Tytuł oryginału

LA RÉPARATION

Copyright © Editions Grasset & Fasquelle, 2012

All rights reserved.

Projekt okładki

Mariusz Banachowicz

Zdjęcie na okładce

© Dave Wall/Arcangel Images

Zdjęcia w tekście

Archiwum rodzinne autorki

Redaktor prowadzący

Katarzyna Rudzka

Redakcja

Anna Płaskoń-Sokołowska

Korekta

Anna Sidorek

ISBN 978-83-7839-885-1

Warszawa 2013

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Przestajemy być ofiarami – nawet ofiarami despotyzmu, tego co najgorsze i co niszczy życie, kiedy opisujemy naszą krzywdę jej własnymi słowami.

David Grossman

Życie każdego z nas nie jest pokusą miłości. Jest jej jedyną próbą1.

1 P. Quignard, Życie sekretne, przeł. K. Rutkowski, Poznań 2006, s. 176.

Pascal Quignard

Dla Salomei

1

Mary, moja prababka, trafiła do selekcji 26 października 1943 roku wraz ze swoimi wnukami Salomeą i Kalmanem. Kilka dni później wszyscy troje zostali zagazowani w Auschwitz.

Tego dnia, idąc na śmierć, Mary zmierzała jednocześnie w stronę życia. Jej odejście połączyło żyjących dziś i zamordowanych w Auschwitz. Dowiedziałam się o tym dopiero niedawno, a do wysłuchania tej historii zachęciła mnie Helena, moja matka.

Byłam w ciąży, kiedy spytała, tak jakby prosiła mnie o przysługę: „Jeśli to będzie dziewczynka, czy mogłabyś dać jej na drugie imię Salomea? Tak miała na imię moja kuzynka. Nic więcej po niej nie zostało”. Wtedy po raz pierwszy usłyszałam to imię – Salomea.

Nigdy więcej nie spytałam o to matki. Odpowiedziałam od niechcenia: „Czemu nie”, jakby chodziło o zupełnie nieistotną rzecz. Gdy urodził się mój syn, matka zmarła, a ja zapomniałam o jej życzeniu. Helena żyła w świecie, który dzielił ludzi na tych, którzy przeżyli, i tych, którzy zginęli. Ja byłam wolna od takich podziałów.

W roku 2003, dwa lata po odejściu mojej matki, urodziłam córkę. Dałam jej na imię Salomea − tak doradziła mi jedna z przyjaciółek, mówiąc, że to piękne imię. W ten sposób, zupełnie przypadkiem, przypomniałam sobie o woli matki. Urodziłam Salomeę i wpadłam w panikę. A jeśli moja córka umrze? Czy zdołam żyć dalej?

Pierwszej nocy, którą Salomea spędziła w domu, ze snu wyrwał mnie koszmar. Dzwoni matka. To niemożliwe, przecież już jej nie ma – powtarzałam we śnie – telefon jednak ciągle dzwoni. Odbieram. Powiem jej o narodzinach Salomei, na pewno się ucieszy. Odkłada słuchawkę. Nie zdążyłam z nią porozmawiać.

Po chwili znów zasnęłam. Tym razem śnią mi się brodaci mężczyźni uzbrojeni w noże. Próbują otworzyć okno w pokoju Salomei. Odpycham ich, zamykam okno. Znikają.

Znów się budzę się. Nic nie rozumiem.

2

Matką Salomei Bernstein, której piękne imię nosi moja córka, była Raja, siostra Gindy − mojej babki ze strony matki.

Ginda urodziła się w 1908 roku na Litwie w porządnej i wykształconej rodzinie żydowskiej. Miała dwie siostry, Raję i Maszę, oraz brata Nahuma. Wszyscy oni zostali na Litwie, podczas gdy Ginda w 1924 roku zdecydowała się wyjechać na studia do Francji, gdzie wyszła za mąż za lekarza rosyjskiego pochodzenia. Z ich związku urodziła się Helena − moja matka, a jakiś czas później wujek Pierre.

Po Salomei zostało tylko jedno zdjęcie. Przy jego górnej krawędzi data − 1 lipca 1939 − i napis wykonany niebieskim atramentem: „A. Panemunè”. Długo wierzyłam, że to nazwisko fotografa, ale z czasem odkryłam, że Panemunè to litewska nazwa dzielnicy na przedmieściach Kowna, jednego z najpiękniejszych miejsc na Litwie, leżącego w zakolu Niemna. Znajduje się tam Czwarty Fort − miejsce egzekucji mieszkańców kowieńskiego getta.

Dwoje dorosłych i mała dziewczynka. Na zdjęciu Salomea ma dwa albo trzy lata, blond włosy obcięte na pazia, przedziałek z boku i łobuzerski uśmiech. Ubrana w białą haftowaną sukienkę, siedzi na ramieniu ojca. Nie na barana – okrakiem, ale na prawym ramieniu mężczyzny. On podtrzymuje córkę prawą ręką. Lewą obejmuje kobietę. To Raja, siostra babki Gindy. Uniosła prawą rękę, żeby chwycić dłoń męża. Ma na sobie biały kostium i bluzkę w kwiaty. Jej spojrzenie jest żywe. Tak jak Salomea, uczesana jest z przedziałkiem, jednak jej włosy są ciemne, gładko zaczesane i spięte z tyłu. Na nadgarstku błyszczy zegarek ze złotą bransoletką. Mężczyzna w koszuli i pod krawatem nazywa się Max Bernstein. Trochę już łysieje, a pasek spodni ściągnął odrobinę za mocno. Cała trójka ustawiła się do zdjęcia przed drewnianym domem – widać zarys okna, koronkową firankę i dachówki. Dom numer 19.

Ta pogodna fotografia została zrobiona na Litwie. Nigdy nie widziałam jej wśród pamiątek babki. Ginda w samotności wpatrywała się w oczy swojej siostry, szwagra i małej siostrzenicy. W 1990 roku zabrała zdjęcie do Instytutu Yad Vashem w Jerozolimie i dołączyła do pierwszego z trzydziestu jeden świadectw dotyczących członków jej najbliższej rodziny, którzy zginęli podczas wojny. Wcześniej nie widziała go nawet jej córka. Matka powiedziała przecież, że po Salomei nic nie zostało. Helena i Ginda nie rozmawiały nigdy ani o zaginionej Salomei, ani o tym zdjęciu.

Ja sama znalazłam tę fotografię przypadkiem na stronie Instytutu Yad Vashem. Dziś odbitka stoi na kominku w moim domu. Patrzę na Salomeę, na jej rodziców i bezgłośnie błagam: „Wyjedźcie, uciekajcie z Litwy. Ten kraj już za chwilę będzie przeklęty”. Ale oni mnie nie słyszą.

Salomea, Max i Raja

3

Siostry mojej babki – Raja i Masza − swoje „pierwsze życie” przeżyły przed wojną. Raja studiowała w konserwatorium w klasie fortepianu, wyszła za mąż za Maxa Bernsteina, adwokata, który jednak był człowiekiem zbyt delikatnym, by zrobić karierę. W roku 1936 lub 1937 Raja urodziła Salomeę. Masza po studiach prawniczych poślubiła lekarza. W 1940 roku na świat przyszedł ich synek Kalman. Właściwie nic nie wiedziałam o Rai i Maszy. Moja babka często wypowiadała imiona swoich sióstr. „Raja i Masza” – powtarzała, a brzmiało to jak jakieś tajemne zaklęcie.

O Salomei, córce Rai, babka nie wspominała. Kiedy urodziła się moja córka, Ginda miała prawie dziewięćdziesiąt sześć lat i była w żałobie po śmierci swojej córki. Gdy przyszła przytulić prawnuczkę, Salomea zaczęła wrzeszczeć, ale babka zdawała się tego nie słyszeć; była zachwycona dzieckiem. Nie zapytałam o tę pierwszą Salomeę – ani o Raję i Maszę. Możliwe, że Ginda była wtedy gotowa o tym porozmawiać, że była to ta jedyna chwila, która mogła przynieść zadośćuczynienie. Babka mogłaby mi wtedy powiedzieć to, czego dowiedziała się w 1946 roku w Monachium od swoich ocalałych sióstr. Nie powiedziała jednak nic. W jaki sposób mówić o śmierci, a w jaki o powrocie do życia tych, którzy ocaleli? Moja babka uważała, że to niestosowne. Patrzyła, jak zajmuję się córeczką, z jaką troską ją przebieram, jak szczerze ją uwielbiam. Narodziny Salomei wyraźnie ją uszczęśliwiły. Całej reszty nie potrafię wytłumaczyć.

Szybko zrozumiałam, że wszystko, co miało związek z Litwą, co dotyczyło życia i ocalenia Rai i Maszy oraz śmierci małej Salomei, było jednocześnie tajemnicą i cudem, który ze wszelką cenę należało chronić. Sądziłam, że niewiedza jest formą takiej właśnie ochrony. Jako dziecko i później – w dorosłym życiu – odczuwałam potrzebę oszczędzania Helenie i Gindzie dodatkowych cierpień. Już i tak wylały zbyt wiele łez. Jedyne, co mogłam zrobić, to zostawić je w tym smutku, w tej ciszy – i o nic nie pytać.

Prawda doszła do głosu, gdy moja babka wspomniała o czeku, który dostała z Niemiec jako „rekompensatę”. Zabrała mnie do galerii Lafayette, by kupić mi „najładniejszą z lalek”. Miałam osiem lat. Jechałyśmy autobusem, potem przeszłyśmy na drugi brzeg Sekwany, aż w końcu weszłyśmy do ogromnego sklepu. Na stoisku z zabawkami ustawiono rzędami dziesiątki lalek – pulchnych, jasnowłosych, o różowych ustach. Żadna mi się nie spodobała, wręcz przeciwnie – rozpłakałam się, krzycząc, że nie chcę lalki. Nie udało mi się sprawić przyjemności babce, nie kupiłyśmy „najładniejszej z lalek”, Niemcy nie zapłacili za nią pieniędzmi z babcinej „rekompensaty”. W drodze powrotnej babka nie pytała, czemu nie chciałam lalki, a ja nie pytałam, co chcieli jej zrekompensować Niemcy. Nic nie mogło zadośćuczynić jej rozpaczy. Jej chłodna dłoń nie puściła mojej aż do samego domu.

4

Na początku się pomyliłam.

Myślałam sobie: To zbyt łatwe, nosisz złote sandałki z miękkiej skóry, ciągle wplątujesz się w jakieś historie miłosne, lubisz kąpiele w Morzu Śródziemnym – czy taka dziewczyna jak ty mogłaby pisać o Shoah? Salomea, kuzynka mojej matki, jej wujowie i ciotki, kuzyni i dziadkowie żyli przed wojną na Ukrainie. Byli częścią społeczności, po której nic nie zostało. Dziewięćdziesiąt pięć procent litewskich Żydów wymordowano. Wszystkie więzy z Litwą, krajem, w którym urodziła się moja babka i w którym moja matka jako dziecko spędzała wakacje, zostały zerwane. Od roku 1945 Ginda i Helena nieustannie milczały. Ginda nigdy nie opowiedziała Helenie o tym, co spotkało jej prababkę, ciotki, wujków, jej kuzynkę Salomeę i małego kuzyna Kalmana. Jedni przeżyli, inni nie – to wszystko.

Babka Ginda urodziła się w 1908 roku w Poniewieżu. Czasem zdarzało jej się wspomnieć to miasteczko i jego drewniane domy, w których marzła do szpiku kości. Babka zachowała też zwyczaje swojego rodzinnego kraju – herbatę piła w szklance z uchem, mocno posłodzoną, a dla wnuków gotowała kaszę jęczmienną.

Żydzi osiedlili się na Litwie w XII wieku. Wiedli tam dostatnie życie jako rzemieślnicy, kupcy, profesorowie. Rozwijały się uniwersytety, teatry, gazety, szkoły, a w ogrodach dojrzewały bakłażany i ogórki. Po pierwszej wojnie światowej Litwa uzyskała niepodległość i powstała Republika Litewska. Dla społeczności żydowskiej zaś okres międzywojenny był złotym wiekiem, który przyniósł jej autonomię kulturalną. Główna gazeta codzienna wydawana w jidysz na pierwszej stronie drukowała wiersz w tym języku, a okazjonalnie również dodatek literacki. Siostry mojej babki pisały wiersze, poezja była częścią ich zwykłego życia. W tych czasach antysemityzm był ledwie dostrzegalny, istniały jednak niedostępne dla Żydów stanowiska w administracji i limity miejsc na studiach. Jeden z przyjaciół mojej babki wyemigrował do Argentyny po tym, jak nie został przyjęty na wydział prawa z powodu takich właśnie ograniczeń. Kiedy jednak pytano go, czemu wybrał życie w Argentynie, odpowiadał: „Dowiedziałem się, że w «El Diario», dużej argentyńskiej gazecie, dodatek literacki liczy piętnaście stron. Musiałem tam zamieszkać”. Ani słowem nie wspominał o upokorzeniu związanym z odmówieniem mu miejsca na uniwersytecie.

Babka Ginda, która była świetną uczennicą, przekonała swoich rodziców, by puścili ją do Paryża na studia medyczne. Wyznała mi kiedyś: „Do dziś nie mogę pojąć, jakim cudem udało mi się wtedy uzyskać ich zgodę”. Dodała też, że była naprawdę zdeterminowana. Nigdy jednak nie zdradziła, że pojechała do Paryża z powodu akademickich ograniczeń. Nie lubiła się nad sobą użalać.

Zawsze trzymała się prosto. Kiedy jadłyśmy razem obiad w La Closerie des Lilas na bulwarze Montparnasse, udawała, że nie zauważa, jak pomagam jej pokroić mięso na talerzu. Wskazywała kawiarnię Le Bullier po drugiej stronie ulicy, gdzie przed wojną organizowano dancingi. Lubiła wspominać te lata, gdy tańczyła i pracowała, a ja uwielbiałam o nich słuchać. Ginda mieszkała wtedy w hotelu Scandinavia na rue de Seine. Chodziła na tańce do słynnej La Coupole. Stroiła się w kołnierz wyszywany różowymi, pistacjowymi i złotymi perłami, który zachowała na pamiątkę, podobnie jak oprawne w skórę wydanie Pieśni nad pieśniami z dedykacją: „For Ginda with love”, wpisaną ręką jakiegoś amerykańskiego adoratora – dwa dowody na to, że jej beztroskie, przedwojenne życie naprawdę istniało.

Babcia władała biegle pięcioma językami. Ze swoim bratem rozmawiała w jidysz i po rosyjsku, z bratową i jej siostrami mówiła po francusku, zaś z wnukami, prawnukami i siostrzeńcami − po angielsku i hebrajsku. Żaden z tych współczesnych języków nie nadawał się jednak do opowiadania o tym, co stało się wcześniej, dawno temu, podczas wojny. Ginda twierdziła, że nie pamięta już litewskiego.

Historia rodzinna nie przechodziła u nas z pokolenia na pokolenie. Dawny świat pogrzebano, zostało po nim zaledwie kilka śladów. Solone korniszony, wódka ze źdźbłami żubrowej trawy, zwanej turówką, makowiec i kasza gryczana. Miałam pięć, dwanaście, dwadzieścia, trzydzieści dwa lata i zawsze jadałam u Gindy to samo. Gotowała kaszę, podawała mi talerz i mówiła: „nu” – jedyne rosyjskie słowo, którego używała, rozmawiając z wnukami. W jej salonie kartkowałam grube albumy w skórzanych oprawach. Ginda, jako dziecko pozująca z bratem Nahumem, i jej siostry w marynarskich strojach. Raja i Masza wiązały warkocze szerokimi białymi wstążkami. Ginda nie – była najmniej kokieteryjna z sióstr. Za to zawsze podkreślała, że uczyła się najlepiej z klasy.

Spędzałam nad tymi albumami całe popołudnia. Pochylałam się nad nimi jako dziecko, nastolatka, dorosła kobieta, i choć nie wiedziałam, czego szukam, nie zadawałam pytań. Nie było tam zdjęcia Salomei, zresztą wtedy nawet nie wiedziałam o jej istnieniu. Czekałam, aż babcia sama opowie mi historię, której w gruncie rzeczy nie chciałam poznać.

Ginda pomimo zaawansowanego wieku bawiła się w chowanego z moim trzyletnim synem. Śmiała się i śmiała – nie mogła przestać. Nigdy nie wyglądała na zmęczoną. Pewnego razu przeszłam z nią cały Ogród Luksemburski. Nie zdawałam sobie sprawy, że cierpi, dopóki nie usiadłyśmy w ogródku kawiarni – wtedy Ginda zamówiła tonik Schweppesa i powiedziała: „Jestem wykończona”. Odwiozłam ją taksówką. Było mi wstyd – sądziłam, że jest niezniszczalna.

Ginda rzuciła medycynę po tym, jak zemdlała przy pierwszej wizycie w prosektorium. Ostatecznie skończyła zawodowe studia chemiczne. Fascynowało mnie, że mieszkała w pokoiku przy rue de Seine – nad samą Sekwaną. Wydawało mi się to bardzo szykowne. Hotel Scandinavia istniał jeszcze w latach osiemdziesiątych, zamknięto go dopiero dziesięć lat temu. Zawsze kiedy przechodziłam rue de Seine, myślałam o Gindzie – o jej dopasowanym niebieskim pulowerze i bystrych oczach. Na pytanie: „Co słychać?” reagowała zawsze ze śmiechem – tym szczególnym śmiechem, który bardzo przypominał szloch − „Jak możesz o to pytać?”. Uwielbiałam ją też za to, że zdecydowała się wyjechać do Paryża zupełnie sama, bez znajomości języka − że wzięła los w swoje ręce.

Ginda zakochała się w mężczyźnie poważnym i pesymistycznym, ale też czułym i namiętnym. Simcha Apatchevsky palił mentolowe papierosy i był lekarzem. Pochodził z Rosji, ale – tak jak z czasem Ginda – zdobył francuskie obywatelstwo. Moja babcia, jej mąż i mała Helena zamieszkali w Paryżu, przy avenue de Friedland. Dziadkowie Apatchevscy odwiedzali rosyjskich przyjaciół i rozmawiali o polityce – mieli prawicowe poglądy, interesowali się syjonizmem i czytali francuskie powieści. Między sobą rozmawiali po rosyjsku, do córki mówili po francusku, śledzili aktualności i z niepokojem przyglądali się sytuacji w Niemczech. Ginda i Simcha znali teksty przemówień nowego niemieckiego kanclerza Adolfa Hitlera. Mieli też w swojej bibliotece wydaną w 1930 roku książkę Le Juif errant est arrivé dziennikarza Alberta Londresa. Któregoś dnia Simcha przeczytał Gindzie fragment tego reportażu – odezwę wywieszoną w przededniu masakry w Płoskirowie, małym ukraińskim miasteczku: „Wzywam mieszkańców do zaprzestania samowolnych manifestacji. Zwracam się teraz do mośków. Jesteście ludem znienawidzonym przez wszystkie narody. Siejecie zamęt wśród chrześcijan. Czy życie wam niemiłe? Czy nie macie litości dla siebie samych? Jeśli zostawiamy was w spokoju – siedźcie cicho! Nieszczęsny ludzie! Przestań szerzyć niepokój w duszach biednych Ukraińców”.

Ginda i Simcha nie mieli złudzeń.

Latem cała trójka przejechała pociągiem przez hitlerowskie Niemcy, żeby spędzić kilka tygodni z rodziną Gindy w Poniewieżu, w pięknym drewnianym domu, w którym wychowała się moja babcia. Ostatni raz odbędą tę podróż na Litwę w 1936 roku. Nie wiem, czy Salomea Bernstein, córka Rai – siostry Gindy – już wtedy była na świecie, jeśli nie, z pewnością już jej na tym świecie oczekiwano.

Podróż pociągiem była wyczerpująca.

Na granicy niemieckiej Simcha wręczył celnikowi paszporty. Nazwisko „Apatchevsky” miało jednocześnie brzmienie żydowskie, rosyjskie – sowieckie i choć wszyscy członkowie rodziny byli już obywatelami francuskimi, niemiecki funkcjonariusz uznał, że należy się nimi zainteresować. Ginda musiała skorzystać z toalety, była spocona ze strachu. Mała Helena płakała ze zmęczenia. Simcha próbował zachować kamienną twarz. Urzędnik w niebieskim mundurze celnika z naszytą na piersi swastyką przejrzał dokładnie wszystkie trzy paszporty. Wiedział, że stoją przed nim Żydzi. Mężczyzna był drobny, nosił okulary w drucianych oprawkach, na dodatek – lekarz. Kobieta bardziej postawna, brunetka o niebieskich oczach − miała charakterystycznie zakrzywiony nos. Pomyślał, że ta mała jest bardzo ładna jak na Żydóweczkę. Celnik miał władzę – jeśli chciał, mógł ich porządnie nastraszyć. Przyjemnie byłoby odegrać się na kimś za własne upokorzenie. A oto stoją przed nim Francuzi, Francuzi od bardzo niedawna. Nie mógł ich wprawdzie zatrzymać, ale mógł napawać się ich przerażeniem. „Jesteście Żydami?”, zapytał. „Jesteśmy prawosławni”, odparł spokojnie Simcha.

Po przyjeździe na Litwę Ginda i Simcha opowiadali rodzinie o napisach na drzwiach niemieckich sklepów: „Żydom wstęp wzbroniony” – jednak zaraz im przerywano. Kto chciałby w ten sposób psuć wspólne wakacje. Masza mówiła o ślubie Rai, na który Ginda nie mogła przyjechać. „Och, żebyś była taka szczęśliwa jak my i miała taki ciepły dom. Kiedy myślę o naszej przyszłości, mam ochotę płakać ze szczęścia”.

W całym Poniewieżu nie było nic, czego odmówiono by małej Helence – Helenoczce, jak ją tutaj nazywano. „Czyż to nie jest najśliczniejsza dziewczynka na świecie?”, wołały na przemian Raja i Masza. Wszyscy całowali Helenkę, przekazywali ją sobie z rąk do rąk i upychali łakocie w kieszonkach jej sukienki. Jej mama trochę się niepokoiła – czy też nie rozpieszczą za bardzo tego dziecka? „Boże, chciałabym, żeby moja córka była taka śliczna jak jej kuzynka”, mówiła Raja. Samą Gindę, która nigdy nie była najładniejszą z trzech sióstr, dziwiła uroda własnej córki. Pokazywała Rai i Maszy zdjęcia portretowe zrobione w słynnym studio Harcourt. Ginda w białej jedwabnej bluzce i prostym żakiecie, z czarnymi, gładko zaczesanymi włosami rozdzielonymi przedziałkiem wygląda na osobę inteligentną, taką, z którą nie ma żartów, i jednocześnie wrażliwą – gotową oddać wszystko, jeśli tylko ją grzecznie poprosić. Mała Helenka w marynarskim ubranku na fotografiach prezentuje się figlarnie. Ciotka Raja miała rację – to najśliczniejsza dziewczynka na świecie.

Zdjęcia zrobione tamtego lata na Litwie utrwaliły chwile szczęścia, którego nie mąciła jeszcze sytuacja polityczna. A przecież już wtedy Litwa znajdowała się w potrzasku między stalinowskim Związkiem Radzieckim a hitlerowskimi Niemcami. Na zdjęciu zrobionym w ogrodzie dziadków moja matka wgryza się w dorodne jabłko. Zdjęcie jest czarno-białe, ale Helena dobrze pamiętała kolor swojej sukienki – jasna zieleń, w odcieniu soczystego jabłka.

Inne ujęcie – tym razem pozuje cała rodzina. Moja prababka, matka Gindy, w białej, skromnej sukni. Można się domyślać haftowanych lamówek na rękawach i dole sukienki. Na wierzch, dla ochrony przed chłodem, założyła długą kamizelkę. Ginda, Raja i Masza też mają na sobie modne w latach trzydziestych swobodne i niekrępujące ruchów sukienki. Białe, proste, z dekoltem wyciętym w kształt litery V. Raja ma na głowie beret. Masza i Ginda uczesane są w luźne koki. Helena z objęć swojej babci spogląda na fotografa (ojca?) ze słodką, ciekawską minką. Wygląda na to, że wszystko jest dobrze.

W dniu powrotu do Paryża Raja i Masza odprowadziły Simchę, Gindę i Helenkę na dworzec. „Przyjedźcie do Francji, zanim będzie za późno”, powiedział na pożegnanie Simcha. Siostry żartowały z pesymizmu szwagra. Żyły w świecie iluzji. Obywatele niezależnego państwa wierzyli, że są jego integralną częścią, ale w rzeczywistości zostali zepchnięci na margines. Nieliczne prawa, które Żydzi otrzymali po uzyskaniu przez Litwę niepodległości, były z dnia na dzień ograniczane. Żyli w kraju, w którym zaledwie ich tolerowano.

Nikt z nich nie usłyszał słów wypowiedzianych do żydowskiego bohatera Zamku Kafki: „Nie jest pan ani z zamku, ani ze wsi. Pan jest niczym”2.

2 F. Kafka, Zamek, przeł. K. Radziwiłł i K. Truchanowski, Warszawa 1983, s. 72.

5

Dostępne w pełnej wersji

6

Dostępne w pełnej wersji

7

Dostępne w pełnej wersji

8

Dostępne w pełnej wersji

9

Dostępne w pełnej wersji

10

Dostępne w pełnej wersji

11

Dostępne w pełnej wersji

12

Dostępne w pełnej wersji

13

Dostępne w pełnej wersji

14

Dostępne w pełnej wersji

15

Dostępne w pełnej wersji

16

Dostępne w pełnej wersji

17

Dostępne w pełnej wersji

18

Dostępne w pełnej wersji

19

Dostępne w pełnej wersji

20

Dostępne w pełnej wersji

21

Dostępne w pełnej wersji

22

Dostępne w pełnej wersji

23

Dostępne w pełnej wersji

Bibliografia

Dostępne w pełnej wersji