonardzie, przetrwasz, choćby ta sytuacja miała potrwać kilka lat. Powtarzam ci, jeśli zechcesz mnie wysłuchać: siedź spokojnie w domu, dopóki nie przejdzie ten wiatr niesprzyjający twoim interesom, bo zgadzam się z tobą, że taki dziś wieje, i wszystko wróci do normy.

– Nazywasz niesprzyjającym wiatrem huragan, który równa z ziemią wszystko, co spotka na swojej drodze?! Nie, mój drogi, nie… jeśli sądzisz, że będę tu siedział spokojnie, czekając, aż ustanie, to znaczy, że masz mnie nie tylko za głupca, ale i za szaleńca!

Po tej burzliwej wymianie zdań, obaj mężczyźni trochę się uspokoili.

– Zostawmy to, Leonardzie. Teraz owszem, napiłbym się czegoś.

– Co ci podać?

– Masz petit caporal?

– Jeszcze tak.

– Dobrze mi zrobi.

Leonard wziął z barku kieliszek do koniaku i wlawszy do niego rozsądną ilość złocistego płynu, postawił na podgrzewaczu. Podpalił zapalniczką maszynkę spirytusową, żeby podgrzać alkohol. Kilkakrotnie obrócił kieliszek, a kiedy uznał, że osiągnął właściwą temperaturę, ujął go za nóżkę i podał przyjacielowi, zgasiwszy płomień srebrnym kapturkiem przymocowanym do łańcuszka. Stefan z przyjemnością skosztował koniaku.

– Wyśmienity, to jedna z tych przyjemności, które umilają jesień życia. – Napięcie opadło. – No dobrze, zobaczmy, co mogę dla ciebie zrobić.

– Chcę wyjechać z Niemiec, korzystając z zamieszania wywołanego zamknięciem olimpiady. Pomimo restrykcji teraz jeszcze zdążymy; myślę, że później… a to później nadejdzie już niedługo… Żydzi nie będą mogli opuścić kraju w normalny sposób, jak zwykli Niemcy.

Stefan z kieliszkiem w ręce z niedowierzaniem patrzył na przyjaciela.

– Nie mówisz poważnie.

– Nigdy w całym moim życiu nie byłem bardziej poważny.

– A co ja mam zrobić?

– Poproszę cię o dwie rzeczy, obie tak samo ważne.

– Jakie?

– Wiem, bo próbowali już tego znajomi fabrykanci, moi przyjaciele, że nie ma sensu wyjeżdżać z całą rodziną… w takim wypadku musisz zrzec się wszystkich dóbr, które oficjalnie posiadasz, i oddać je państwu, nie mówiąc już o tym, że jeśli masz dzieci w wieku moich, jest to praktycznie niemożliwe.

– A zatem?

– Zamierzam wyjechać do Wiednia, tam spotkam się z Friedrichem, moim szwagrem. Z tego, co pisał w ostatnim liście, który wysłał mi przez jednego z dostawców, wiem, że sytuacja w Austrii nie jest tak zła jak tutaj. Chciałbym wyjechać z Gertrud i Hanną, Siegfried i Manfred na razie zostaną w Berlinie. Kiedy tylko znajdę się na miejscu i jakoś urządzę, poczynię wszelkie niezbędne kroki, by mogli jak najszybciej do nas dołączyć.

– A co zamierzasz zrobić z tym wszystkim? – Stefan zatoczył ręką koło. – Kiedy już wyjedziecie.

– Tak jak powiedziałem, na razie chłopcy zostaną, we trójkę możemy spróbować, ale wyjazd całą rodziną byłby samobójstwem.

– I? – zapytał Stefan wyczekująco.

– Wszystko obmyśliłem. Spotkamy się z Peterem Spiglem, moim notariuszem, jak wiesz, i przeprowadzimy fikcyjną sprzedaż, żeby całość przeszła na twoje nazwisko. Nie muszę dodawać, że wszelkie koszty biorę na siebie. Ty i Anneliese nie macie dzieci, myślę, że byłoby wspaniale, gdybyście się tu przeprowadzili, mógłbyś zamknąć swoje mieszkanie przy Breguenstrasse i zostać u mnie. Musielibyście przywieźć ze sobą jedynie ubrania i rzeczy osobiste, cała reszta jest tutaj, poza petit caporal, który się skończył. – Leonard starał się rozładować sytuację.

– W ten sposób dom pozostałby otwarty, co stworzyłoby pozory normalności, miałbyś nawet bliżej do kliniki niż teraz, a ja byłbym spokojny, wiedząc, że moi synowie, dopóki nie wyjadą, są pod opieką kogoś takiego jak ty… Nie zapominaj, że jesteś opiekunem Manfreda, i pamiętaj, że moje dzieci, choć obrzezane, żyły jak niemieccy katolicy. Wiem, że to ze względu na mnie w tym domu przestrzega się żydowskich zwyczajów, dzięki uprzejmości Gertrud, ale tak naprawdę w tej rodzinie jest niewiele judaizmu.

– A co się stanie, kiedy się zorientują, że nie wracasz i że uciekłeś się do fortelu, by zostać za granicą?

– Jeśli mi pomożesz, nie będą w stanie niczego mi zarzucić. Nie możemy wyjechać jako turyści i nie wrócić. Trzeba wymyślić jakiś pretekst, żeby dostać tymczasowe pozwolenie. Na razie nie ma żadnego prawa, które zabraniałoby Żydowi sprzedać dobra, jeśli znajdzie na nie kupca, dlatego nasza transakcja będzie legalna i nie muszę, jak osoba emigrująca na stałe, oddawać państwu wszystkiego, co mam, a taki warunek stawiają, kiedy chcesz opuścić Niemcy. Jeśli później za granicą zdobędę środki niezbędne do urządzenia się w innym kraju, również nie ma żadnego prawa, które by tego zakazywało. Pod warunkiem że dostanę pozwolenie na pobyt w państwie, które mnie przyjmie, czym zajmę się w stosownym czasie, korzystając z moich znajomości i z moich pieniędzy, a tych mi nie zabraknie. Na razie, jak powiedział mi Spigel, w prawie jest luka i powinienem ją wykorzystać, zanim będzie za późno.

– A co zrobisz ze swoją firmą?

– Nie pytaj mnie, co zrobię, zapytaj mnie raczej, co zrobiłem. To samo, co proponuję tobie, zaproponowałem swego czasu zaprzyjaźnionemu szwajcarskiemu jubilerowi, żeby było bezpieczniej. Oficjalnie ani sklep jubilerski, ani fabryka nie należą już do mnie. Jeśli ta burza przejdzie, pewnego dnia będę mógł odzyskać moją własność.

– A jeżeli ktoś na was doniesie i zacznie się dochodzenie?

– Jeśli do tego dojdzie, mam nadzieję, że moi synowie będą już ze mną, a ty kupisz ten dom, zanim ja nie dotrzymam moich zobowiązań względem Niemiec.

Stefan zamyślił się na chwilę.

– I co chcesz, żebym jeszcze zrobił?

– Żebyś mi pomógł… Zdobyłem już wszystkie papiery, brakuje mi jedynie zezwolenia SS, które muszę pokazać na policji z paszportem na potwierdzenie, że mogę opuścić Niemcy razem z żoną i Hanną. Poza tym, że jest moją córką, będzie figurowała jako moja sekretarka. Powód?

Udział… z racji moich interesów. w kongresie gemmologicznym, który odbędzie się w Wiedniu. Za granicą zamierzam przedłużyć wizę, co powinno być stosunkowo proste. Z Wiednia będę uważnie obserwował rozwój wydarzeń. Jeśli się okaże, że masz rację, a niczego bardziej nie pragnę, wrócę do Berlina, ale jeśli sytuacja się pogorszy i sprawy przybiorą obrót, jaki podejrzewam, wtedy, Stefanie, nie zobaczę już mojej ojczyzny i stanę się kolejnym Żydem tułaczem.

– Co powiesz dzieciom? Nie mają już siedmiu lat.

– Hanna pomyśli, że zamierzam ją zabrać w podróż, w przeciwnym razie nie zgodziłaby się z nami pojechać, wiesz, jaka jest młodzież, nie dostrzega niebezpieczeństwa i nie będzie chciała rozstawać się z przyjaciółmi, zwłaszcza z jednym. Weźmie tylko niewielki bagaż. Jeśli chodzi o chłopców, dowie się jedynie Manfred; myślę, że Siegfried w jego obecnym stanie nie powinien się zamartwiać.

– A Gertrud?

– Moja żona, Stefanie, nie może na razie o niczym wiedzieć. Chociaż nie jest głupia, nie domyśli się, że mam zamiar wyjechać, by już nigdy nie wrócić, jeśli będzie tego wymagała sytuacja.

Stefan złożył dłonie, strzelając bezwiednie stawami, i dopiero po chwili odpowiedział:

– Postaram się, żeby władze dały ci twoje papiery. Co do tego drugiego, zrozumiesz na pewno, że muszę skonsultować się z Anneliese. Chociaż nie wspomnę jej o notariuszu, nie da się, ot tak sobie, zmusić żony do przeprowadzki, ale możesz liczyć na jej milczenie, jeśli z nią poważnie porozmawiam. Czy pozwolisz sobie coś zasugerować?

– Oczywiście.

– Porozmawiaj z Gertrud, nie oszukuj jej, koniec końców i tak zrobi to, co jej powiesz, tym bardziej jeśli będzie wiedziała, że to dla dobra rodziny.

– Może masz rację, pozwól, że się nad tym zastanowię.

– W porządku, ale wiedz, że moim zdaniem zbytnio się spieszysz i robisz z igły widły.

Bakałarz Rodrigo Barroso

Stojąc na nieoheblowanej desce umieszczonej na dwóch podpórkach w kształcie odwróconych liter V, bakałarz Rodrigo Barroso dopingowany przez kilku strategicznie rozstawionych wspólników zagrzewał tłum, który przybył na targ do dzielnicy żydowskiej Las Tiendas, a teraz słuchał jak odurzony diatryby przeciwko Żydom.

Posłuszny instrukcjom protektora bakałarz spotkał się wcześniej z trzema stronnikami w oberży Pod Grzebieniem przy ulicy Santo Apóstol. Na spotkanie przybyli Rufo el Colorado, Crescencio Padilla i Aquilino Felgueroso, który zajmował się wynajmem mułów. Usiedli w głębi przybytku, gdzie nie mogły ich słyszeć niepowołane uszy, i szeptali konspiracyjnie niczym czterej spiskowcy przy czterech szklanicach podłego czerwonego wina podanego przez oberżystkę. Dziarska dziewka – mimo że korpulentna, to niczego sobie – raczyła ich hojnie widokiem obfitych, ponętnych piersi w rozchylonym dekolcie. Jej krewny, zresztą rogacz³³, promował ją wśród klienteli, żeby lepiej szedł mu interes. Kiedy kobieta się oddaliła, bakałarz przeszedł do rzeczy.

– Zwołałem waszmościów, by zaproponować przedsięwzięcie, które może nam przynieść znaczne korzyści, a ponadto bez wątpienia wdzięczność wpływowych osób.

– Powiedzże, waszmość, o co chodzi – rzekł el Colorado Barroso zniżył głos, a trzej pozostali przysunęli głowy.

– Otóż pewne osoby, znamienite i bardziej do wydawania sądów zdatne niż my, uważają, że czas już pokazać, gdzie jest jego miejsce, temu stadu marranów zatruwających życie i utrudniających handel tym, którzy pohańbieniem i niesławą okrywają starych chrześcijan w miejscu wymagającym szczególnej troski przez wzgląd na bliskość katedry.

Crescencio Padilla, który lubił mieć pełną jasność odnośnie do wszystkiego, co dotyczyło pieniędzy, zapytał:

– A co nam da galopki tańcowanie z tak niewygodną parą? Zważcie na to, że to ludzie wpływowi, którzy przestają ze szlachtą i dworem.

– Po pierwsze, parę ładnych dobli kastylijskich, które ucieszą nasze kieszenie. Po wtóre, jeśli waszmościowie sobie tego nie życzą, nie będą musieli rozbijać nikomu głowy, i po trzecie, nasz protektor ma wielkie wpływy u króla.

– A na czym będzie polegać praca tak łatwa i jak wynika z tego, co waszmość powiada, tak hojnie nagradzana? – zapytał mulnik Aquilino Felgueroso.

– Bróg się od ognia zapala, nieprawdaż? Do tego potrzebna jest iskra i trochę wiatru. My tym będziemy.

Cała trójka wymieniła czujne, konspiracyjne spojrzenia. Bakałarz mówił dalej:

– Będziemy rozpuszczać na placach i targowiskach jak najwięcej wieści o niegodziwościach tego ohydnego plemienia zabójców naszego Pana, znanych wszystkim i znienawidzonych, o których dobry prosty lud często zapomina. Kto pobiera lichwę, czasem więcej niż trzydzieści od stu, i sprawia, że chłopi, aby siać, muszą pod zastaw oddać prawie cały swój plon? Żydzi. Kto zajmuje się ściąganiem królewskiego podatku od kupna i bierze więcej, niż król dozwala za kilka dni zwłoki? Żydzi. Kto fałszywie nawraca się na chrześcijaństwo i mieni przechrztą, żeby korzystać z synekur i przywilejów, jakie daje korona, i bardziej nas uciskać? Żydzi. Kto zatruł studnie i rozniósł morową zarazę, która spustoszyła kraj kilka lat temu? Żydzi. Tak można by do stu doliczyć.

– A kto jest naszym protektorem, jeśli waści wolno to ogłosić? – chciał wiedzieć Padilla.

– „Po owocach ich poznacie”, jak mówią ewangelie… Oto owoce.

Po tych słowach bakałarz jednym ruchem otworzył kiesę i rozsypał na stół garść monet, które cudownie zabrzęczały i sprawiły, że w chciwych źrenicach konspiratorów pojawiły się iskierki.

– Zaprawdę, to się dopiero nazywa mówić gromko i wyraźnie! – skomentował Felgueroso.

Bakałarz zebrał skrupulatnie pieniądze i roztropnie czekał na efekt takiej ostentacji.

– Co mamy zrobić? – zapytał el Colorado z niepokojem w głosie.

– Waszecie zajmą się bywaniem w miejscach, gdzie zbiera się najwięcej ludzi. Każdemu, kto będzie chciał słuchać, wyłożycie, o czym tutaj się mówiło, oczywista odpowiednio to okraszając i przyprawiając, żeby potrawa była bardziej strawna.

– A na czym ma polegać to przyprawianie? – zapytał Felgueroso.

– Waszecie wiedzą doskonale, jaki jest prosty lud. Wystarczy sprzedać im piędź szarszy, żeby chwalili się przed sąsiadami, że kupili łokieć cały, a reala od runa³⁴ zamienią na dwa albo i trzy dukaty szybciej, niż ja zdążę o tym opowiedzieć. Waszmościowie będą głosić, jak postępują niewierni, o czym już mówiłem, i przyozdabiać to historiami w rodzaju: „Powiedział mi kum, który mieszka w Rocieros, że próbowali zniewolić jakąś dziewczynę”. Albo: „Wiecie, że pluli, kiedy przechodziła procesja Świętego Dzieciątka?”. Takim oto sposobem będziemy podgrzewać nastroje i przygotowywać końcowy fajerwerk; wiadomo wszak waszmościom, że odsądzać od czci i wiary to jak mąkę rozsiewać na piasku: nie da się jej już zebrać.

– A kiedy i gdzie nastąpi ten fajerwerk? – zapytał Crescencio.

– Waszmość chcesz od razu galopować, zamiast iść stępa. Pierwej, w dni wyznaczone, na targowiskach, rynkach, fiestach… wszędzie tam, gdzie wiemy na pewno, że ciżba wielka będzie, wmieszacie się między ludzi, a kiedy mnie obaczycie na jakimś wyniesieniu, coby mnie lepiej było widać, gdy zacznę wygłaszać mowę i wielkim głosem publicznie rezonować o tym, co waszmościowie już znają, wtedy zaczniecie krzyczeć i wiwatować, podburzając wszystkich takimi na przykład słowami: „Trzeba skończyć raz na zawsze z tymi nikczemnymi Żydami!”. „Złodzieje, co chrześcijan okradają!”. „Mordercy dzieci!”. „Przeklęci po tysiąckroć!”. „Na stos!”. I dalej w ten sam sposób, jakie tylko zniewagi przyjdą wam do głowy.

Bakałarz rozdzielił kupkę maravedí³⁵ między wspólników, opłacił jeszcze jedną kolejkę wina i zostawił hojny napiwek. Potem równie hojnie klepnął w pośladek łaskawie nastawioną dziewkę, która kokieteryjnie wygięła ciało, i wyszli, żeby jak najszybciej przystąpić do dzieła, ponieważ dniem wyznaczonym na scenę finałową był piątek Wielkiego Tygodnia, do którego brakowało zaledwie trzech miesięcy. Mieli wykorzystać szabat, kiedy to Żydzi nie wychodzili z domów.

Przygotowania do ślubu

Isaac Abranavel ben Zocato siedział w swojej kancelarii, trzymając przed sobą niekończącą się listę imion i cyfr. Z wielką starannością kreślił przy nich piórem maczanym w czerwonym inkauście znak kabalistyczny, który on jeden potrafił odcyfrować. Miał na sobie długą fioletową szatę z szerokimi rękawami, a na nich czarne zarękawki chroniące przed wytarciem i plamami; dłonie osłonił mitenkami. Przepasany był szarfą ze szkarłatnego atłasu, a przed chłodem strzegła go tunika o barwie czerwonego wina i wełniana jarmułka w tym samym kolorze. Na szyi miał podarowany mu przez samego króla złoty wisior z wielkim medalionem w kształcie gwiazdy Dawida, w której środek wprawiono duży akwamaryn. Tak naprawdę nadane przez monarchę uprawnienia nie przynosiły mu żadnej satysfakcji, ale jego obowiązkiem było służyć królowi. Wiedział, że w ten sposób nie tylko zapewnia sobie pokaźne dochody, ale działa również na korzyść swojej gminy. Mimo to planował, że gdy tylko nadarzy się okazja, w delikatny sposób, żeby nie obrazić suwerena, uwolni się od kłopotliwego obowiązku, jako że ostatnimi czasy z powodu tego zajęcia doświadczył niejednej przykrości. Prości ludzie żywili szczególną niechęć do poborcy podatku od sprzedaży i nie pomnąc, że to król czerpie z niego zyski – widzieli i nienawidzili tego, który przychodził po pieniądze, czyli jego właśnie.

Od rozmyślań i pracy oderwał go głos wiernego majordomusa oznajmiający, że obiad został podany.

– Powiedz mojej żonie, że już schodzę.

Sługa wyszedł, by wykonać polecenie. Rabin zebrał papiery, złożył je w cedrowej skrzyni stojącej obok imponującego stołu i zamknął na klucz, który wyjął z przepastnej kieszeni tuniki. Następnie zdjął zarękawki i rękawiczki, po czym zszedł po zdobionych schodach piętro niżej. Ruth, jego żona, stała skromnie w pełnej uszanowania pozie na drugim końcu jadalni i czekała, aż poprowadzi południową modlitwę. Rabin zaintonował na jej cześć Eszet Chail³⁶, zanim przystąpił do hamoci³⁷. Potem, rozkładając ramiona z dłońmi zwróconymi ku górze, pobłogosławił wszystkie potrawy, jakie mieli spożyć, i oboje usiedli za stołem.

– Co dla nas dzisiaj przygotowałaś, moja żono?

– Dziś oktawa Chanuki³⁸, więc nie ma mięsa, ale jako że nie przepadasz za przaśnym chlebem i rybą z łuskami, powiedziałam w kuchni, by ci zrobili pierogi z ciasta francuskiego z grzybami, bez drożdży. To lubisz i możesz jeść.

– Dziękuję, żono. Jahwe doskonale wie, że w moim wieku post jest ofiarą, która kosztuje najwięcej. Czy Esther dotrzymała tego nakazu?

– Oczywiście. Zjadła z piastunką wcześniej, jak kazałeś. Boli mnie, że nie ma jej z nami przy stole, ale w tym domu zawsze spełniane są twoje rozkazy.

– I tak będzie, dopóki nie nabierze rozumu. Obawiam się, że ją zbytnio rozpieściłaś i dlatego zrobiła się krnąbrna i źle wychowana. Kto to widział, żeby dziewczyna sprzeciwiała się decyzji ojca, kiedy nadchodzi czas małżeńskich zobowiązań, i żeby ojciec musiał wysłuchiwać jej protestów i lamentów.

– Nie jestem matką Esther, a to twoja jedyna córka, więc może to i prawda, mój mężu, że za bardzo ją rozpieściłam, by zaskarbić sobie jej życzliwość. Bardzo trudno mi okazywać jej surowość. Spróbuj ją zrozumieć, Isaacu, jest jeszcze taka młoda. Zdaje się, jakbym to wczoraj przygotowywała pierwszą kąpiel w mykwie³⁹, a ty już planujesz ślub.

– Nasze obyczaje są wciąż takie same i co oczywista, niezmienne. Czas już porozumieć się co do zrękowin, choćby uroczystość oddania była jeszcze odległa. Odwiedził mnie Samuel i postanowiliśmy, że wkrótce wyznaczymy dzień, kiedy do naszego domu przyjdzie szadchan⁴⁰, by odprawić ceremonię i byśmy mogli sporządzić ketubę⁴¹.

– Może, gdybyśmy trochę zaczekali, byłaby bardziej ochotna.

– Nie będę spełniał jej kaprysów i zachcianek. Kiedy twój ojciec ustalał ze mną zrękowiny z twoją siostrą, nikt jej nawet nie zapytał o zdanie.

– To były inne czasy i inne okoliczności, Isaacu. Musisz mieć na uwadze, że dziś dziewczęta mają kontakt z obcymi kulturami, mniej surowymi od naszej. W Toledo obok siebie żyją chrześcijanie i Arabowie, nie licząc konwertytów i mudejares⁴², ich obyczaje muszą mieć wpływ na naszą młodzież i sprawiać, że staje się rozwiązła i daje wprowadzić w błąd. Prawda to, że nie możemy naszej religii wyznawać poza bożnicą, ale mudejares też nie mają muezina⁴³ i nie mogą publicznie odmawiać swoich pięciu modlitw. Wszyscy podlegamy prawom, które biorą się z troski o zachowanie panującej religii w nieskażonym stanie, ale nie da się uniknąć oddziaływania na innych i ulegania obcym wpływom… Pamiętaj, Isaacu, że przy stałym obcowaniu obyczaje się zmieniają.

– Ale nie tradycje, i na pewno nie w tym domu, kobieto.

Majordomus wniósł jedzenie i małżonkowie nie wracali więcej do tej sprawy.

Kara

Esther siedziała za karę w swojej alkowie, nie opuszczając jej od owego popołudnia, kiedy przywołana przed oblicze ojca zbuntowała się na wieść o tym, że zamierza uzgodnić jej ślub z Rubénem, synem Samuela ben Amii.

– Nie, ojcze. Z całym należnym szacunkiem muszę wam powiedzieć, że nie mam na razie woli do zamęścia ani z tym, ani z żadnym innym młodzieńcem.

Stała przed rabinem onieśmielona i drżąca. To była straszna chwila. Od dziecka wielka kancelaria budziła w niej lęk, a już sama myśl, że musi sprzeciwić się rodzicowi, czego nie uczyniła nigdy w ciągu całego swojego życia, powodowała, że czuła szczególny niepokój. Na razie nawet do głowy jej nie przyszło, by wspomnieć o miłości do Simóna, nie chciała bowiem wystawiać na próbę cierpliwości rabina. Ten jednak i tak wybuchnął:

– Wyjdziesz za tego, kogo ja wskażę, i kiedy ja postanowię!

Śmiertelnie pobladła na twarzy dziewczyna próbowała przekonywać:

– Nigdy nie okazałam wam nieposłuszeństwa, ojcze, ale nie będę oddaną żoną jakiegoś matmid⁴⁴.

– Chcesz, młódko, stać się hańbą naszej miszpacha⁴⁵? Od tej chwili nie opuścisz swoich pokojów, dopóki nie rozkażę inaczej. A teraz zejdź mi natychmiast z oczu!

Strapiona dziewczyna wyszła, by znaleźć schronienie w ramionach piastunki, smutna, bo rozgniewała ojca, a jednocześnie zadowolona, że odważyła się na ten krok. Nie wiedziała, do czego jej postawa doprowadzi, ale czuła się wyzwolona na myśl, że dni będą mijały, a czas sprawi, że wszystko osłabnie jak wino rozcieńczane wodą.

Ojciec i syn

Minęło dwa i pół roku, odkąd jego brat Siegfried zaczął kuleć. Dwudziestojednoletni Manfred z przerażeniem połączonym z wściekłością obserwował, co dzieje się w jego ukochanej ojczyźnie, od kiedy doszedł do władzy austriacki kapral, w czasie wojny światowej przez pewien okres oślepiony gazem bojowym. Wszyscy, którzy nie należeli do partii nazistowskiej, jak liberałowie czy socjaliści, byli marginalizowani i piętnowani jako wrogowie, a komuniści, którzy faktycznie nie szczędzili sił w ulicznych potyczkach, byli w dodatku zdelegalizowani i z tego powodu znienawidzeni i prześladowani. Żydów, jak on, Cyganów, Słowian, świadków Jehowy i im podobnych uważano za rasy niższe i każdy, kto wyglądał na Turka, Rumuna bądź po prostu miał oliwkową karnację, mógł zostać zatrzymany na ulicy i zmuszony do pokazania dokumentów. SA i Hitlerjugend panoszyły się, pozwalając sobie na bezprawie i bezustanne ekscesy, napawające strachem Gestapo przeszukiwało mieszkania, dopuszczało się straszliwych pobić i zabierało ze sobą ludzi, a sąsiedzi byli do tego stopnia sterroryzowani, że nie mieli nawet odwagi zapytać, o co ich oskarżano. Tajny dekret Noc i mgła wdrażano pełną parą⁴⁶. Wszyscy, którzy mogli, wyjechali albo szykowali się do opuszczenia Niemiec.

Kiedy poprzedniej nocy ojciec umówił się z nim na rozmowę w gabinecie zakładu jubilerskiego, a nie jak zwykle w domu, Manfred domyślił się, że musi chodzić o coś poważnego.

Trudno było uwierzyć, jak wszystko się zmieniło! Ze wspaniałego sklepu położonego na jednej z najważniejszych arterii Berlina, którego wystawy podziwiali miejscowi i przybysze, nie zostało praktycznie nic. Za olbrzymimi oknami wystawowymi widać było zaledwie cztery srebrne przedmioty i kilka innych, niewielkiej wartości. Tłum spieszył do pracy, wszędzie znajdowały się nazistowskie symbole i flagi, aleja była zatłoczona, a ogródki kawiarniane pełne ludzi, którzy jakby nie dostrzegali tego, co się dzieje. Manfred popatrzył na boki i zaczekał, aż na przejściu zapali się zielone światło. Naciągnąwszy czapkę na oczy, przeszedł przez ulicę i skierował kroki w stronę sklepu. Pchnął czarne drzwi ze srebrnym napisem PARDENVOLK LTD i wszedł do środka. Stary Matthias, który nosił Manfreda na rękach, kiedy był niemowlęciem, podniósł się pospiesznie z krzesła ustawionego za jedną z sześciu lad, z których pięć było pustych, i wybiegł mu na powitanie.

– Manfredzie, cóż za radość, jak miło cię tu widzieć!

– Dzień dobry, Matthiasie. Bardzo chciałbym móc przychodzić częściej. Gdzie są ludzie? – zapytał, wskazując na puste blaty.

– Widać, że dawno cię tu nie było. Zostaliśmy tylko we dwóch w sklepie, Henny i ja, a w pracowni pracuje już tylko jedna dziewczyna, Helga, moja córka. – Manfred doskonale pamiętał Helgę z czasów, kiedy razem z matką przychodziła po ojca, gdy kończył pracę, i bawił się z nią na dziedzińcu magazynu, chociaż była o dwa lata młodsza. – Pozostali stopniowo odchodzili, ale nie są potrzebni, ojciec pewnie powiedział ci, że sprzedaż jest niska.

Manfred się zawahał.

– Tak, coś mi wspomniał.

– Jak się miewa brat? Twojego ojca nie ośmielam się o to zapytać.

– Dobrze, ma się dobrze, Matthiasie, powoli mu się polepsza. Ojciec jest na górze?

– Znajdziesz go w gabinecie.

– Zobaczymy się później.

Manfred skierował się w głąb zakładu; ukryte za kotarą z grubego aksamitu schodki prowadziły na pierwsze piętro. Wszedł na górę i w dwóch susach znalazł się przed drzwiami gabinetu ojca. Nagle przypomniał sobie, jak przed laty on i brat nie zaliczyli roku z powodu pewnego zajścia w szkole i kazano im za karę stawić się na wrześniowych egzaminach; kiedy wrócili do domu, matka wysłała ich do zakładu jubilerskiego, żeby wytłumaczyli się przed ojcem.

Wraz z Siegfriedem chodzili do szkoły z internatem na przedmieściach Monachium, katolickiej zgodnie z wolą matki. Była pora kolacji i tego dnia Manfred pełnił funkcję „samarytanki” – mianem tym określano osobę odpowiedzialną za napełnianie dzbanka wodą. Przy stołach siedziało po sześciu uczniów; ustalona była zarówno kolejność, w jakiej nakładali sobie dania na talerz, jak i osoba wyznaczona do roli chłopca na posyłki dla pozostałych. Wspomnienia wydarzeń szybko przelatywały przez głowę Manfreda; tamtego dnia na tablicy wypisano nazwiska zawodników drużyny futbolowej, która miała zagrać z reprezentacją konkurencyjnego internatu szkoły jezuitów. Siegfried był nie tylko dobrym uczniem, wyróżniającym się w matematyce i rysunku – od zawsze chciał zostać architektem – ale i wiecznym kapitanem, a to drużyny narciarskiej, a to hokeja na lodzie czy jakiegokolwiek innego sportu, on zaś, z pewnością dzięki wpływom brata, został mianowany masażystą drużyny. Głos Hugona Breitnera, który zawsze chciał grać i który najwidoczniej źle odebrał nominację Manfreda do drużyny, ponownie zabrzmiał w jego głowie.

– No proszę, któż to dzisiaj jest samarytanką! – zawołał. – Kolej Manfreda. Cóż za zbieg okoliczności, samarytanką jest mała Pardenvolk.

Teraz przypomniał sobie głos Siegfrieda:

– Mój brat ma na imię Manfred, jeśli chcesz, żeby poszedł po wodę, zwracaj się do niego po imieniu – wysyczał raczej, niż powiedział.

– Będę go nazywał, jak mi się żywnie podoba.

Pamiętał, że się wtrącił.

– Daj spokój, Siegfriedzie, już idę.

– Nigdzie nie pójdziesz, nie ruszaj się z miejsca!

– Jesteście parą żydowskich pedałów, nie warto brudzić sobie wami rąk! – wrzasnął histerycznie Breitner.

To go zgubiło! Siegfried zerwał się na nogi szybki niczym błyskawica, stanął za krzesłem Breitnera i łapiąc go za włosy, wsadził mu twarz w gorącą zupę. Zamieszanie, jakie wtedy wybuchło, było z gatunku tych, które na długo pozostają w pamięci, a opowieści o nich przekazywane są w szkołach z pokolenia na pokolenie. Nauczyciel, który akurat rozmawiał z kolegą, słysząc hałas, natychmiast podbiegł do Breitnera i zabrał go do ambulatorium. Po jakimś czasie ponownie się pojawił wraz z chłopcem o twarzy przypominającej żółtą maskę z powodu maści, którą nałożono mu na poważne oparzenia. Potem przyszła pora na wyjaśnienia i Manfred z Siegfriedem zostali odesłani do domu z listem informującym o czasowym wydaleniu ze szkoły, które następnie – dzięki wpływom wuja Friedricha, brata matki, będącego jednym z głównych dobroczyńców placówki – zmieniono na zawieszenie w prawach ucznia do września.

Te wydarzenia sprzed dziesięciu lat stanęły w pamięci Manfreda, kiedy pukał do drzwi gabinetu.

– Proszę! – z pokoju dobiegł charakterystyczny głos ojca.

Manfred wsunął głowę przez szparę w uchylonych drzwiach i zapytał:

– Mogę?

– Wejdź, synu, i zamknij drzwi.

Jakże postarzał się ojciec przez te dwa lata! Nie tyle schudł, ile ubyło go do tego stopnia, że jego piękna, płowa głowa, teraz już prawie biała, wyglądała w zestawieniu z resztą ciała na nieproporcjonalnie dużą, a rozpięta marynarka zwisała na nim smętnie po bokach, jakby była uszyta na znacznie potężniejszą osobę.

– Witaj, Manfredzie, dziękuję, że przyszedłeś.

Chłopak okrążył stół i z szacunkiem ucałował wyciągniętą dłoń ojca.

– Jak miałbym nie przyjść, skoro mnie o to poprosiłeś, ojcze.

– Mam nadzieję, że tak jak się umawialiśmy, ani twoja matka, ani rodzeństwo nie wiedzą, że tu jesteś.

– Nic im nie mówiłem, czyż nie tak mi poleciłeś, ojcze?

– Dziękuję, Manfredzie, właśnie tego od ciebie oczekiwałem. Usiądź. Widzisz, synu, nie wiem, od czego zacząć, wolałem spotkać się z tobą tutaj, niż rozmawiać w domu.

– Nie trzymaj mnie dłużej w niepewności, ojcze!

Leonard bawił się leżącym na stole nożykiem do rozcinania listów z trzonkiem z lazurytu. Manfred usiadł w jednym ze stojących naprzeciwko foteli.

– Czasy są złe, synu, a podejrzewam, że mogą być jeszcze gorsze. Interesy nie mogą iść gorzej, ale w tej chwili nie to jest najważniejsze. Już prawie nic nie udaje nam się kupić ani sprzedać, a nasi najlepsi klienci nie mają odwagi przychodzić do sklepu.

– A fabryka? – zapytał Manfred.

– Nie dostajemy przydziałów złota ani srebra. Rozumiesz, że w tych warunkach nie jesteśmy w stanie funkcjonować; byłem zmuszony zwolnić połowę personelu i nie sądzę, żebym miał inne wyjście, jak zamknąć fabrykę albo sprzedać ją za bezcen.

Manfred poruszył się niespokojnie w fotelu.

– Muszę ci coś powiedzieć, synu, i mam nadzieję, że mnie zrozumiesz: wuj Stefan pomógł mi zdobyć papiery, żebym razem z twoją matką i siostrą mógł za jakiś czas wyjechać do Wiednia, korzystając z rozprężenia, jakie na pewno zapanuje wśród celników i straży granicznej, kiedy będą wypuszczać tłumy turystów opuszczających Berlin po zakończeniu olimpiady. Ty i Siegfried na razie zostaniecie, nie możemy wyjechać całą rodziną, nie wzbudzając podejrzeń. Już z zagranicy, w zależności od rozwoju sytuacji, zrobię wszystko, co się da, żebyście mogli jak najszybciej do nas dołączyć.

Między ojcem a synem zapanowało milczenie. W końcu Manfred przemówił ściśniętym ze wzruszenia głosem.

– Zaskoczyłeś mnie, ojcze. Z całym szacunkiem, ale… jeśli o mnie chodzi… nikt mnie nie wyrzuci z Niemiec. Nie ośmielę się mówić w imieniu Siegfrieda, sądzę jednak, że myśli tak samo jak ja.

– Łamiesz mi serce, ale jestem z ciebie dumny.

– Tak czy inaczej kontynuuj, ojcze.