BETTY MAHMOODY, WILLIAM HOFFER

TYLKO
RAZEM Z CÓRKĄ

Przekład
Maria Streszewska

Tytuł oryginału: NOT WITHOUT MY DAUGHTER

To jest prawdziwa historia. Postaci są autentyczne, zdarzenia prawdziwe. Jednak nazwiska i szczegóły mogące ułatwić identyfikację niektórych osób zostały zmienione, aby chronić te osoby i ich rodziny przed możliwością aresztowania i egzekucji przez rząd Islamskiej Republiki Iranu. Są to: Hamid właściciel sklepu; Judy, Amerykanka, która wyszła za Irańczyka; jej szwagier Ali; jej przyjaciele: Raszid, Trish i Suzanne; nauczycielka pani Azahr; tajemnicza panna Alavi; przemytnik Mosehn.

Przełożyła: MARIA STRESZEWSKA

Projekt okładki: AGATA WODZIŃSKA-ZAJĄC

Łamanie: Trevo – GRAŻYNA MARTINS

Copyright © by Betty Mahmoody with William Hoffer, 1987
Copyright © for the Polish translation by Media Rodzina Sp. z o.o., 2013

Wszelkie prawa zastrzeżone. Przedruk lub kopiowanie całości albo fragmentów książki
– z wyjątkiem cytatów w artykułach i przeglądach krytycznych
– możliwe jest tylko na podstawie pisemnej zgody wydawcy.

Wydanie I elektroniczne

ISBN 978-83-7278-873-3

Media Rodzina Sp. z o.o.
ul. Pasieka 24, 61-657 Poznań
www.mediarodzina.pl
mediarodzina@mediarodzina.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Dedykuję tę książkę
pamięci mojego ojca Harolda Lovera.

PODZIĘKOWANIA

Marilyn Hoffer wniosła ogromny wkład w to przedsięwzięcie, łącząc wspaniałe umiejętności literackie z wrażliwością kobiety, żony, matki i przyjaciółki. Bez jej wnikliwych spostrzeżeń byłoby nam bardzo trudno napisać tę książkę. Może nawet byłoby to niemożliwe. Od samego początku była najważniejszym członkiem naszego zespołu. Podziwiam ją i za wszystko dziękuję.

ROZDZIAŁ 1

Moja córka drzemała sobie spokojnie przy oknie samolotu British Airways. Rudawobrązowe loczki otaczające jej twarz opadały niesfornie poniżej ramion. Nigdy jeszcze nie dotknęły ich nożyczki.

Było to 3 sierpnia 1984 roku.

Moje ukochane dziecko było już wyczerpane długą podróżą. Detroit opuściliśmy w środę rano, a kiedy kończyliśmy ostatni etap podróży, wschodzące słońce zwiastowało piątek.

Mój mąż Mudi uniósł wzrok znad stronic książki, która spoczywała na jego wydatnym brzuchu. Przesunął okulary na łysiejącą czaszkę.

– Lepiej się przygotuj – powiedział.

Odpięłam pasy, złapałam torebkę i przeszłam wzdłuż wąskiego korytarza w stronę toalety znajdującej się w tyle samolotu. Stewardesy zaczęły już zbierać śmieci i przygotowywały się do pierwszego etapu lądowania.

„To pomyłka” – powiedziałam do siebie. „Gdybym tak mogła teraz wysiąść z tego samolotu...”. Zamknęłam się w toalecie i spojrzałam w lustro. Ujrzałam w nim kobietę na skraju paniki. Właśnie skończyłam trzydzieści dziewięć lat, a kobieta w tym wieku powinna już panować nad swoim życiem. „Jak to się stało, że ja utraciłam nad moim kontrolę?”

Poprawiłam makijaż, usiłując jak najlepiej wyglądać i zająć czymś myśli. Nie chciałam tu przyjechać, ale skoro już się tu znalazłam, to trzeba było jakoś wybrnąć z tej sytuacji, możliwie jak najlepiej. Być może te dwa tygodnie szybko zlecą. Po powrocie do domu w Detroit moja Mahtob rozpocznie zajęcia w przedszkolu przy podmiejskiej szkole Montessori. Mudi zajmie się swoją pracą. Zaczniemy budowę naszego wymarzonego domu. „Tylko wytrwaj, wytrzymaj te dwa tygodnie”.

W torebce odszukałam grube, czarne rajstopy, które polecił mi zakupić Mudi. Naciągnęłam je i wygładziłam spódnicę klasycznego ciemnozielonego kostiumu.

Raz jeszcze spojrzałam na własne odbicie, porzucając myśl o przeczesaniu szczotką kasztanowych włosów.

„No bo i po co?” – zapytałam samą siebie. Nałożyłam ciężką, zieloną chustę, którą Mudi nakazał mi nosić, gdy tylko znajdziemy się na zewnątrz. Zawiązana pod brodą nadawała mi wygląd starej wiejskiej kobiety.

Zastanawiałam się, co zrobić z okularami. Bez nich chyba wyglądałam atrakcyjniej. Czy zatem bardziej zależało mi na zrobieniu wrażenia na rodzinie Mudiego, czy też na zobaczeniu tego niespokojnego kraju? Zostawiłam więc okulary na nosie, zdając sobie sprawę, że chusta i tak już dokonała niepowetowanej szkody.

W końcu wróciłam na miejsce.

– Wiesz, zastanawiałem się nad czymś – zaczął Mudi. – Musimy ukryć nasze amerykańskie paszporty. Jeśli je znajdą, to nam zabiorą.

– Co więc powinniśmy zrobić? – spytałam.

Mudi zawahał się.

– Przeszukają twoją torebkę, bo jesteś Amerykanką – odparł. – Lepiej żebym ja miał je przy sobie. To mało prawdopodobne, żeby mnie przeszukiwali.

Przypuszczalnie było to prawdą, gdyż mój mąż pochodził z dobrze znanej w swoim kraju rodziny, o czym świadczyło nawet jego nazwisko. Perskie nazwiska spowite są warstwami znaczeń i każdy Irańczyk byłby w stanie wiele wywnioskować z pełnego imienia i nazwiska Mudiego – Sajid Bozorg Mahmoody. Sajid to religijny tytuł, wskazujący na bezpośrednie pochodzenie od proroka Mahometa z obu stron rodziny. Dla potwierdzenia tego Mudi posiadał skomplikowane drzewo genealogiczne, zapisane po persku. Rodzice nadali mu przydomek Bozorg w nadziei, że gdy dorośnie, zasłuży sobie nań, gdyż określa się nim kogoś, kto jest wielki, zacny i prawy. Nazwisko rodowe brzmiało pierwotnie Hakim, ale Mudi urodził się w czasie, kiedy szach wydał edykt zakazujący islamskich nazwisk takich jak to, więc ojciec Mudiego zamienił je na Mahmoody. Takie nazwisko jest bardziej perskie niż islamskie. Pochodzi ono od imienia Mahmud, oznaczającego „wysławiony”.

Pozycję wynikającą z nazwiska wzmacniał prestiż wykształcenia. Mimo że rodacy Mudiego oficjalnie nienawidzą Amerykanów, to jednak szanują amerykański system edukacji. Jako lekarz, wykształcony i przeszkolony w Ameryce, Mudi z całą pewnością należał do uprzywilejowanej elity w swoim rodzinnym kraju.

Sięgnęłam do torebki, znalazłam paszporty i podałam Mudiemu. Wsunął je do wewnętrznej kieszeni marynarki.

Wkrótce samolot zaczął podchodzić do lądowania. Silniki wyraźnie zwolniły, a dziób samolotu przechylił się niezwykle ostro do przodu, obniżając się gwałtownie i szybko.

– Musimy zniżać się szybko ze względu na góry, które otaczają miasto – wyjaśnił Mudi.

Cały kadłub samolotu drżał pod wpływem napięcia. Mahtob obudziła się i przerażona złapała moją rękę. Spojrzała na mnie, oczekując uspokojenia.

– Wszystko w porządku – powiedziałam. – Zaraz będziemy lądować.

Co robiła ta amerykańska kobieta, lecąc do kraju znanego z najbardziej na świecie wrogiego stosunku do Amerykanów? Dlaczego przywiozłam córkę do kraju uwikłanego w zawziętą wojnę z Irakiem?

Mimo usilnych starań nie byłam w stanie pozbyć się strachu, który prześladował mnie od czasu, kiedy siostrzeniec Mudiego – Mammal Ghodsi – zaproponował tę podróż. Dwa tygodnie wakacji da się wytrzymać wszędzie, jeśli można się spodziewać powrotu do pełnej komfortu normalności. Ja jednak obsesyjnie obawiałam się – choć moi przyjaciele uważali to za irracjonalne – że gdy tylko Mudi przywiezie Mahtob i mnie do Iranu, będzie próbował zatrzymać nas tam na zawsze.

Przyjaciele zapewniali, że on nigdy tego nie zrobi, był przecież całkowicie zamerykanizowany. Mudi mieszkał w Stanach Zjednoczonych od dwudziestu lat. Wszystko, co posiadał, cała jego praktyka medyczna, cała teraźniejszość i przyszłość były w Ameryce. Dlaczego miałby wracać do swego minionego życia?

Argumenty te zdawały się wprawdzie przekonujące na racjonalnym poziomie, ale nikt nie znał złożonej osobowości Mudiego tak dobrze jak ja. Mudi był kochającym mężem i ojcem, a mimo to miał skłonności do gruboskórnego lekceważenia potrzeb i pragnień swojej rodziny. Jego umysł był mieszaniną geniuszu i ciemnego chaosu. Kulturowo był mieszaniną Wschodu i Zachodu i nawet on sam nie wiedział, która z tych kultur wywarła bardziej dominujący wpływ na jego życie.

Mudi miał wszelkie powody ku temu, by po dwutygodniowych wakacjach zabrać nas z powrotem do Ameryki. I wszelkie powody ku temu, by zmusić nas do pozostania w Iranie.

Dlaczego zatem wobec tej mrożącej krew w żyłach ewentualności zgodziłam się tu przyjechać?

Mahtob.

Przez pierwsze cztery lata była szczęśliwym, rozszczebiotanym dzieckiem, pełnym radości życia, przywiązanym do mnie, do ojca i do swojego królika – taniego, spłaszczonego, wypchanego zwierzątka wielkości około metra, zielonego w białe kropki. Przy łapkach miał tasiemki, więc mogła je przywiązywać do swoich stóp i tańczyć z nim.

Mahtob.

W oficjalnym języku Islamskiej Republiki Iranu słowo to oznacza poświatę księżyca.

Dla mnie jednak Mahtob jest promieniem słońca.

Kiedy koła samolotu dotknęły pasa startowego, spojrzałam najpierw na Mahtob, a potem na Mudiego i zrozumiałam już powód, dla którego przyleciałam do Iranu.

WYSZLIŚMY Z SAMOLOTU prosto na duszący, obezwładniający, letni upał Teheranu – upał, który zdawał się wręcz fizycznie wgniatać nas w asfalt, kiedy przechodziliśmy z samolotu do autobusu czekającego, aby odtransportować nas do terminalu. A była dopiero siódma rano.

Mahtob uczepiła się kurczowo mojej ręki, a jej wielkie brązowe oczy chłonęły ten obcy świat.

– Mamusiu – szepnęła. – Muszę iść do toalety.

– Dobrze, zaraz znajdziemy.

Kiedy weszliśmy do terminalu, w wielkiej hali przylotów uderzyło nas kolejne nieprzyjemne doznanie – wszechogarniający smród ludzkiego potu, spotęgowany jeszcze przez upał. Miałam nadzieję, że prędko się stamtąd wydostaniemy, jednak w pomieszczeniu kłębili się pasażerowie z kilku samolotów, a wszyscy przepychali się i przeciskali do jednego stanowiska z kontrolą paszportową, będącego zarazem jedynym wyjściem z tej sali.

Zostaliśmy zmuszeni, tak jak inni, do zdecydowanego przepychania się łokciami. Trzymałam Mahtob przed sobą, chroniąc ją przed tłumem. Wokół nas rozbrzmiewały piskliwe krzyki. Obie byłyśmy zlane potem.

Wiedziałam, że kobiety w Iranie muszą zakrywać ramiona, nogi i czoła, ale zdziwiłam się, widząc, że wszystkie pracownice na lotnisku, podobnie jak większość pasażerek, są niemal całkowicie owinięte w coś, co nazywa się – jak powiedział Mudi – czador. Jest to wielki kawał materiału skrojony w kształcie półksiężyca, który zakłada się na ramiona, czoło i podbródek w taki sposób, że odsłania jedynie oczy, nos i usta. Przypomina to habit zakonnic z dawnych wieków. Najbardziej pobożne spośród irańskich kobiet pozwalały, aby tylko jedno oko było spod niego widoczne. Kobiety biegały po lotnisku, dźwigając w jednej ręce po kilka ciężkich bagaży, bo drugą musiały podtrzymywać materiał pod szyją. Długie, pofałdowane czarne płachty czadorów falowały szeroko za nimi. Najbardziej zaintrygowało mnie to, że czadory wcale nie są obowiązkowe. Inne części garderoby spełniały surowe wymogi obowiązującego ubioru, lecz te muzułmanki dobrowolnie nosiły czador, pomimo panującego upału. Nie mogłam zrozumieć, jakim cudem religia i społeczeństwo posiadają nad nimi aż taką władzę.

Ponad pół godziny zajęło nam przejście przez ten tłum do kontroli paszportowej, gdzie opryskliwy urzędnik rzucił okiem na jeden irański paszport, ważny dla całej naszej trójki, podbił go i machnął, byśmy przechodzili. Razem z Mahtob podążyłyśmy za Mudim po schodach, skręciłyśmy za róg do hali odbioru bagażu – kolejnego ogromnego pomieszczenia, wypełnionego po brzegi pasażerami.

– Mamusiu, muszę iść do toalety – powtórzyła Mahtob, wiercąc się niespokojnie.

Mudi spytał po persku o drogę ubraną w czador kobietę. Wskazała na przeciwny koniec hali i pośpieszyła dalej. Mudi został, aby odebrać bagaże, a my zlokalizowałyśmy toaletę. Zawahałyśmy się jednak przed wejściem, jako że uderzył nas odrażający smród. Weszłyśmy niechętnie. Rozglądałyśmy się w ciemności, szukając sedesu, ale znalazłyśmy jedynie dziurę w cementowej posadzce, otoczoną płaską, owalną porcelanową płytą. Tam, gdzie ludzie zignorowali dziurę albo po prostu do niej nie trafili, podłogę pokrywały oblepione muchami kupy.

– Tu strasznie śmierdzi! – zawołała Mahtob, odciągając mnie.

Szybko pobiegłyśmy z powrotem do Mudiego.

Mahtob bardzo już się męczyła, ale nie miała ochoty szukać drugiej publicznej toalety. Wolała poczekać, aż dojedziemy do domu ciotki, siostry Mudiego, kobiety, o której wyrażał się z wielkim szacunkiem. Sara Mahmoody Ghodsi była matką rodziny. Wszyscy zwracali się do niej z najwyższym szacunkiem, tytułując Ameh Bozorg, czyli czcigodna ciocia.

„Wszystko będzie dobrze, jak tylko dostaniemy się do domu Ameh Bozorg” – pomyślałam.

Mahtob już ledwo stała, ale nie było gdzie usiąść. Rozpakowaliśmy więc wózek dziecięcy, który przywieźliśmy w prezencie dla jednego z nowo narodzonych krewnych Mudiego. Mahtob usiadła w nim z ulgą.

Kiedy czekaliśmy na bagaż i nic na razie nie wskazywało na jego rychłe pojawienie się, dobiegł nas przenikliwy krzyk:

– Da-hii-dżon! Da-hii-dżon!

Słysząc, że ktoś woła: „drogi wuju”, Mudi odwrócił się i radośnie pozdrowił biegnącego w naszym kierunku mężczyznę. Obaj padli sobie w objęcia i trwali tak w długim uścisku. Kiedy ujrzałam łzy płynące z oczu Mudiego, poczułam nagle wyrzuty sumienia z powodu mojej niechęci do tego wyjazdu. To przecież była jego rodzina, jego korzenie. To oczywiste, że chciał, że potrzebował tego spotkania. Nacieszy się nimi przez dwa tygodnie, a potem wrócimy do domu.

– To jest Zia – zwrócił się do mnie Mudi.

Zia Hakim serdecznie uścisnął mi rękę.

Był jednym z całego zastępu młodych krewnych, których Mudi określał wspólnym, wygodnym mianem – siostrzeńcy.

MALUK, SIOSTRA ZII, była żoną Mustafy, trzeciego syna szacownej starszej siostry Mudiego. Matka Zii była siostrą matki Mudiego, a jego ojciec był bratem ojca Mudiego lub też na odwrót. Te powiązania nigdy nie były dla mnie całkowicie jasne. Słowo siostrzeniec wydawało się więc najłatwiejszym określeniem.

Zia był podekscytowany pierwszym spotkaniem z amerykańską żoną Mudiego. Płynną angielszczyzną powitał mnie w Iranie:

– Bardzo się cieszę, że przyjechałaś. Tak długo na to czekaliśmy. – Po czym porwał Mahtob w ramiona, ściskał ją i obsypywał pocałunkami.

Był przystojnym mężczyzną o charakterystycznych arabskich rysach i rozbrajającym uśmiechu. Przewyższał wzrostem większość otaczających nas niskiej postury Irańczyków, a jego urok i obycie natychmiast rzucały się w oczy. Tak właśnie wyobrażałam sobie rodzinę Mudiego. Rudawobrązowe włosy Zii były modnie zaczesane. Miał na sobie schludny, uszyty na miarę garnitur i wyprasowaną koszulę z rozpiętym kołnierzykiem. A najważniejsze, że był czysty.

– Tyle osób czeka na zewnątrz, żeby was zobaczyć! – powiedział rozpromieniony. – Czekali tu godzinami.

– Jak się przedostałeś przez celników? – zapytał Mudi.

– Pracuje tu mój przyjaciel.

Twarz Mudiego się rozjaśniła. Ukradkiem wyjął z kieszeni nasze amerykańskie paszporty.

– Co z nimi zrobić? – zapytał. – Nie chcemy, żeby nam je skonfiskowali.

– Ja się tym zajmę – obiecał Zia. – Masz jakieś pieniądze?

– Tak. – Moody wyjął kilka banknotów i podał je Zii wraz z naszymi amerykańskimi paszportami.

– Zobaczymy się na zewnątrz – powiedział Zia i zniknął w tłumie.

Byłam pod wrażeniem. Wygląd Zii i jego wpływy potwierdzały to, co Mudi opowiadał mi o swojej rodzinie. Większość była dobrze wykształcona, wiele osób miało dyplomy uniwersyteckie. Pracowali w służbie zdrowia, tak jak Mudi, albo też prowadzili interesy. Poznałam już kilku siostrzeńców Mudiego, którzy odwiedzili nas w Stanach, i wydawało się, że wszyscy cieszą się pewną pozycją społeczną pośród swoich rodaków.

Wyglądało jednak na to, że nawet Zia nie był w stanie przyśpieszyć tempa pracy bagażowych. Wszyscy poruszali się gorączkowo, nieustannie trajkocząc, ale niewiele z tego wynikało. W rezultacie staliśmy w tym upale ponad trzy godziny, najpierw czekając na bagaż, a potem w nieskończenie długiej kolejce do kontroli celnej. Mahtob siedziała cicho i cierpliwie, chociaż wiedziałam, jak bardzo się męczy. W końcu przepchaliśmy się na czoło kolejki, Mudi przede mną, potem ja, Mahtob i wózek.

Celnik przeszukał dokładnie każdą sztukę naszego bagażu, zatrzymując się przy walizce wypchanej lekarstwami wydawanymi tylko na receptę. Obaj z Mudim rozpoczęli ożywioną dyskusję po persku. Mudi wyjaśnił mi po angielsku, co powiedział celnikowi – że jest lekarzem i przywiózł lekarstwa dla miejscowej kliniki.

Podejrzliwość celnika wzrosła i zaczął zadawać coraz więcej pytań. Mudi przywiózł dla swoich krewnych liczne prezenty. Wszystkie musiały być rozpakowane i sprawdzone. Celnik otworzył torbę z naszymi ubraniami i znalazł tam królika Mahtob, zabawkę dorzuconą w ostatniej chwili. Królik był częstym podróżnikiem, towarzyszył nam bowiem w podróży do Teksasu, Meksyku i Kanady. Kiedy wychodziliśmy już z domu w Detroit, Mahtob zdecydowała, że nie może pojechać do Iranu bez swojego najlepszego przyjaciela.

Celnik pozwolił nam zabrać torbę z ubraniami i – ku ogromnej uldze Mahtob – królika. Powiedział jednak, że pozostały bagaż zostanie nam odesłany później, po dokładnym sprawdzeniu.

Pozbawieni w ten sposób większości ciężarów, jakieś cztery godziny po wylądowaniu samolotu wreszcie wyszliśmy na zewnątrz.

Mudi natychmiast został otoczony tłumem mężczyzn odzianych w długie szaty i zakwefionych kobiet, które drapały paznokciami po jego garniturze i zawodziły coś w uniesieniu. Zgromadziło się tam ponad stu jego krewnych. Wrzeszczeli, płakali, ściskali mu ręce, całowali jego, mnie i Mahtob. Chyba każdy trzymał kwiaty, które wręczali Mahtob i mnie. Wkrótce utonęłyśmy w kwiatach.

„Dlaczego mam tę głupią chustę?” – zastanawiałam się. Włosy przylepiły mi się do głowy. Cała zlana potem myślałam, że śmierdzę teraz jak oni wszyscy.

Mudi płakał z radości, kiedy Ameh Bozorg przylgnęła do niego. Mimo że cała była zakryta ciężkim czadorem, to łatwo ją rozpoznałam po zakrzywionym nosie znanym mi ze zdjęcia. Była barczystą, grubokościstą kobietą, o wiele starszą od czterdziestosiedmioletniego Mudiego. Ściskając go mocno, zarzuciła mu ramiona na szyję, po czym podskoczyła i owinęła go nogami, jakby nigdy nie zamierzała puścić.

W Ameryce Mudi był szanowanym specjalistą anestezjologiem i osteopatą, o rocznych dochodach wynoszących sto tysięcy dolarów. Tutaj stał się ponownie małym chłopcem Ameh Bozorg. Rodzice Mudiego, oboje lekarze, umarli, gdy miał zaledwie sześć lat. Siostra wychowała go jak własnego syna. Tak się przejęła jego powrotem po niemal dziesięcioletniej nieobecności, że w końcu pozostali krewni musieli ją od niego odciągać.

Mudi przedstawił nas sobie, a ona zaczęła przelewać swoje uczucia na mnie, obejmując mnie mocno, obcałowując i przez cały czas trajkocząc coś po persku. Nos miała tak ogromny, że nie mogłam uwierzyć, że był prawdziwy. Wyłaniał się spod zielonkawobrązowych oczu błyszczących od łez. Usta były pełne krzywych, poczerniałych zębów.

Mudi przedstawił również jej męża, Babę Hadżiego. Powiedział mi, że imię to oznacza „ojca, który odbył pielgrzymkę do Mekki”. Niski, srogi mężczyzna, ubrany w workowaty, szary garnitur opadający na podeszwy płóciennych butów, nie odezwał się ani słowem. Wpatrywał się w ziemię przede mną tak, aby jego oczy osadzone głęboko w opalonej, pomarszczonej twarzy nie napotkały mojego wzroku. Biała, szpiczasta bródka była dokładną kopią brody ajatollaha Chomeiniego.

Nagle na moich ramionach spoczął – włożony mi przez głowę – ciężki, wielki wieniec z kwiatów. Mógł to być jakiś sygnał, gdyż tłum naraz ruszył wielką falą w kierunku parkingu. Wszyscy biegli w stronę paru identycznych, małych, pudełkowatego kształtu samochodów i pakowali się po sześć, osiem, a nawet i dwanaście osób do jednego pojazdu. Z każdej strony wystawały ręce i nogi.

Mudiego, Mahtob i mnie odprowadzono uroczyście do honorowego, dużego, szerokiego, turkusowego chevroleta z wczesnych lat siedemdziesiątych. Zostaliśmy posadzeni na tylnym siedzeniu. Ameh Bozorg siedziała z przodu wraz ze swym synem Hosejnem, którego pozycja – najstarszego męskiego potomka – przyniosła mu zaszczyt wiezienia nas. Zohre, najstarsza niezamężna córka, usiadła pomiędzy matką a bratem.

Udekorowanym kwiatami samochodem prowadziliśmy tę hałaśliwą procesję z lotniska. Prędko objechaliśmy wieżę Szahjad, stojącą na czterech z wdziękiem wygiętych nogach. Szarawego koloru, inkrustowana turkusową mozaiką, błyszczała w południowym słońcu. Wybudowana została przez szacha jako doskonały przykład perskiej architektury. Mudi wyjaśnił mi, że Teheran słynie z tej imponującej wieży, stojącej niczym strażnik na obrzeżach miasta.

Po minięciu wieży wjechaliśmy na autostradę, na której Hosejn dodał gazu, zmuszając starego chevroleta do jazdy z maksymalną dla niego prędkością stu trzydziestu kilometrów na godzinę.

Kiedy tak mknęliśmy przed siebie, Ameh Bozorg odwróciła się i rzuciła we mnie czymś ciężkim, opakowanym jak prezent. Spojrzałam pytająco na Mudiego.

– Otwórz – powiedział.

W środku znalazłam duży płaszcz, który z pewnością sięgnie mi niemal do kostek. Zupełnie nie był dopasowany, nie miał ani śladu talii. Mudi co prawda powiedział, że wykonano go z drogiej tkaniny, jakiejś mieszaniny wełny, ale w dotyku sprawiał raczej wrażenie nylonu albo wręcz czegoś sztucznego. Tkanina była względnie cienka, ale utkana tak gęsto, że upał z pewnością odczuwałoby się w niej jeszcze dotkliwiej. Nie podobał mi się ten jasny, szarooliwkowy kolor. Do tego była duża, ciemnozielona chusta, znacznie grubsza od tej, którą miałam na sobie.

Uśmiechnęłam się do Ameh Bozorg w podzięce za szczodrość, a Mudi przetłumaczył jej słowa:

– Płaszcz nazywa się monte. Tutaj tak się ubieramy. Chusta nazywa się rusari. W Iranie musisz mieć to na sobie, jeśli chcesz wyjść na ulicę.

Tego mi wcześniej nie powiedziano. Kiedy Mammal, czwarty syn Baby Hadżiego i Ameh Bozorg, zaproponował te wakacje w czasie swojej wizyty u nas w Michigan, dodał tylko:

– Wychodząc na ulicę, będziesz musiała mieć na sobie coś z długimi rękawami, chustę i ciemne skarpety.

Nic jednak nie mówił o noszeniu długiego, ciężkiego płaszcza w piekielnym skwarze lata.

– Nie martw się – powiedział Mudi. – Ona dała ci to w prezencie. Będziesz musiała to nosić, jedynie kiedy będziesz wychodziła na zewnątrz.

Ja jednak się martwiłam. Kiedy Hosejn zjechał z autostrady, przyglądałam się kobietom, które biegały po zatłoczonych chodnikach Teheranu. Były zakryte od stóp do głów, większość z nich nosiła czarne czadory na płaszczach i chustach podobnych do tych, które mi właśnie podarowano. Wszystko było szare.

„I co mi zrobią, jeśli nie będę tego nosić?” – zastanawiałam się. „Zabiją mnie?”

Zadałam to pytanie Mudiemu, a on odpowiedział po prostu:

– Tak.

Wkrótce zapomniałam o swoich obawach związanych z miejscowym stylem ubierania się, gdyż Hosejn zaatakował miejski ruch. Wąskie uliczki były zapchane samochodami, które najczęściej grzęzły w korku. Każdy kierowca szukał jakiegoś prześwitu, a ledwo go dostrzegł, naciskał jednocześnie na gaz i trąbił. Zły z powodu opóźnienia Hosejn wrzucił wsteczny bieg i cofał auto wzdłuż jednokierunkowej ulicy. Widziałam skutki kilku stłuczek, po których kierowcy i pasażerowie wylegali na ulicę i wrzeszczeli na siebie. Czasami dochodziło nawet do bijatyki.

Ameh Bozorg, korzystając z tłumaczenia Muhdiego, wyjaśniła, że zazwyczaj w piątki nie ma na ulicach wielkiego ruchu. Jest to bowiem muzułmańskie święto, kiedy rodziny zbierają się w domu najstarszego krewnego, aby spędzić wolny czas na modlitwach. Zbliżał się jednak czas piątkowego kazania, wygłaszanego w centrum miasta przez jednego z najbardziej świątobliwych mężów islamu. Ten święty obowiązek był najczęściej wypełniany przez przewodniczącego hodżatoleslama Sajida Ali Chameneiego (nie należało go mylić z ajatollahem Ruhollahem Chomeinim, który jako religijny przywódca był wyższy rangą nawet od prezydenta), a asystował mu hodżatoleslam Ali Akbar Haszemi Rafsandżani, przewodniczący parlamentu.

– Miliony, nie tysiące – podkreśliła Ameh Bozorg – uczestniczą w tych modlitwach.

Mahtob przyglądała się temu wszystkiemu, siedząc cicho i tuląc do siebie królika. Szeroko otwartymi ze zdziwienia oczami chłonęła widoki, dźwięki i zapachy tego dziwnego nowego świata. I bardzo się męczyła, nie mogąc skorzystać z toalety.

Po godzinie, w czasie której nasze życie spoczywało wielokrotnie w niepewnych rękach Hosejna, zajechaliśmy w końcu przed dom naszych gospodarzy, Baby Hadżiego i Ameh Bozorg. Mudi chwalił się, że jest to bogata dzielnica w północnej części Teheranu. Dom siostry od chińskiej ambasady dzieliły zaledwie dwa domy. Od strony ulicy zasłaniał go wysoki płot, wykonany z zielonych żelaznych prętów, zespawanych ciasno przy sobie. Przez stalową, podwójną bramę weszliśmy na wybetonowane podwórze.

Obie z Mahtob już wiedziałyśmy, że w butach nie wolno chodzić wewnątrz domu, więc idąc śladem Mudiego, zdjęłyśmy je i zostawiłyśmy na podwórzu. Przybyło już tak wielu gości, że w jednym rogu podwórza utworzył się pokaźny stos wszelkiego rodzaju obuwia. Na podwórzu ustawione były również trzy gazowe grille, które obsługiwali wynajęci z tej okazji dostawcy żywności.

Weszłyśmy boso do salonu ogromnego betonowego domu o płaskim dachu. Pomieszczenie było co najmniej dwukrotnie większe niż duży amerykański living room. Ściany zdobiła boazeria wykonana z tego samego litego, ciemnego orzechowego drewna, z którego wykonane były drzwi. Miękkie perskie dywany pokrywały trzema lub czterema warstwami większość powierzchni podłogi. Na nie rozrzucone zostały sofry – ceraty drukowane w kwieciste, jaskrawe wzory. W pomieszczeniu nie było żadnych mebli, poza stojącym w kącie małym telewizorem.

Przez okna z tyłu pokoju dostrzegłam basen wypełniony połyskującą niebieską wodą. I choć nie lubię pływać, tego dnia widok chłodnej wody wydawał mi się szczególnie zachęcający.

Kolejne grupy trajkoczących radośnie krewnych wysypywały się ze swoich samochodów i wchodziły za nami do salonu. Mudi entuzjastycznie i z oczywistą dumą chwalił się swoją amerykańską żoną. Promieniał z radości, kiedy jego krewni zachwycali się Mahtob.

Ameh Bozorg zaprowadziła nas do naszego pokoju, w skrzydle domu położonym z dala od reszty pomieszczeń, na lewo od korytarza. Była to mała, prostokątna izba z dwoma pojedynczymi łóżkami zsuniętymi razem, których materace zapadały się w środku. Jedynym dodatkowym meblem była duża, drewniana, wolno stojąca szafa.

Szybko znalazłam toaletę dla Mahtob, na korytarzu, tuż za naszą sypialnią. Kiedy otworzyłam do niej drzwi, obie cofnęłyśmy się na widok największego karalucha, jakiego kiedykolwiek w życiu widziałam, czmychającego po wilgotnej, marmurowej posadzce. Mahtob nie chciała wejść do środka, ale teraz stało się to już absolutną koniecznością. Pociągnęła mnie za sobą. Przynajmniej ta toaleta była w amerykańskim stylu, nawet z bidetem. Jednakże zamiast papieru toaletowego na ścianie wisiał wąż do polewania wodą.

Pomieszczenie cuchnęło pleśnią, a z sąsiedniej łazienki wykonanej w perskim stylu unosił się mdławy kwaskowaty smród. Był to już jednak postęp w porównaniu z warunkami panującymi na lotnisku. Ze mną u boku Mahtob w końcu się załatwiła.

Wróciłyśmy na korytarz, gdzie czekał na nas Mudi.

– Chodźcie za mną, chcę wam coś pokazać.

Poszłyśmy za nim z powrotem do wejściowych drzwi i na podwórze.

Mahtob krzyknęła. Pomiędzy nami a ulicą połyskiwała kałuża świeżej krwi. Mahtob ukryła twarz w dłoniach.

Mudi wyjaśnił spokojnie, że rodzina zakupiła od ulicznego sprzedawcy jagnię, które zarżnięto na naszą cześć. Powinno to być zrobione przed naszym przybyciem, tak żebyśmy mogli przejść przez krew, wchodząc do domu po raz pierwszy. Teraz musimy jeszcze raz przekroczyć próg, tym razem po krwi.

– Och, daj spokój, ty to zrób. Nie chcę uczestniczyć w tych głupotach.

– Musisz to zrobić – powiedział Mudi cicho, lecz stanowczo. – Musisz okazać im szacunek. Mięso zostanie rozdane ubogim.

Pomyślałam, że to zwariowana tradycja, ale nie chciałam nikogo obrażać, więc z niechęcią się zgodziłam. Wzięłam Mahtob na ręce, a ona ukryła twarz na moim ramieniu. Obeszłam za Mudim kałużę krwi, po czym od strony ulicy przeszłam przez krew, kiedy jego krewni zaintonowali modlitwę. Teraz zostaliśmy już oficjalnie powitani.

Rozdano prezenty. Zgodnie ze zwyczajem irańska panna młoda otrzymuje od rodziny męża złotą biżuterię. Nie byłam już co prawda panną młodą, znałam jednakże na tyle zwyczaje tych ludzi, żeby móc się spodziewać złota przy pierwszym z nimi spotkaniu. Ameh Bozorg zignorowała ten zwyczaj. Ofiarowała Mahtob dwie złote bransoletki, ale dla mnie nie było żadnej biżuterii. Była to znacząca reprymenda, pamiętałam bowiem, jak bardzo się zdenerwowała, kiedy Mudi pojął za żonę Amerykankę.

Obie z Mahtob otrzymałyśmy od niej ozdobne czadory do chodzenia po domu. Mój był w odcieniu kremowym, w kwiecisty wzór koloru brzoskwiniowego. Mahtob dostała biały, w różowe pączki róż.

Wymamrotałam podziękowania za prezenty.

Zohre i Fereszte, córki Ameh Bozorg, krzątały się i podsuwały co bardziej znaczącym gościom tace pełne papierosów oraz serwowały wszystkim herbatę. Rozwrzeszczane dzieci, ignorowane przez dorosłych, biegały po całym domu.

Było wczesne popołudnie. Goście usadowili się na podłodze w wielkim salonie, podczas gdy kobiety roznosiły jedzenie i stawiały je na rozłożonych na podłodze sofrach. Podano talerze rozmaitych sałat, udekorowane rzodkiewkami powycinanymi w śliczne różyczki i marchewkami wyciętymi w sosenki, ogromne misy wypełnione jogurtem, talerze cienkiego, płaskiego chleba, kawałki ostrego sera i patery z piramidami świeżych owoców. Sabzi, czyli tace świeżej bazylii, mięty i zielonych porów uzupełniały tę lśniącą paletę kolorów.

Wynajęci kucharze wynieśli domowe naczynia na podwórze, aby przynieść na nich restauracyjne potrawy. Były tam tuziny wariacji na ten sam temat. Ryż wypełniający dwa olbrzymie garnki – jeden zwykły biały ryż, drugi „zielony”, gotowany z sabzi i dużą fasolą – przyrządzany był na irański sposób, którego Mudi nauczył mnie dawno temu. Najpierw należało ugotować ryż, potem oblać go oliwą i gotować dalej na parze, aż na dnie powstanie brązowa, chrupiąca skorupka. Ta podstawa irańskiej kuchni jest następnie uzupełniana rozmaitymi sosami, zwanymi choresz, sporządzanymi z jarzyn i ostrych przypraw oraz małych kawałków mięsa.

Kucharze ułożyli ryż na talerzach – biały posypali małymi kwaskowatymi jagodami albo polali płynem z żółtych pręcików szafranu. Wnieśli talerze i dodali je do obfitości znajdujących się już tam potraw. Na tę okazję przygotowano dwa rodzaje sosów. Jeden z nich był to choresz ulubiony w naszym domu, sporządzany z bakłażana, pomidorów i kawałków jagnięcia. Drugi choresz zawierał kawałki jagnięcia, pomidory i cebulę z żółtym grochem.

Głównym daniem był kurczak, rzadki irański rarytas, najpierw ugotowany z cebulą, a potem podsmażany na oleju.

Siedząc na podłodze po turecku lub z podwiniętą pod siebie jedną nogą, Irańczycy rzucili się na jedzenie jak stado nieoswojonych, oszalałych z głodu zwierząt. Jedynymi sztućcami, jakie nam podano, były duże, podobne do chochli łyżki. Niektórzy używali ich od czasu do czasu, posługując się jednak głównie rękoma lub nabierając pokarm zwiniętym kawałkiem chleba. Inni w ogóle nie przejmowali się łyżkami. W ciągu paru sekund jedzenie leżało dosłownie wszędzie. Napychane bezładnie do trajkoczących nieustannie ust, spadało na sofry, wylewało się na dywany lub wpadało z powrotem do półmisków. Tej nieapetycznej scenie towarzyszyła kakofonia rozmów po persku. Miałam wrażenie, że każde zdanie kończy się zwrotem Ensza Allah, czyli „jeśli Bóg pozwoli”. Wyglądało na to, że plucie wokół siebie kawałkami jedzenia i powoływanie się jednocześnie na święte imię Allaha bynajmniej nie jest uważane za dowód braku szacunku.

Nikt nie mówił po angielsku. Nikt też nie zwracał uwagi ani na Mahtob, ani na mnie.

Usiłowałam coś zjeść, ale trudno mi było nachylić się po jedzenie, zachowując jednocześnie równowagę i skromność. Wąska spódnica mojego kostiumu nie nadawała się do jedzenia na podłodze, lecz w jakiś sposób zdołałam napełnić sobie talerz.

Mudi nauczył mnie gotować wiele irańskich potraw. Obie z Mahtob lubiłyśmy nie tylko irańską kuchnię, ale również potrawy z wielu muzułmańskich krajów. Kiedy jednak skosztowałam to jedzenie, poczułam, że jest niesamowicie tłuste. Olej jest oznaką bogactwa w Iranie – nawet ten do smażenia. A jako że to była specjalna okazja, jedzenie wręcz w nim pływało. Ani ja, ani Mahtob nie byłyśmy w stanie wiele zjeść. Skubnęłyśmy trochę sałatek, ale prędko straciłyśmy apetyt.

Z łatwością przyszło nam ukryć obrzydzenie do jedzenia, gdyż to Mudi był adresatem bałwochwalczych niemal umizgów swojej rodziny. Rozumiałam i akceptowałam to, niemniej czułam się samotna i odizolowana.

Dziwne wydarzenia tego nieskończenie długiego dnia pomogły mi pozbyć się obaw, że Mudi mógłby próbować przedłużyć tę wizytę ponad datę naszej pierwotnej rezerwacji, czyli o dwa tygodnie. Owszem, Mudi nie posiadał się z radości na widok swojej rodziny. To życie jednak nie było w jego stylu. Był lekarzem. Znał wartość i znaczenie higieny, doceniał rolę zdrowej diety. Był o wiele bardziej dystyngowany od nich. Bardzo też cenił sobie wygodę, lubił konwersację, popołudniową drzemkę w swoim ulubionym bujanym fotelu. Tutaj wiercił się nieprzyzwyczajony do siedzenia na podłodze ze skrzyżowanymi nogami. Wiedziałam już teraz, że nie ma mowy, aby wolał Iran od Ameryki.

Wymieniłyśmy z Mahtob spojrzenia, czytając nawzajem swoje myśli. Te wakacje były jedynie krótką przerwą w naszym normalnym, amerykańskim życiu. Mogłyśmy to wytrzymać, ale nie musiałyśmy tego lubić. Od tej chwili zaczęłyśmy liczyć dni do wyjazdu do domu.

Posiłek przedłużał się. Podczas gdy dorośli bez opamiętania jedli, młodsze pokolenie zaczęło się nudzić. Wybuchały kłótnie. Dzieci rzucały w siebie jedzeniem, wrzeszcząc cienkimi głosikami, biegały tam i z powrotem po sofrach, lądując niekiedy brudnymi, bosymi stopami w jedzeniu. Spostrzegłam, że niektóre z nich miały wrodzone wady lub były w oczywisty sposób zdeformowane. Inne z kolei miały dziwnie apatyczne spojrzenia. Zastanawiałam się, czy nie obserwuję właśnie skutków małżeństw zawieranych pomiędzy krewnymi. Mudi usiłował mnie wprawdzie przekonać, że w Iranie nic takiego się nie zdarza, ale wiedziałam, że wiele małżeństw znajdujących się w tym pomieszczeniu zawartych było między kuzynostwem. Widok niektórych dzieci nie pozostawiał wątpliwości co do zgubnego wpływu takich związków.

Po jakimś czasie Reza, piąty syn Baby Hadżiego i Ameh Bozorg, przedstawił mnie swojej żonie Essej. Znałam dobrze Rezę. Mieszkał z nami przez jakiś czas w Corpus Christi, w Teksasie. Chociaż jego obecność była mi wówczas takim ciężarem, że w końcu poczułam się zmuszona do postawienia Mudiemu ultimatum, aby pozbył się Rezy z domu, to teraz, w tym miejscu i czasie, okazał się przyjazną twarzą i jednym z niewielu, którzy rozmawiali ze mną po angielsku. Essej studiowała w Anglii i mówiła znośną angielszczyzną. W ramionach tuliła małego chłopca.

– Reza tyle o tobie i Mudim opowiadał – powiedziała Essej. – Jest tak wdzięczny za to, coście dla niego zrobili.

Zapytałam Essej o dziecko, na co wyraźnie zrzedła jej mina. Mehdi urodził się ze zdeformowanymi, wykręconymi do tyłu stopami. Miał również zniekształconą głowę – zbyt duże czoło w stosunku do reszty twarzy. Wiedziałam, że Essej była kuzynką Rezy oraz jego żoną. Rozmawiałyśmy ze sobą zaledwie kilka minut, bo Reza zabrał ją na drugi koniec pokoju.

Mahtob daremnie opędzała się przed komarem, który sprawił, że na jej czole pojawił się duży, czerwony bąbel. Upał sierpniowego wieczoru dawał nam się we znaki. Miałam nadzieję, że w domu jest klimatyzacja. Włączono ją, ale z jakiegoś powodu Ameh Bozorg nie zamknęła pozbawionych moskitiery okien i drzwi – co było otwartym zaproszeniem dla upału i komarów.

Widziałam, że Mahtob czuje się równie nieswojo jak ja. Dla człowieka z Zachodu normalna irańska rozmowa przypomina zażartą kłótnię, pełną przenikliwego trajkotu, wymachiwania rękami i przerywaną niezliczonymi ensza Allah. Poziom natężenia tego zgiełku jest wręcz niewyobrażalny.

Rozbolała mnie głowa. Zapach tłustego jedzenia, smród ludzi, nieustanna wrzawa niezrozumiałych głosów oraz zmiany stref czasu zrobiły swoje.

– Mahtob i ja chcemy iść do łóżka – powiedziałam mojemu mężowi.

Był wczesny wieczór i większość krewnych nie zamierzała jeszcze wychodzić, ale Mudi wiedział, że chcieli rozmawiać z nim, a nie ze mną.

– Potwornie rozbolała mnie głowa – dodałam. – Masz coś na to?

Mudi przeprosił na chwilę i zaprowadził Mahtob oraz mnie do naszej sypialni. Znalazł jakieś środki przeciwbólowe, które celnicy przeoczyli, dał mi trzy tabletki, po czym wrócił do swojej rodziny.

Obie z Mahtob doczołgałyśmy się do łóżka zmęczone do tego stopnia, że nawet zapadnięte materace, zapleśniałe koce i szorstkie poduszki nie były w stanie powstrzymać nas od zaśnięcia. Wiedziałam, że Mahtob usnęła z tą samą modlitwą na ustach, która nie opuszczała mojej pękającej głowy: „Proszę cię, Boże, niech te dwa tygodnie szybko upłyną!”

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki