Wydanie elektroniczne

JEAN SASSON

Wychowała się na południu Stanów Zjednoczonych. W 1978 roku wyjechała do Arabii Saudyjskiej, gdzie podjęła pracę w administracji szpitala im. Króla Fajsala w Ar-Rijad. W trakcie ponaddziesięcioletniego pobytu w tym kraju została powiernicą księżniczki Sułtany z saudyjskiej rodziny królewskiej. Losy swojej przyjaciółki opisała w trzech książkach, które przyniosły jej międzynarodowy rozgłos: Księżniczce, Córkach księżniczki Sułtany i W kręgu księżniczki Sułtany. Jest także autorką powieści Dziecko Estery oraz innych książek niebeletrystycznych, m.in. Majjada, kobieta Iraku, Z miłości do syna i Desert Royal. Mieszka w USA i często podróżuje do Europy i na Bliski Wschód.

Tej autorki

DZIECKO ESTERY

Z MIŁOŚCI DO SYNA

Księżniczka Sułtana

KSIĘŻNICZKA

CÓRKI KSIĘŻNICZKI SUŁTANY

W KRĘGU KSIĘŻNICZKI SUŁTANY

www.jeansasson.com

Tytuł oryginału:

PRINCESS: A TRUE STORY OF LIFE BEHIND THE VEIL IN SAUDI ARABIA

Copyright © Jean Sasson 1992

All rights reserved

Published by arrangement with HarperCollins Publishers LLC, New York

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros A. Kuryłowicz 2000

Cytaty z Koranu w Dodatku A: Koran, PIW, 1986, przekład Józefa Bielawskiego

Konsultacja arabistyczna: dr hab. Danuta Madeyska, UW

Redakcja: Lucyna Lewandowska

Zdjęcie na okładce: Paul Cox/arabianEye/Corbis/FotoChannels

Projekt graficzny okładki: Andrzej Kuryłowicz

ISBN 978-83-7885-033-5

Wydawca

WYDAWNICTWO ALBATROS A. KURYŁOWICZ

Hlonda 2a/25, 02-972 Warszawa

www.wydawnictwoalbatros.com

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Dedykuję tę książkę Jackowi W. Creechowi, który od początku doceniał potrzebę opowiedzenia historii Sułtany. Tylko on wie, ile bólu wycierpiałam, przeżywając na nowo długoletnią przyjaźń z Sułtaną w trakcie pisania tej książki. To on był tym, który podtrzymywał mnie na duchu w trudnych chwilach uwieczniania dziejów księżniczki.

Dzieje księżniczki Sułtany są autentyczne, choć zostały przedstawione słowami autorki. Opisane tu niewiarygodne tragedie ludzkie wydarzyły się w rzeczywistości. Zmienione zostały jedynie imiona, a także niektóre zdarzenia, aby nie narazić na niebezpieczeństwo osób, które można by łatwo rozpoznać.

Gdy już postanowiłam napisać tę książkę, po wielekroć czytałam notatki i dzienniki Sułtany, które zechciała mi powierzyć. Kiedy dokonałam wyboru wydarzeń z jej niezwykłego życia, odczuwałam podniecenie detektywa.

Dziękuję Ci, Sułtano, za odwagę. Decydując się na ujawnienie swego życia światu, pozwoliłaś nam poznać Arabię, tak egzotyczną i niezrozumiałą dla Zachodu. Mam nadzieję, że odsłaniając intymne szczegóły życia arabskiej kobiety, pełne cierpienia i chwały, pomogłaś rozwiać wiele rozpowszechnionych na świecie negatywnych stereotypów o swych rodakach. Ci, którzy przeczytają Twoje dzieje, z pewnością zrozumieją, że tak jak w każdym innym kraju, i tutaj dobro przeplata się ze złem. Ludzie Zachodu znali dotąd Arabię Saudyjską tylko ze złej strony. Ale my obie wiemy, że pomimo prymitywnych obyczajów, które tak okrutnie zniewalają Twoje rodaczki, jest wśród was wiele osób takich jak Ty, zasługujących na szacunek i podziw swoją walką z wielowiekową niewolą.

Pragnę podziękować Lizie Dawson z wydawnictwa William Morrow, którą historia Sułtany oczarowała od chwili przeczytania rękopisu. Jej komentarze i sugestie podniosły wartość książki.

Chcę również podziękować Peterowi Millerowi, mojemu agentowi literackiemu. Doceniam jego niesłabnący entuzjazm dla książki. Specjalne podziękowania należą się doktor Pat L. Creech, która od samego początku brała czynny udział w tworzeniu poprzez komentarze i wkład redaktorski. Jej błyskotliwość pomogła nadać książce kształt.

Spisanie dziejów Sułtany byłoby nieskończenie trudniejszym zadaniem, gdyby nie miłość i oparcie, jakie znalazłam w rodzinie. Szczególne słowa wdzięczności należą się moim rodzicom, Neatwoodowi i Mary Parks. Ich miłość i zrozumienie były bardzo pomocne w tworzeniu tego tak bardzo osobistego dzieła.

Jean Sasson

Oficjalna nazwa:

Królestwo Arabii Saudyjskiej

Powierzchnia:

2 149 000 km²

Ludność:

17,9 milionów

Rząd:

monarchia absolutna zdominowana przez ród Sa’udów; król wyznacza Radę Ministrów, która pomaga w kształtowaniu polityki

Religia:

95% ludności to muzułmanie sunniccy, 5% szyici, którzy zamieszkują głównie wschodnią część kraju

Język:

arabski i angielski, który jest powszechnie używany w kręgach biznesu

Klimat:

suchy i gorący; temperatura sięga w czasie gorących letnich miesięcy 32°C w cieniu, zimą waha się od 10°C do 27°C

Waluta:

Gospodarka:

rial saudyjski (1 USD równa się 3,73 SR)

głównym źródłem dochodów kraju jest eksport ropy naftowej; Arabia Saudyjska jest największym producentem ropy wśród krajów OPEC, jedna szósta światowej produkcji pochodzi z tego kraju

Dane dot. liczby ludności Arabii Saudyjskiej i krajów sąsiadujących pochodzą z 1995 roku (wg Nowego Laksykonu PWN, wyd. z 1998r.).

EGIPT

Ludność: 59,2 miliony. Religia: islam sunnicki (90%); chrześcijaństwo obrządku koptyjskiego (10%)

IZRAEL

Ludność: 5,5 miliona. Religia: judaizm (82%); islam sunnicki (14%); chrześcijaństwo (2,5%); inne (1,5%)

JORDANIA

Ludność: 5,4 miliona (tylko wschodnie wybrzeże). Religia: islam sunnicki (93%); chrześcijaństwo (5%); inne (2%)

IRAK

Ludność: 20,4 miliona. Religia: islam szyicki (54%); islam sunnicki (43%); chrześcijaństwo (3%)

KUWEJT

Ludność: 1,7 miliona. Religia: islam sunnicki (63%); islam szyicki (28%); chrześcijaństwo (7%); hinduizm (2%)

BAHRAJN

Ludność: 586 000. Religia: islam szyicki (48%); islam sunnicki (38%); chrześcijaństwo (7%); inne (7%)

KATAR

Ludność: 551 000. Religia: islam sunnicki (93%); chrześcijaństwo (5%); inne (2%)

ZJEDNOCZONE EMIRATY ARABSKIE

Ludność: 2,3 miliona. Religia: islam sunnicki (74%); islam szyicki (21 %); chrześcijaństwo (5%)

IRAN

Ludność: 67,3 miliona. Religia: islam szyicki (92%); islam sunnicki (7%); inne (1%)

OMAN

Ludność: 2,2 miliona. Religia: islam badycki (69%); islam sunnicki (18%); hinduizm (13%)

JEMEN

Ludność: 12,7 miliona. Religia: islam sunnicki (53%); islam szyicki (47%)

ETIOPIA

Ludność: 56,7 miliona. Religia: chrześcijaństwo obrządku koptyjskiego (53%); islam (32%); wierzenia animistyczne (15%)

SUDAN

Ludność: 28,1 miliona. Religia: islam sunnicki (74%); wierzenia animistyczne (16%); chrześcijaństwo (8%); inne (2%)

Wstęp

Jestem księżniczką w kraju, gdzie nadal rządzą królowie. Możecie mnie poznać tylko jako Sułtanę. Nie mogę wyjawić mojego prawdziwego imienia z obawy przed represjami, jakie mogłyby spotkać mnie i moją rodzinę za to, co chcę wam opowiedzieć.

Jestem saudyjską księżniczką, należącą do królewskiego rodu Sa’udów, obecnych władców Królestwa Arabii Saudyjskiej. Jako kobieta żyjąca w kraju rządzonym przez mężczyzn, nie mogę zwrócić się do Was bezpośrednio. Poprosiłam moją przyjaciółkę, amerykańską pisarkę Jean Sasson, aby mnie wysłuchała, a następnie opowiedziała moją historię.

Urodziłam się wolna, a przecież jestem skuta łańcuchami, choć niewidzialnymi. Zaciągano je łagodnie, aż wreszcie zamieniono moje życie w jedno pasmo trwogi i cierpień.

Z pierwszych czterech lat mego życia nie pozostały mi żadne wspomnienia. Myślę, że śmiałam się i bawiłam jak wszystkie małe dzieci, w błogiej nieświadomości, że jako dziewczynka nie przedstawiam zbyt wielkiej wartości w ojczystym kraju.

Aby zrozumieć moje dzieje, musicie poznać tych, którzy byli tu przede mną. Ród Sa’udów sięga sześciu pokoleń wstecz, aż do epoki pierwszych emirów z Nadżdu, ziemi beduinów będącej teraz częścią Królestwa Arabii Saudyjskiej. Owi pierwsi Sa’udowie sięgnęli jedynie po pobliskie ziemie pustynne, organizując nocne najazdy na sąsiednie plemiona.

W 1891 roku klan Sa’udów spotkało nieszczęście. Zostali pokonani w bitwie i zmuszeni byli uciekać z Nadżdu. Abd al-Aziz, mój przyszły dziadek, był w owym czasie dzieckiem. Przeżył niewygody ucieczki przez pustynię i później często wspominał, jak na rozkaz swego ojca, płonąc ze wstydu, musiał wczołgać się do dużego worka, który potem przewieszono przez siodło wielbłąda. Jego siostra Nura została wtłoczona do drugiego worka, przerzuconego z drugiej strony siodła. Rozgoryczony, że zbyt młody wiek nie pozwala mu walczyć, gniewnie spoglądał z ukrycia na klęskę swego ojca, podczas gdy wielbłąd stąpał, kiwając się na boki. Był to punkt zwrotny w jego życiu.

Po dwóch latach koczowania na pustyni ród Sa’udów znalazł schronienie w Kuwejcie. Zycie uciekiniera było tak nieznośne dla Abd al-Aziza, że poprzysiągł sobie odzyskanie piasków pustynnych, które kiedyś nazywał swoim domem.

I tak się też stało. We wrześniu 1901 roku dwudziestopięcioletni Abd al-Aziz powrócił tam, skąd go wygnano. 16 stycznia 1902 roku, po wielomiesięcznych zmaganiach, on i jego ludzie rozprawili się ze swymi wrogami Raszydytami. W następnych latach, aby zapewnić sobie lojalność plemion pustynnych, Abd al-Aziz poślubił przeszło trzysta pochodzących z nich kobiet, które urodziły mu ponad pięćdziesięciu synów i osiemdziesiąt córek. Synowie ulubionych żon mieli pozycję uprzywilejowaną i jako dorośli ludzie znaleźli się w samym centrum władzy naszego kraju. Najukochańszą żoną Abd al-Aziza była Hassa Sudajni. Synowie Hassy stoją teraz na czele połączonych sił Sa’udów i rządzą królestwem stworzonym przez ich ojca. Fahd, jeden z nich, jest obecnie naszym królem.

Wielu potomków naszej rodziny poślubia kuzynów z najważniejszych gałęzi rodu, takich jak Turkisowie, Dżiluwisowie i Abirowie. Książęta z tych związków należą do najbardziej wpływowych Sa’udów. Dziś, w roku 1991, nasza rozległa rodzina składa się z prawie dwudziestu jeden tysięcy członków, z czego blisko tysiąc to książęta i księżniczki pochodzące w prostej linii od naszego wielkiego wodza, króla Abd al-Aziza.

Ja, Sułtana, jestem jedną z nich.

Moje pierwsze wyraźniejsze wspomnienie wiąże się z przemocą. Gdy miałam cztery lata, moja zazwyczaj łagodna mama uderzyła mnie w twarz. Dlaczego? Naśladowałam ojca w jego modłach, lecz zamiast modlić się twarzą w stronę Mekki, modliłam się do mojego sześcioletniego brata Alego. Sądziłam, że jest bogiem. Skąd mogłam wiedzieć, że nim nie był? Trzydzieści dwa lata później przypomniałam sobie tamto palące uderzenie i pytanie, które zaczynało już wtedy kiełkować w mym umyśle: jeśli mój brat nie był bogiem, dlaczego traktowano go jak boga?

W rodzinie składającej się z dziesięciu córek i jednego syna rządził strach: strach, że okrutna śmierć sięgnie po jedyne dziecko płci męskiej; strach, że nie narodzą się następni synowie; strach, że Bóg przeklął dom samymi córkami. Moja matka z przerażeniem oczekiwała kolejnego połogu, modląc się o syna i drżąc z obawy, że znów będzie dziewczynka. Rodziła jedną córkę po drugiej, aż wreszcie było ich dziesięć.

Sprawdziły się najgorsze obawy mamy: ojciec wziął sobie drugą, młodszą żonę, aby powiła mu upragnionych synów. Młoda żona dała mu ich trzech, wszyscy jednak urodzili się martwi. Rozwiódł się z nią, jednak dopiero czwarta żona obdarzyła go szczodrze potomkami płci męskiej. Ale mój starszy brat jest pierworodnym i jako taki zostanie głową rodu. Podobnie jak moje siostry, udawałam szacunek dla niego, ale nienawidziłam go z całej duszy.

Matka poślubiła mego ojca, gdy skończyła dwanaście lat. W owym czasie był on już dwudziestoletnim mężczyzną. Miało to miejsce w 1946 roku, po zakończeniu wielkiej wojny, która przerwała eksploatację ropy naftowej. Ropa, dzisiaj podstawa gospodarki Arabii Saudyjskiej, nie przysporzyła nadmiernych bogactw rodzinie ojca, Sa’udom, jednak już wtedy przywódcy wielkich państw zaczynali składać dowody uznania naszemu królowi. Brytyjski premier, Winston Churchill, ofiarował królowi Abd al-Azizowi luksusowego rolls-royce’a. Jaskrawozielony samochód, z tylnym siedzeniem przypominającym tron, lśnił w słońcu niczym klejnot. Coś jednak w tym wehikule, pomimo całej jego wspaniałości, rozczarowało króla, gdyż podarował go jednemu ze swych ulubionych braci, AbdAllahowi.

AbdAllah był wujem mojego ojca i jego bliskim przyjacielem, więc ofiarował mu pojazd na miesiąc miodowy. Ojciec przyjął dar ku radości mamy, która nigdy do tej pory nie jechała samochodem. W roku 1946 wielbłąd był nadal normalnym środkiem transportu na Bliskim Wschodzie. Minęły trzy dziesięciolecia, zanim przeciętny Saudyjczyk zaczął poruszać się samochodem.

Potem przez siedem dni i nocy moi rodzice szczęśliwie przecinali szlak pustynny, kierując się do Dżuddy. Ale tak się pechowo złożyło, że ojciec, opuszczając w pośpiechu Ar-Rijad, zapomniał namiotu; z powodu tego przeoczenia oraz obecności wielu niewolników małżeństwo nie zostało skonsumowane przed dotarciem do Dżuddy.

Ta męcząca podróż należała chyba do najszczęśliwszych wspomnień mamy, gdyż później dzieliła czas na „przed podróżą” i „po podróży”. Kiedyś zwierzyła mi się, że oznaczała ona dla niej kres młodości, była bowiem wtedy zbyt niedoświadczona, by zrozumieć, co ją czeka u jej kresu. Rodzice mamy zmarli na zarazę, osierocając ją w wieku ośmiu lat. Gdy była dwunastoletnią dziewczynką, poślubiła żywotnego mężczyznę o sadystycznych skłonnościach. Jej życie polegało odtąd na spełnianiu jego rozkazów.

Po krótkim pobycie w Dżuddzie rodzice wrócili do Ar-Rijadu, siedziby dynastii Sa’udów.

Ojciec był człowiekiem okrutnym i związek z nim wpędził mamę w głęboką melancholię. Ich małżeństwo obrodziło szesnaściorgiem dzieci, z których przetrwało jedenaścioro. Dziś życiem dziewięciu moich sióstr zrodzonych z tego związku rządzą mężczyźni przez nich poślubieni. A jedyny syn moich rodziców, dostojny saudyjski książę, biznesmen, ma cztery żony, mnóstwo kochanek i prowadzi życie wypełnione przyjemnościami.

Z lektury wiem, że większość cywilizowanych spadkobierców wczesnych kultur uśmiecha się na myśl o prymitywnej ignorancji swoich przodków. Obawę przed zniewoleniem jednostki rozwiał postęp cywilizacji. Społeczność ludzka chętnie chłonie wiedzę i skłania się ku zmianom. Jednak kraj moich przodków uległ niewielkim zmianom w stosunku do okresu sprzed tysiąca lat. Tak, to prawda, powstały nowoczesne budowle, najnowsze zdobycze medycyny są dostępne dla wszystkich, ale los kobiet i jakość ich życia nadal pozostają obojętne mężczyznom.

Niesłuszne jednak byłoby obwinianie o to naszej religii, islamu. Chociaż Koran naucza, że kobiety są gatunkiem drugorzędnym i podobnie jak Biblia upoważnia mężczyzn do sprawowania nad nimi władzy, nasz prorok Mahomet zachęcał do łagodności i uczciwości wobec mojej płci. Ale ci, którzy nadeszli po Nim, woleli postępować zgodnie ze zwyczajami i tradycjami ponurego okresu głębokiego średniowiecza, niż stosować się do Jego nauk i zaleceń. Mahomet potępił dzieciobójstwo dokonywane na niechcianych dzieciach płci żeńskiej. W Jego słowach wyczuwa się niepokój o los kobiet: „Tego, który obdarzon jest córką, a nie pogrzebie jej żywcem ani nie będzie czuł gniewu wobec niej, ani przedkładał nad nią męskiego potomstwa, Bóg wprowadzi do raju”.

A przecież nie ma takiej rzeczy, jakiej mężczyźni nie uczynili i nie uczynią w tym kraju, aby zapewnić sobie narodziny męskiego potomka. Wartość dziecka narodzonego w Królestwie Arabii Saudyjskiej mierzy się posiadaniem lub brakiem męskiego organu.

Mężczyźni w moim kraju wierzą, że są tym, czym się stać musieli. W Arabii Saudyjskiej męski honor jest ściśle związany z kobietami jego domu, tak więc pan musi narzucić swoją władzę swym kobietom – w przeciwnym wypadku okryje się hańbą. W związku z przekonaniem, iż kobiety nie panują nad swym popędem płciowym, staje się nieodzowne, aby mężczyzna stał na straży seksualizmu kobiet. Ta całkowita kontrola kobiet nie ma nic wspólnego z miłością, lecz jedynie z obawą przed zszarganiem męskiego honoru.

Władza saudyjskiego mężczyzny jest nieograniczona: jego żona i córki przetrwają tylko wtedy, jeśli takie jest jego życzenie. W naszych domach on jest jedyną siłą sprawczą. Inaczej rzecz wygląda w przypadku wychowywania chłopców. Od wczesnych lat dziecku płci męskiej wpaja się przekonanie o niewielkiej wartości kobiet: są one po to jedynie, aby zapewnić mu wygodę i komfort. Dziecko jest świadkiem lekceważenia okazywanego jego matce i siostrom przez ojca; ta jawna pogarda prowadzi do lekceważenia wszystkich osób płci żeńskiej i czyni niemożliwą przyjaźń z nimi. Od wczesnego dzieciństwa syn jest przyuczany do roli pana, trudno się zatem dziwić, że gdy już na tyle dojrzeje, aby wziąć sobie towarzyszkę życia, traktuje ją jak swoją własność, a nie partnerkę.

W wyniku takiego wychowania kobiety w mym kraju są ignorowane przez ojców, pogardzane przez braci i wykorzystywane przez mężów. Trudno przerwać ten łańcuch, a mężczyźni, którzy narzucają kobietom taki los, również nie są szczęśliwi w życiu małżeńskim. Jakiż bowiem mężczyzna może odczuwać zadowolenie w tak smutnym otoczeniu? Toteż szukają rekompensaty, biorąc sobie kolejne żony i mając mnóstwo kochanek. Niewielu zdaje sobie sprawę, że mogliby zaznać szczęścia we własnym domu z żoną-partnerką. Traktując kobiety jak niewolnice, jak przedmioty, uczynili miłość i prawdziwe partnerstwo między płciami czymś nieosiągalnym.

Historia kobiet saudyjskich jest ukryta za czarnym welonem, tak jak ich twarze. Ani nasze narodziny, ani śmierć nie figurują w żadnym oficjalnym rejestrze, podczas gdy narodziny dzieci płci męskiej są odnotowywane w kronikach rodu czy zapiskach plemion. Powszechnie wyrażanym uczuciem przy narodzinach dziewczynek jest smutek lub wstyd. Rośnie wprawdzie liczba urodzin w szpitalach i ich rejestr w aktach rządowych, jednak większość narodzin na obszarach wiejskich odbywa się w domu. Rząd Arabii Saudyjskiej nie dysponuje żadnym spisem ludności.

Często zadawałam sobie pytanie, czy to, że nasze narodziny i śmierć nie są nigdzie rejestrowane, oznacza, że my, kobiety pustyni, nie istniejemy? Czy jeśli nikt nie wie o moim istnieniu, oznacza to, że mnie nie ma?

Już sam ten fakt, bardziej niż niesprawiedliwości, jakich doznałam w życiu, skłonił mnie do podjęcia poważnego ryzyka i opowiedzenia moich dziejów. Kobiety saudyjskie skrywa czarny welon, a ich życie kontrolują sztywne, patriarchalne reguły, ale to musi się zmienić, gdyż jesteśmy już zmęczone krępującymi nas więzami i tęsknimy do swobody osobistej.

Sięgając do mych najwcześniejszych wspomnień i tajnego dziennika, który zaczęłam prowadzić w wieku lat jedenastu, spróbuję nakreślić obraz życia księżniczki z domu Sa’udów. Postaram się odsłonić sekrety życia innych kobiet saudyjskich, milionów mych rodaczek niezrodzonych ze związków królewskiej rodziny.

Moja gorąca chęć ujawnienia prawdy jest oczywista, gdyż jestem jedną z tych ignorowanych przez ojców, lekceważonych przez braci i wykorzystywanych przez mężów. Jest nas bardzo wiele, inne jednak nie mają możliwości opowiedzenia swej historii.

Rzadko się zdarza, aby prawda opuściła mury pałacu saudyjskiego, gdyż nasze społeczeństwo spowija mrok tajemnicy, ale to, co znajdziecie na kartach tej książki, jest prawdą.

Dzieciństwo

Któregoś dnia odmówiłam bratu oddania mu lśniącego czerwonego jabłka, które właśnie dała mi pakistańska kucharka. Gdy nie chciałam wypuścić owocu z rąk, twarz Alego zaczęła purpurowieć z wściekłości, ale ja nadal odgryzałam duże kęsy i w całości je połykałam. Odmawiając uległości wobec niego, popełniłam czyn oburzający i wiedziałam, że wkrótce poniosę jego konsekwencje. Ali kopnął mnie dwa razy i pobiegł do Omara, egipskiego szofera ojca. Moje siostry bały się go prawie tak samo jak ojca lub Alego. Uciekły do domu, pozostawiając mnie samą na pastwę gniewu mężczyzn.

Po chwili przez boczną furtkę wbiegł Omar, a za nim Ali. Wiedziałam, że z nimi nie wygram, gdyż moje młode życie obfitowało w podobne doświadczenia. Wcześnie odkryłam fakt, że każde życzenie Alego winno być spełnione. Niemniej jednak połknęłam ostatni kęs jabłka i spoglądałam na brata z triumfem.

Na próżno zmagając się z silnym uchwytem olbrzymich rąk Omara, zostałam uniesiona w górę i odtransportowana do gabinetu ojca. Ojciec niechętnie podniósł wzrok znad czarnej księgi rachunkowej i z irytacją spojrzał na niechcianą córkę, równocześnie z radością wyciągając ramiona do cennego klejnotu, jakim był jego syn.

Alemu wolno było przemówić, mnie – nie. Mimo to przepełniona pragnieniem zdobycia miłości i aprobaty ojca wykrzyczałam prawdę o incydencie. Ojciec i brat zaniemówili z wrażenia. Nasze surowe społeczeństwo potępia wygłaszanie przez istoty płci żeńskiej swoich opinii. Wszystkie kobiety od wczesnej młodości uczą się raczej manipulacji niż konfrontacji. Ogień w sercach dumnych i odważnych niegdyś kobiet beduińskich zgasł; w ich miejsce pojawiły się miękkie istoty niewiele przypominające tamte.

Strach ścisnął mnie w żołądku i usłyszałam swój krzyk. Nogi ugięły się pode mną, gdy ojciec wstał z krzesła. Ujrzałam ruch jego ręki, nie poczułam jednak uderzenia na twarzy. Kara miała być inna.

Ali otrzymał wszystkie moje zabawki. Ojciec dał mu też prawo napełniania mojego talerza w czasie posiłków. Triumfujący Ali nakładał mi najmniejsze porcje i najgorsze kawałki mięsa. Co wieczór kładłam się spać głodna, gdyż Ali postawił u mych drzwi strażnika z przykazaniem, żeby baczył, czy matka lub siostry nie donoszą mi pożywienia. Pastwił się nade mną, zjawiając się o północy z tacą pełną parujących talerzy, z których unosiły się zapachy mięsa kurczęcia i gorącego ryżu.

Wreszcie znudził się tą zabawą, ale od tego momentu, a miał wtedy dziewięć lat, stał się mym zawziętym wrogiem. Chociaż byłam zaledwie siedmioletnią dziewczynką, w wyniku incydentu z jabłkiem uświadomiłam sobie, że jestem istotą płci żeńskiej pozbawioną wszelkich praw. Widziałam poniżenie mamy i sióstr, ale nie wątpiłam, że nadejdzie dzień triumfu sprawiedliwości. Zywiąc to głębokie przekonanie, od wczesnych lat stałam się utrapieniem rodziny.

Miałam jednak w życiu również radosne momenty. Najszczęśliwsze chwile spędziłam w domu mojej ciotki, siostry mamy. Owdowiała, zbyt stara, by zwracać na siebie uwagę, a więc wolna od wszelkich kłopotów ze strony mężczyzn, była pełną radości istotą. Często wspominała czasy swej młodości i walk plemiennych. Widziała powstawanie swego narodu i opowiadała nam fascynujące historie o wyczynach króla Abd al-Aziza i jego wiernych towarzyszy. Wraz z siostrami siedziałam ze skrzyżowanymi nogami na kosztownym wschodnim dywanie, skubałyśmy ciasta, daktylowe i migdałowe torty, zasłuchane w opowieści o bohaterskich wyczynach naszych krewnych. Poczułam przypływ dumy, słysząc o męstwie Sa’udów podczas ich walki z klanem Raszydytów w 1891 roku. Wprawdzie zostali wtedy pokonani i musieli uciekać, ale dziesięć lat później członkowie rodziny płci męskiej powrócili z Abd al-Azizem, by odzyskać utracone ziemie. Brat cioci walczył u boku Abd al-Aziza. Ten dowód wierności zapewnił mu wejście do rodziny królewskiej dzięki związkom małżeńskim. W wyniku tego scenariusza urodziłam się jako księżniczka.

Gdy byłam dzieckiem, moja rodzina należała do uprzywilejowanych, choć nie najbogatszych członków rodu. Dochód z eksploatacji ropy zapewniał obfitość jedzenia i opiekę lekarską, która w owym czasie należała do największych luksusów.

Mieszkaliśmy w ogromnej willi zbudowanej z betonowych bloków i pomalowanej na śnieżnobiały kolor. Otaczające naszą posiadłość mury miały prawie dziewięć metrów wysokości. Dom mego dzieciństwa, dla mnie zupełnie zwyczajny, jawił się pałacem w kategoriach zachodnich, a przecież był tylko zwykłym domostwem w porównaniu z oczekiwaniami współczesnych Saudyjczyków.

Jako dziecko uważałam, że jest zbyt duży, by mógł być przytulny. Długie i ponure korytarze wiodły do różnych kształtów i rozmiarów pokoi, kryjących mroczne sekrety naszego życia. Ojciec i Ali zajmowali drugie piętro przeznaczone dla mężczyzn. Gnana ciekawością, często tam zaglądałam ukradkiem. Ciemnoczerwone aksamitne zasłony broniły dostępu słonecznego światła. W powietrzu wisiał zapach tureckiego tytoniu i whisky. Rzucałam jedno nieśmiałe spojrzenie i co tchu biegłam z powrotem do przestronnego kobiecego skrzydła na parterze. Pokój, który dzieliłam z moją siostrą Sarą, wychodził na prywatny ogród kobiet. Pokój mamy był pomalowany na jasnożółty kolor, dzięki czemu nabrał życia, którego brakowało pokojom w pozostałej części willi.

Służba i niewolnicy żyli w maleńkich, dusznych pomieszczeniach w oddzielnym budynku, umiejscowionym na tyłach ogrodu. W przeciwieństwie do wyposażonej w klimatyzację willi, pomieszczenia dla służby nie były przystosowane do gorącego klimatu pustyni. Pamiętam, jak cudzoziemskie pokojówki i szoferzy mówili z niepokojem o porze nocnego wypoczynku. Jedyną ulgę dawały elektryczne wiatraczki. Ale mój ojciec twierdził, że gdyby wyposażył pokoje służby w klimatyzację, przesypialiby całe dnie.

Tylko Omar sypiał w małym pokoiku w głównym budynku. U wejścia do domu wisiał długi złoty sznur, połączony z dzwonkiem w pokoju Omara. W razie potrzeby dźwięk dzwonka, w dzień czy w nocy, podrywał go na nogi i sprowadzał do drzwi ojca. Wiele razy pociągałam za sznurek w czasie jego drzemki lub w środku nocy, a następnie ile sił w nogach gnałam do pokoju i kładłam się do łóżka, udając mocno śpiące, grzeczne dziecko. Któregoś wieczoru mama przyłapała mnie, gdy biegłam do łóżka. Ze smutkiem na twarzy uszczypnęła mnie w ucho i zagroziła, że powie ojcu. Nigdy jednak tego nie uczyniła.

Od czasów mego dziadka mieliśmy rodzinę sudańskich niewolników. Liczba naszych niewolników wzrastała po każdorazowym powrocie ojca z hadżdż, dorocznej pielgrzymki do Mekki odbywanej przez wiernych. Pielgrzymi z Sudanu i Nigerii sprzedawali swe dzieci bogatym Saudyjczykom, by mieć za co wrócić do domu. Nabyci w ten sposób niewolnicy uczestniczyli w naszym życiu domowym i w interesach ojca jak jego własne dzieci, nie było więc w nich służalczości. W 1962 roku, gdy rząd zniósł niewolnictwo, nasza rodzina błagała ojca, żeby ich zatrzymał. Żyją w jego domu po dzień dzisiejszy.

Ojciec zachował w pamięci swojego ukochanego króla Abd al-Aziza. Mówił o nim tak, jak gdyby widywał go codziennie, i głęboko przeżył jego śmierć w 1953 roku, trzy lata przed moim urodzeniem.

Po śmierci naszego pierwszego władcy królestwo znalazło się w niebezpieczeństwie, gdyż następca ustanowiony przez zmarłego króla, jego syn, nie posiadał cech przywódcy. Trwonił bogactwo na pałace, samochody i błyskotki dla swych żon, w wyniku czego krajowi zaczął grozić polityczny i gospodarczy chaos.

Pamiętam jak kiedyś, w 1963 roku, członkowie panującego rodu zebrali się w naszym domu. Byłam w tym czasie nadal tą samą ciekawską siedmiolatką. Omar, kierowca ojca, wpadł wtedy do ogrodu i przydając sobie ważności krzykiem, zapędził nas na górę. Machał rękami, jakby odprawiał egzorcyzmy. Zgromadził nas przy schodach i wtłoczył do małego saloniku. Sara, moja starsza siostra, ubłagała mamę, by pozwoliła jej ukryć się za rzeźbą balkonową. Chciała przyjrzeć się naszym władcom przy pracy. Choć często widywałyśmy wujów i kuzynów w czasie spotkań rodzinnych, nigdy jednak nie uczestniczyłyśmy w ważnych wydarzeniach kraju. Gdy dziewczyna zaczynała miesiączkować, przywdziewała welon i zostawała całkowicie odcięta od osobników płci męskiej, oprócz ojca i braci.

Nasze życie upływało w odosobnieniu i nudzie, więc tego dnia mama zlitowała się nad nami. Przyłączyła się do swych córek zgromadzonych na piętrze nad przejściem i z balkonu przysłuchiwałyśmy się mężczyznom siedzącym w dużym salonie pod nami. Ja, jako najmłodsza, siedziałam na jej kolanach. Palcami lekko przyciskała mi wargi, powstrzymując przed wydaniem jakiegokolwiek odgłosu. Gdyby nas tu znaleziono, ojciec byłby wściekły.

Spoglądałam wraz z siostrami jak urzeczona na paradę braci, synów, wnuków i kuzynów zmarłego króla. Mężczyźni zbierali się z godnością i powagą. Spokojna twarz następcy tronu, księcia Fajsala, przyciągała naszą uwagę. Nawet moje młode oczy dostrzegły jego bezgraniczny smutek. Do 1963 roku wszyscy Saudyjczycy zdali sobie sprawę z umiejętności rządzenia państwem przez księcia Fajsala – w przeciwieństwie do króla Sa’uda, który sobie z tym nie radził. Chodziły słuchy, że władza Sa’uda miała być jedynie symbolem jedności rodu. Panowało ogólne przeświadczenie, że był to układ niesprawiedliwy dla kraju i nie do utrzymania na dłuższą metę.

Książę Fajsal stał z dala od całej grupy. Spokojnym głosem oznajmił, że chce przemówić w sprawach niezwykłej wagi dla rodziny i kraju. Wyraził obawę, że tron, tak trudny do zdobycia, wkrótce zostanie stracony. Stwierdził, że naród zmęczyły ekscesy rodziny panującej, że mówi się o zrzuceniu z tronu dotychczasowego władcy za jego postawę, odsunięciu całego klanu Sa’udów i wyborze na przywódcę kogoś ze strażników religii.

Spojrzał ostro na młodsze książęta i jasnym, pewnym głosem oświadczył, że ich brak poszanowania dla tradycyjnego stylu życia może zachwiać tronem. Dodał, że jego serce wypełnia smutek, iż tak niewielu z nich przejawia chęć do pracy i zadowala się życiem z przyznawanych za ropę stypendiów. Kiedy przerwał, czekając na komentarze swoich braci i krewnych, nikt nie wyraził ochoty zabrania głosu. Dodał więc, że gdyby on decydował o rozdziale dochodów za ropę, przypływ pieniędzy dla książąt uległby zmniejszeniu, po czym skinął głową bratu Muhammadowi i usiadł z westchnieniem. Zauważyłam z balkonu nerwowe poruszenie wśród kilku młodszych kuzynów.

Najwyższe miesięczne stypendium nie przekracza dziesięciu tysięcy dolarów, główne dochody członków klanu Sa’udów płyną z ziemi. Arabia Saudyjska jest ogromnym krajem, a większość ziemi należy do mojej rodziny. Każdy kontrakt budowlany jest również źródłem ogromnych zysków.

Potem zaczął przemawiać książę Muhammad, trzeci najstarszy z żyjących braci. Wywnioskowałyśmy z jego przemówienia, że król Sa’ud nalegał na przywrócenie mu władzy absolutnej, której go pozbawiono w 1958 roku. Krążyły słuchy, że przebywa poza miastem, prowadząc kampanię przeciw Fajsalowi. Były to ciężkie chwile dla rodziny Sa’udów, gdyż ich członkowie zawsze stanowili zwarty front wobec reszty Saudyjczyków.

Przypomniałam sobie, jak ojciec opowiadał, dlaczego najstarszy z żyjących synów po Fajsalu został pominięty w sukcesji do tronu. Stary król zdawał sobie sprawę z tego, że gdyby predyspozycje Muhammada znalazły oparcie we władzy królewskiej, wielu ludzi poniosłoby śmierć, ponieważ książę znany był ze swego gwałtownego temperamentu.

Moja uwaga ponownie skupiła się na zebranych i usłyszałam, jak książę Muhammad oznajmia, że monarchia znalazła się w niebezpieczeństwie; rozważał możliwość zrzucenia króla z tronu i osadzenia na nim księcia Fajsala. Fajsal jednak oznajmił wszystkim, że przysiągł ojcu na łożu śmierci, iż nigdy nie powstanie przeciw władzy brata, i żadne okoliczności nie skłonią go do złamania obietnicy, nawet gdyby Sa’ud doprowadził kraj do bankructwa. Jeśli celem spotkania ma być projekt zrzucenia króla z tronu, to on, Fajsal, będzie zmuszony opuścić zebranie.

W końcu rodzina postanowiła, że Muhammad, jako najstarszy po Fajsalu, powinien wpłynąć na króla. Przyglądałyśmy się, jak mężczyźni, trzymając w dłoniach filiżanki od kawy, składali przysięgę lojalności. Wszyscy synowie Abd al-Aziza mieli stanąć wspólnym frontem przeciw światu. Po tradycyjnym pożegnaniu zaczęli w milczeniu opuszczać pokój.

Nie zdawałam sobie wtedy sprawy, że był to początek końca panowania mego wuja, króla Sa’uda. Wkrótce nasza rodzina ze smutkiem musiała się przyglądać, jak synowie Abd al-Aziza eksmitują jednego ze swoich z ojczystego kraju. Wuj Sa’ud do tego stopnia stracił panowanie nad sobą, że wysłał list pełen pogróżek do swego brata, księcia Fajsala. Ten uczynek przypieczętował jego los, gdyż jest nie do pomyślenia, żeby jeden brat obrażał drugiego lub mu groził. Istnieje niepisane prawo beduińskie, że brat nie może zwrócić się przeciw bratu.

W rodzinie i w całym kraju zapanował kryzys. Dowiedzieliśmy się z czasem, że rewolucja, do której dążył nasz wuj, została zażegnana dzięki pełnemu taktu postępowaniu księcia Fajsala, który usunął się ze sceny i pozostawił podjęcie decyzji co do losów naszego kraju swym braciom i strażnikom religii.

Dwa dni później dowiedzieliśmy się o abdykacji króla. Jedna z naszych ulubionych ciotek, żona króla Sa’uda, wpadła do nas wzburzona. Byłam zszokowana, widząc, jak zrywa welon z twarzy w obecności męskiej służby. Przybyła z pałacu Nasrija, znajdującego się na pustyni. Budowla ta zawsze zdumiewała mnie swoim niezmierzonym bogactwem i wskazywała dobitnie, co spowodowało finansowy kryzys w naszej ojczyźnie.

Zebrałyśmy się z siostrami wokół mamy, podczas gdy ciotka, nie panując nad sobą, wykrzykiwała oskarżenia pod adresem całej rodziny. Była szczególnie oburzona na księcia Fajsala i winiła go za sytuację, w jakiej znalazł się jej mąż. Powiedziała, że bracia męża konspirowali, aby odebrać mu tron pozostawiony decyzją ojca. Płacząc, oznajmiła, że Rada Religijna przybyła dziś do pałacu, żądając ustąpienia króla.

Cała ta scena wprawiła mnie w niebywałe zdumienie, gdyż tego rodzaju konfrontacje są czymś rzadkim w naszym społeczeństwie, w którym przemawia się cichym głosem, słucha tych, co mają nad nami władzę, a wszystkie problemy rozwiązuje się w skrytości. Gdy ciocia, która była niezwykle piękną kobietą, zaczęła wydzierać sobie włosy z głowy i rwać kosztowne perły na szyi, zrozumiałam, że sprawa musi być poważna. Wreszcie mamie udało się ją uspokoić i zaprowadzić do salonu, gdzie wypiła filiżankę herbaty.

Siostry zebrane pod drzwiami próbowały podsłuchiwać. Ja zaś schyliłam się, by pozbierać perły. Zebrałam ich całą garść i umieściłam w pustym wazonie w holu.

Mama zaprowadziła płaczącą ciotkę do czekającego na nią czarnego mercedesa. Przyglądałyśmy się, jak szofer uwozi w pośpiechu swą nieutuloną w żalu pasażerkę. Nie ujrzeliśmy jej więcej, gdyż towarzyszyła mężowi na wygnaniu. Mama jednak przestrzegła nas przed nieprzychylnymi uczuciami wobec wuja Fajsala. Wyjaśniła, że wuj Fajsal wiedzie kraj do dobrobytu, lecz jego poczynania sprowadzają na niego gniew ludzi nieudolnych. Choć wedle kryteriów zachodnich mama nie należała do osób wykształconych, cechowała ją jednak prawdziwa mądrość.

Rodzina

Pomimo sprzeciwów ojca mama, zachęcana przez Iffat, żonę nowego króla Fajsala, zdołała kilka z nas wykształcić. Ojciec nie chciał nawet rozmawiać na ten temat. Pięć moich starszych sióstr uczyło się jedynie na pamięć Koranu od prywatnej nauczycielki, która przychodziła do domu. Przez sześć dni w tygodniu po dwie godziny dziennie powtarzały wersety z Koranu za czterdziestopięcioletnią Egipcjanką Fatimą. Kiedy Fatima poprosiła rodziców o pozwolenie na rozszerzenie programu nauczania o przyrodę, historię i matematykę, ojciec stanowczo odmówił.

Niebawem jednak ojciec zauważył, że wiele rodzin królewskich zezwala na kształcenie córek. Wraz z bogactwem płynącym z produkcji ropy, większość saudyjskich kobiet, z wyjątkiem beduinek i mieszkanek wsi, uwolniona została od wszelkiej pracy. Członkowie rodziny królewskiej byli znacznie bogatsi niż większość Saudyjczyków, ale i tak majątki uzyskane dzięki ropie sprowadzały prawie do każdego domu służących przybyłych z Dalekiego Wschodu i innych ubogich obszarów.

Ja i moje siostry również nie miałyśmy nic do roboty poza zabawą lub wypoczynkiem w ogrodzie. Nie miałyśmy też gdzie pójść, gdyż w czasach mojego dzieciństwa w mieście nie było nawet ogrodu zoologicznego czy parku.

Mama, zmęczona swoimi pełnymi energii córkami, uważała, że kształcenie rozszerzy nasze horyzonty, a ją odciąży. Wreszcie z pomocą cioci Iffat udało jej się uzyskać niechętne przyzwolenie ojca. I tak oto pięć najmłodszych córek naszej rodziny, w tym Sara i ja, skorzystało z nowej ery – akceptacji kształcenia kobiet.

Pierwsza nasza lekcja odbyła się w domu królewskiej kuzynki. Siedem rodzin klanu Sa’udów zatrudniło młodą kobietę z Abu Zabi, pobliskiego miasta w Emiratach. Nasza grupka składała się z szesnastu uczennic. Lekcje odbywały się codziennie w domu naszej kuzynki, od dziewiątej rano do drugiej po południu, od soboty do czwartku.

Na tych właśnie lekcjach ujrzał światło dzienne talent mojej ulubionej siostry Sary. Była znacznie bystrzejsza niż dziewczęta dwa razy od niej starsze. Nauczycielka spytała, czy przeszła już etap kształcenia podstawowego, i ze zdumieniem pokręciła głową, otrzymując przeczącą odpowiedź.

Nasza pani miała to szczęście, że jej nowocześnie myślący ojciec posłał ją do Anglii na nauki. Z powodu zniekształconej stopy nie było chętnych do jej poślubienia, mogła więc pójść drogą wolności i niezależności. Z uśmiechem powtarzała, że zniekształcona stopa była darem od Boga, gdyż dzięki temu jej umysł nie uległ deformacji. Chociaż mieszkała w domu naszej królewskiej kuzynki – wciąż jest nie do pomyślenia, aby samotna kobieta mieszkała sama w Arabii Saudyjskiej – zarabiała pieniądze i samodzielnie podejmowała decyzje o swym życiu.

Lubiłam ją, gdyż była uprzejma i nie robiła mi uwag, gdy zapomniałam odrobić lekcje. W przeciwieństwie do Sary nie miałam akademickiego umysłu. Znacznie bardziej pociągało mnie rysowanie niż matematyka, i śpiewanie niż odmawianie modlitw. Sara czasem mnie szczypała, gdy się niestosownie zachowywałam. Gdy jednak zaczynałam krzyczeć, zostawiała mnie samej sobie. Nasza pani z pewnością zasługiwała na imię nadane jej przed dwudziestu siedmiu laty – Sakina, co po arabsku znaczy „spokój”.

Panna Sakina oznajmiła mamie, że Sara jest najzdolniejszą uczennicą, jaką kiedykolwiek miała. Wtedy ja, podskakując, spytałam:

– A ja?

Pomyślała chwilę i odparła z uśmiechem:

– Sułtana z pewnością zostanie sławna.

Tego wieczoru przy obiedzie mama z dumą powtórzyła ojcu to, co usłyszała o Sarze. Promieniała zadowoleniem, lecz on złośliwie zapytał, jak córka zrodzona z jej łona może być zdolna do sukcesów. Alego, który był prymusem w nowoczesnej szkole średniej w mieście, również nie poczytał mamie za zasługę – zakładał prawdopodobnie, że wszelkie intelektualne uzdolnienia jego dzieci odziedziczyły wyłącznie po nim.

Jeszcze dziś z niesmakiem przyglądam się wysiłkom moich starszych sióstr, gdy usiłują coś dodawać lub odejmować, i wciąż odmawiam dziękczynne modły za ciocię Iffat, która odmieniła życie wielu saudyjskich kobiet. Historia jej małżeństwa również jest godna wzmianki.

Latem 1932 roku wuj Fajsal wybrał się w podróż do Turcji. Dowiedziawszy się, że młody saudyjski książę przybył do Konstantynopola, młodziutka Iffat z rodu Sunajjan wraz z matką poprosiła go o pomoc w sprawie odzyskania własności, wokół której toczyły się spory. Należała ona do jej zmarłego ojca. Fajsal, porażony niezwykłą urodą Iffat, zaprosił ją wraz z matką do Arabii, by rozwiązać ów problem. Nie tylko zwrócił jej posiadłość, ale także ją poślubił. Podobno oświadczył później, że była to najmądrzejsza decyzja w jego życiu. Mama mówiła, że Fajsal zmieniał kobiety jak opętany, dopóki nie spotkał Iffat.

W okresie panowania wuja Fajsala Iffat umożliwiła rozwój edukacji młodych dziewcząt. Bez jej wysiłków kobiety w dzisiejszej Arabii nie przestąpiłyby progu szkoły. Siła jej charakteru budziła mój największy podziw i poprzysięgłam sobie, że gdy dorosnę, będę taka jak ona. Jej dzieci nie zdołały zepsuć pieniądze.

Niestety ze smutkiem muszę stwierdzić, że większość moich królewskich kuzynów bogactwo wykoleiło. Mama zwykła mawiać, że beduini mogli przetrwać w ciężkich pustynnych warunkach, lecz nigdy nie uporają się z dobrobytem zapewnianym im przez pola naftowe. Zdobycze umysłu i głęboka wiara przodków nie przemawiały już do młodych Sa’udów.

Łatwe życie niekorzystnie wpłynęło na nasze pokolenie, a wielkie bogactwa pozbawiły nas ambicji i prawdziwego zadowolenia. Przyczyn słabości monarchii należy też upatrywać w przyzwyczajeniu do rozrzutności. Obawiam się, że przyśpieszy to nasz upadek.

Większość dzieciństwa upłynęła mi na podróżach po kraju. Koczownicza krew beduinów płynie w żyłach wszystkich Saudyjczyków i po powrocie z jednej podróży rozpoczynają rozmowy na temat następnej. Nie musimy już wprawdzie wypasać owiec, wciąż jednak poszukujemy coraz to zieleńszych pastwisk.