Julian Ursyn Niemcewicz

ŻYWOTY ZNACZNYCH W XVIII WIEKU LUDZI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP.

O LUDZIACH UCZONYCH I LITERATACH U NAS OD R. 1770.

MĘŻE WSŁAWIONE GODNEMI LUB NIECNEMI CZYNAMI ZA STANISŁAWA AUGUSTA.

ŻYWOTY ZNACZNYCH W XVIII WIEKU LUDZI

Niemcewicz Julian Ursyn

WSTĘP.

"Niech to stary Niemcewicz w pamiętniki wsadzi. On tam, słyszałem, stare szpargały gromadzi",

odzywa się po opowieści o Cichowskim Hrabia w 7-ej scenie III Cz. "Dziadów". Całem sercem oddany i przywiązany do wszystkiego, co jakikolwiek miało związek z tak gorąco umiłowaną przez niego ojczyzną — Niemcewicz, "wskazywany młodemu pokoleniu od matek polskich z słowami: Oto Człowiek- Polska !" (1) gromadził stare szpargały, między nimi tak cenne, jak "Pamiętniki Paska", odprzedane, — a wiemy to z korespondencyi niewydanej ich właściciela, hr. E. Raczyńskiemu. Na podstawie tych "szpargałów" powstały "Dzieje panowania Zygmunta III", "Zbiór pamiętników o dawnej Polsce" i "Podróże historyczne po ziemiach polskich". "Szpargały", wyborna pamięć, łatwość pisania i ogromna pracowitość sprawiły, że Niemcewicz zostawił "pisma mnogie", wiele z nich wydał sam kilka wyszło dopiero po śmierci autora, niektóre jednak jeszcze spoczywają w bibliotekach krajowych i zagranicznych. Nie tu miejsce wyliczać epigramy, bajki, poematy, tragedye (2) i powieści, (3) które miałem w ręku i w znacznej części odpisałem; wspomnieć mi jednak należy w związku z podanymi obecnie do druku "Żywotami" o niewydanych pamiętnikach Niemcewicza.

Autor "Śpiewów historycznych" miał zwyczaj codziennego — jeżeli nie zaszła jakaś przeszkoda — zapisywania zdarzeń ważniejszych, a nawet i drobnych. Świadczą o tem wzmianki w niewydanym dotąd dzienniku, o którym niżej.

Ze wspomnień owych, spisywanych codziennie, przez całe życie, może od najświeższej młodości, niektóre wydrukowane, inne, pozostawione w kraju przed wyjazdem Niemcewicza w roku 1831 do Anglii, u zaufanych osób, sam autor uważał za stracone na zawsze i dlatego z pamięci już tylko odtworzył wspomniane wyżej, a wydane przez synowca w r. 1848 "Pamiętniki czasów moich". Nie od rzeczy będzie w tem miejscu wzmianka, że wymienione dopiero co "Pamiętniki" spisywał Niemcewicz widocznie dwa razy. Jednę ich redakcyę wydrukowano w r. 1848, drugą, pełniejszą, którąby przy powtórnem ich wydaniu należało zużytkować, oddał opieczętowaną wraz z innymi — rzecz dziwna — bez wartości papierami, do przechowania ks. Ad. Czartoryskiemu z poleceniem otworzenia w r. 1900. Pozostawione w kraju pamiętniki nie zaginęły jednakowoż; część ich odnalazł p. Kraushar w Petersburgu i wydał w Bibliotece warszawskiej, (4) inne z roku 1830 i pierwszej połowy (do dnia 14. lipca) 1831 przechowały się w jednej z wielkich bibliotek polskich. Odpisane przezemnie czekają wydania. Dalszy ich ciąg, obejmujący drugą połowę r. 1831 — 1834 włącznie, wydał w dwóch tomach Żupański w Poznaniu w r. 1877; wydawnictwa nie dokończył, chociaż miał w odpisie resztę pamiętników, doprowadzonych do końca życia, przechowywanych w oryginale w Bibliotece polskiej w Paryżu. Wątpimy, aby dziennik ten wydano kiedykolwiek w zupełności. Jedna z księgarń krakowskich, na zapytanie, czy podejmie się wydania dalszych tomów, odpowiedziała odmownie, twierdząc, że podobnie jak Żupański, nie znajdzie na nie nabywców. Zapatrywanie usprawiedliwione zupełnie rodzajem dziennika, w którym Niemcewicz, obok wiadomości ciekawych, odnoszących się do zdarzeń ważnych, do osób znacznych i znanych, Polaków i cudzoziemców, umieszczał i opisywał skrupulatnie szczegóły zupełnie obojętne o swych wizytach, o swym służącym, zdrowiu, piesku, rodzinie, o swych pomieszkaniach, zajęciach, uwagi o czytanych książkach, wynalazkach, a przedewszystkiem krótkie z gazet wyciągi o sprawach politycznych i społecznych Europy, oczekując z upragnieniem i spodziewając się do śmierci jakiejś zmiany na lepsze w losach Polski. Naturalnie, że wiadomości o jego prywatnem życiu nie mogą zająć żywiej; nikt też równie z piszących o owych czasach nie będzie szukał tła historycznego w krótkich wyciągach Niemcewicza z gazet francuskich. Należałoby więc wydrukować tylko to, co w dzienniku posiada rzeczywistą wartość: a więc wiadomości o emigracyi, o ludziach znakomitych swoich i obcych, z którymi się Niemcewicz w Paryżu spotykał. Ustępy owe odpisałem; utworzą one spory tom.

Obecnie podaję kilkanaście żywotów ludzi uczonych i znanych, sławnych lub osławionych swoją działalnością publiczną w XVIII w. Znalazłem je w Bibliotece polskiej w Paryżu w ostatnim tomie dziennika, wydanego częściowo przez Żupańskiego. Niektóre z tych żywotów, mianowicie: "O ludziach uczonych i literatach u nas od roku 1770" wydrukowałem w "Czasie" (z dnia 7. sierpnia 1902 r. ), obecnie, aby rzeczy do siebie należących nie rozrywać, a nadto zachować je przed zapomnieniem, jakiemu łatwo uledz mogły, ogłoszone w dzienniku, przedrukowuję wraz z pozostałą częścią, obejmującą życiorysy: Stanisława Augusta, A. Tyzenhauza, A. Młodziejowskiego, St. Małachowskiego, J. Chreptowicza, X. A. Czartoryskiego, g. z. p., Ignacego i Szczęsnego Potockich, Ksawerego Branickiego, Seweryna Rzewuskiego, X. K. Radziwiłła, Stanisława Poniatowskiego, synowca królewskiego, i X. Izabeli Czartoryskiej. Ogłaszam je bez komentarzy, bez aparatu krytycznego, dodawszy tylko tu i ówdzie parę objaśnień, a ogłaszani je dlatego, bo chociaż dla znającego wiek XVIII nie przedstawiają większej wartości, mogą zaciekawić. Pisane zajmująco, anegdotycznie, przypomną ogółowi czytelników często wspominane postacie XVIII stulecia. Poznaje się z tych biografij — i to ich największe prawo do druku — jaka była opinia powszechna za czasów Niemcewicza o owych ludziach, a i zajmujący się tą epoką napotka tu kilka szczegółów — o ile mi wiadomo — nieznanych, na przykład, że Zabłocki jeździł drukować do Królewca "Monachomachię", że Naruszewicz zaprzestał pisania "Dziejów narodu polskiego" z rozkazu Katarzyny, skąd pochodziły posągi greckie w Arkadyi Nieborowskich, jakie były losy potomków niektórych tak możnych w opisanym czasie rodzin...

A. M. K.

(1) Mowa w rocznicę śmierci ś. p. J. U. Niemcewicza, czytana przez Krystyna L. Szyrmę na posiedzeniu Grona hist. londyńskiego... str. 5. Paryż 1842.

(2) Jest jedna p. t. Chmielnicki.

(3) A. M. Kurpiel. Dwie nieznane powieści J. U. Niemcewicza. Księga pamiątkowa byłych uczniów St. hr. Tarnowskiego. Kraków 1904.

(4) Nieznany pamiętnik J. U. N. o czasach Księstwa warszawskiego 1807 — 1809. Bibl. warsz, z r. 1902.

Koniec wersji demonstracyjnej.

O LUDZIACH UCZONYCH I LITERATACH U NAS OD R. 1770.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BISKUP NARUSZEWICZ.

Jezuita naprzód, z dawnego domu na Litwie, po skasowaniu zakonu Jezuitów dał się poznać talentami swymi Stanisławowi Augustowi, pisał on ody, satyry, wiele z nich arcyszczęśliwie, zlecił mu później król pisać dzieje Polski, doprowadził je do Kazimierza Wielkiego, gdy carowa Katarzyna II nakazała, by dziejów tych nie prowadził dalej, musiano usłuchać. Dzieje te zaczął Naruszewicz od tomu II, od Mieczysława, pierwszy, odkryty dopiero przez Józefa Sierakowskiego, staraniem i kosztem Tow. Przyj. Nauk już za panowania moskiewskiego, wyszedł z druku. Naruszewicz wydał później "Życie Chodkiewicza", umieszczone powtórnie w "Zbiorze Pisarzów polskich", edycyi Mostowskiego. W czasie Sejmu czteroletniego Naruszewicz został biskupem łuckim i brzesko-lit. i udał się do Janowa, siedliska biskupów łuckich. Tam, opuściwszy literaturę, prowadził życie wolne i pracowite razem. (Urodzony z temperamentem gorącym, długo jak mnich w powściągliwości żyć muszący, skoro się ujrzał wolnym, puścił żądze pożądliwościom swoim, w sędziwości zachowując siłę młodego. Życie to nie było godnem chrześcijańskiego pasterza i zaćmiło z tylu stron świetną chwałę męża. Rolnictwo, prace gospodarskie były drugą pasyą jego. Widziano go nieraz na wsi zdejmującego fiolety, biorącego wiejską odzież, wsiadającego z widłami na wóz drabiniasty, jadącego w pole zwozić siano lub zbierać snopy. Znałem ja osobiście w młodości mojej biskupa Naruszewicza, znałem i słabość i przymioty jego. Bywał on często u krewnego mego Borysławskiego, z którym żył w największej poufałości od czasu, kiedy był jeszcze Jezuitą. Borysławski, wyborny człowiek, rezydent przy ks. A. Czartoryskim, jen. Ziem. podoi., miał naturalny bystry rozum i rubaszeństwo dawne w słowach i żartach. Ile razy X. Naruszewicz wchodził do niego, witał go temi słowy: "Jak się masz popie?" Co więcej, gdy już nasz dziejopis i poeta został biskupem smoleńskim i ozdobiony był orderem św. Stanisława, gdy wchodził, jak się masz popie było zapytanie Borysławskiego. Naruszewicz był dość wysokiego wzrostu, a twarzą wcale niepiękną, chudą, nos jak spłaszczona trąba, włos lisowaty (1), lecz w oczach, w mowie, w każdym ruchu ogień i żywość.

Naruszewicz ważnością dzieł swoich, największe ojczyźnie oddał usługi i pierwsze miejsce między literatami wieku swego trzymać powinien, schodziło mu czasem na harmonii i dobrym guście, w jędrności atoli nikt go nie przewyższył.

(1) Rusy, rudawy.

KRASICKI.

Przed pierwszym podziałem Polski kanonik przemyski, po skończonej wędrówce do Francyi przeniósł się do Warszawy, dowcipem i dziełami swemi zalecił się Stanisławowi Augustowi. Napojony literaturą wieku Ludwika XV, osobliwie dziełami Woltera, unikając bezbożności, przejął się dowcipem i wesołością jego. Myszeides i Monachomachia były pierwsze ważniejsze poemata jego, czytane z powszechnym oklaskiem. W pierwszem hymn do ojczyzny przez wszystką młodzież polską zawsze po wszystkie wieki na pamięć powinien być umiany. Dał tego przykład książę Czartoryski, j. Z. P., komendant korpusu kadetów, gdy młodym kadetom hymnu tego na pamięć uczyć się kazał, jakoż wyszła z korpusu tego młodzież dowiodła, że ojczyznę kochać umiała. Kusił się Krasicki o poema narodowe epiczne i napisał Wojnę Chocimską, mógł był lepszą treść wybrać; i to poema i pierwsze dwa na wzór Tassa i Ariosta pisał octava rima.

Wojna Chocimska, lubo ma wiele strof pięknych, nie wzbija się do wyniosłości epicznej. Szczęśliwszym był Krasicki w bajkach, te zupełnie są oryginalne, trafne, dowcipne, lecz po większej części epigramatyczne: są w ustach młodzieży. Satyry, listy wierszem, osobliwie opisanie podróży jego (1), pełne dowcipu i wesołości.

Tłómaczył on także kilka żyć sławnych ludzi z Plutarcha, wielce do życzenia, by je kto całkiem dopełnił. Krasicki pisał we wszystkich rodzajach literatury, zawsze prawie szczęśliwie, można mu czasem zarzucić późniejszych wieków używane u nas makaronizmy. Zdaje się, że niedość był oczytany z nieporównanym Skargą naszym. Postaci był średniej, przyjemny, grzeczny w obcowaniu. Krasicki aż do ostatniego rozszarpania Polski był biskupem warmińskim.

Jużem był w Ameryce, gdy Krasicki został arcybiskupem gnieźnieńskim już za czasów pruskich, nie wiem, czy zyskał na zmianie. Choć jeszcze nie doszedł ostatniej starości, siły jego moralne osłabiały znacznie; ile mnie wiadomość zasięga, nic przed zgonem nie napisał ważnego. Pokój cieniom twoim, mężu znakomity, zaszczycałeś mię twoją przyjaźnią i korespondencya, czułą wdzięczność zapisałem ci w sercu.

(1) Podróż z Warszawy. Do ks. St. Poniatowskiego.

DYONIZY KNIAŹNIN.

Eksjezuita rodu dawnego na Białorusi, poeta łaciński i polski. X. Adam Czartoryski, j. Z. P., baczny zawsze na wszelkie wznoszące się talenta, uznawszy je w Kniaźninie, po zwinięciu zakonu Jezuitów, sprowadził go na dwór swój jako sekretarza. Kniaźnin więc sutannę jezuicką na żupan, kontusz i gęste, rude włosy zamienił. Był to człowiek czuły, łagodny, potulny, biegły w łacinie i jej literaturze, z bogatą, lecz niegorącą imaginacya. Pisał on wiele, w 1778 r. wydał naprzód dwa tomy poezyów swoich, w których i do mnie pochlebne rymy umieścił, później wiele tłómaczył, wiele pisał po łacinie i po polsku, między przedniejszemi "Matkę Spartankę", graną w Puławach w 1787, poema "Rozmaryn" i wiele innych, wszędy czyste obywatelstwo, dusza prawdziwa polska jaśniejąca, nic atoli bystrego geniusza nie oznacza.

Kniaźnin, zrodzony z tkliwem sercem, ciągle się kochał, aż wreszcie, jak Tasso Torquato w księżniczce d'Est, tak Kniaźnin zakochany w córce księcia Czartoryskiego, księżnie Maryannie Würtemberskiej, dostał pomięszania zmysłów. Najlepszy z ludzi, protektor jego, ks. Czartoryski, najczulsze miał o nim staranie. Dał mu wygodne pomieszkanie i opatrzenie w dobrach swoich, Końskiej Woli pod Puławami. W głębokiej melancholii żył tam Kniaźnin lat jeszcze kilka, zgasł nakoniec. Kniaźnin był średniego wzrostu, szczupły, rudy, z wypukłemi dużo oczyma, lecz krótkim wzrokiem, pracowity, rzadko wesoły. Zostawił on dwa duże tomy, pięknie własną ręką pisane dzieł swoich, nie były pono drukowane.

ZABŁOCKI.

Eksjezuita, równie jak Kniaźnin, również przez księcia A. Czartoryskiego jen. Ziem. podol, przygarniony, dalej w kancelaryi komisyi edukacyjnej umieszczony wraz ze Świętorzeckim. Zaczął od tłómaczenia St. Real (1), chwycił się dalej sztuki dramatycznej i napisał oryginalną komedyę "Zabobonnik" i wiele innych, nie bez zalety. Jeździł on do Królewca drukować tam "Monachomachię" X. B. Krasickiego. W późniejszych czasach, zniechęciwszy się ze światem, został kapłanem. Ks. A. Czartoryski jen. Ziem. podoi, dał mu probostwo Końkowolskie, gdzie do śmierci żył najprzykładniej.

(1) Dzieła Saint-Real'a (historyka francuskiego XVII wieku). Warszawa 1775.

KSIĄDZ GRZEGORZ PIRAMOWICZ.

Z dawnej rodziny ormiańskiej we Lwowie, również z początku Jezuita, później ksiądz świecki. Podróżował on naprzód z PP. Potulickimi po Włoszech, powróciwszy przywiązał się do pana marszałka Potockiego i zaleceniem jego został sekretarzem świeżo wówczas ustanowionej Komisyi edukacyjnej, na tym urzędzie gorliwie pracując, został aż do zgładzenia Komisyi tej przez Moskali. Był to mąż cnotliwy, łączący naukę ze znajomością świata, oryginalnym dowcipem i wesołością, lubiący towarzystwa i miły w niem. Był później proboszczem w Kurowie, zostawił po sobie Dykcyonarz Starożytności i dzieło o wymowie, i coś więcej, ale nie pamiętam.

X. ALBERTRANDI.

Biskup in partibus. Z dawno osiadłej w Polsce włoskiej familii, brat jego był za Stanisława Augusta jedynym sztycharzem w Warszawie. X. Albertrandi był Jezuitą z obszerną nauką. Król użył go do zwiedzenia późniejszych księgozbiorów zagranicznych w celu zbierania materyałów do dziejów naszych i lepiej wybrać nie mógł, ciężko bowiem widzieć człeka bardziej pracowitego, niezmordowanego. Z trocha kawy i lulką (bułką?) dnie i noce siedział nad rękopisami. Przywiózł ich z Rzymu zbiór obfity, poczem wysłał go król do Szwecyi; wiadomo bowiem, że Szwedzi w najazdach swoich na Polskę w XVII wieku odznaczali się bezwstydnymi rabunkami nietylko zbiorów publicznych lecz i domów prywatnych możniejszych. Znalazł tam więc Albertrandi wiele materyałów tyczących się Polski.

Zbiory te jego niemało posłużyły X. B. Naruszewiczowi do pierwszych ksiąg historyi jego. Albertrandi nie był gorącym miłośnikiem ojczyzny swojej, lecz był gorliwym o postępy jej w literaturze. Był on pierwszym prezesem Tow. przyj. nauk wskrzeszonego za czasów pruskich. Więcej posiadał wiadomości niż gustu, wydał mały tomik chronologicznej historyi polskiej. Zaciekał się w niepotrzebnych badaniach mitologicznych i tak czytał nam na sesyi publicznej rozprawę o nazwiskach czterech koni, którymi Febus jeździł po niebiosach.

TREMBECKI.

Wielu żyje jeszcze, co znali Trembeckiego i byli z nim w zażyłości, któż nie zna rymów jego, nie umie ich nawet na pamięć, tak one są szczęśliwe, jedrne, dobitne, tak myśli często wyniosłe, wydane z uderzającym wyrazem, lecz często Trembecki wzbiwszy się pod obłoki na łeb pada na ziemię. Nie napisał on żadnego poematu, pisał urywki do czasów i okoliczności, lecz urywki zostaną w pamięci Polaków, wiele z nich maluje kochającego ojczystą sławę Polaków, wiele tchnie pochlebstwy i podłością nawet dla. Katarzyny II, lub znaczących Polaków. Trembecki w młodości swej wyjechał do Paryża, tam straciwszy majątek, wrócił do Polski i udał się na dwór Stanisława Augusta, został nadwornym poetą z pensyą 600 cz. złr.

Pierwsze, pamiętam, rymy jego pokazały się w roku 1772 w czasie porwania króla przez Kosińskiego i Łukaszewicza, gdzie przy pięknościach i zły gust się wmieszał. Trembecki zapowiadał zawsze, że pracuje nad początkami pierwszych wieków dziejów naszych, nic jednak nie zostawił. — Poema jego Zofiówka, pochwalne dla pani Witowej, później Szczęsnowej, inne urywkowe rymy w jednym tomiku mogą być zawarte. Trembecki był z natury leniwy, lubieżny. Cynizm ostatni naznaczył go cechą swoją. W ogromnym tułubie, z rozczochranemi włosami trawił dni całe, grając z żydem w szachy. Piękne są wiersze jego do maryańskiego kowala, który ofiarował wojsku wóz amunicyjny. Póki panował Stanisław August i Katarzyna II, zarzucał ich pochwałami swemi, po rozbiorze kraju, zawsze czysty pieczeniarz, udał się do Tulczyna, do wodza Targowiczanów Szczęsnego Potockiego, ten dał mu dom do mieszkania, stół i utrzymanie. Znów więc Trembecki obwinął się w tułub swój i przed oknami pędził godziny karmiąc wróble, znał on ich wszystkie stopnie pokrewieństwa. Żył do późnego wieku, postać jego kolosalna, czoło wysokie, oczy na wierzchu, wesoły, zabawny, uczony, w pożyciu towarzysz przyjemny, matus cum vitiis, quam cum virtutibus. Szczęsny kazał go pochować w grobie swoim, dziś obydwóch wyrzucili Moskale, opanowawszy kościół na cerkiew schizmatycką.

* * *

Następne przygody nasze później ciżba pisarków naszych opisała i na prawo i na krzywo a zbałamucona potomność, jeżeli kto bezstronnie nie opisuje faktów, nie będzie wiedzieć, czego się trzymać, czemu wierzyć. W ostatnie chwile dociekającego życia nie mogę już tak ważnem zająć się dziełem, dawnemi więc wspomnieniami będę tęsknotę moją rozrywać, kreśląc krótką biografią znakomitych epoki mojej mężów.

KRÓL STANISŁAW AUGUST.

Stanisław August Poniatowski urodził się w Wołczynie w r. 1732 z S. Poniatowskiego, kasztelana krakowskiego i księżniczki Czartoryskiej, kasztelanki wileńskiej. Z młodu już okazywał wielką ochotę i zdolność do nauk. Matka biegła i rozsądna kobieta więcej nad inne dzieci zajęła się wychowaniem jego. Był w Wołczynie portret jej, trzymającej za rękę małego Stanisława w atłasowym żupanie i ponsowym kontusiku, trzymający w ręku książkę. Pierwsze nauki dawane mu były przez domowych nauczycieli. Wysłany do Francyi, gdzie pani Geoffrin, (1) Voltaire, Montesquieu i Fontenele najwięcej słynęli, ściśle zaznajomił się z nimi, powiększył gust swój do literatury i później w prywatnych posiedzeniach lubił o nich rozmawiać. Powróciwszy z zagranicy St. August bawił najczęściej u wujów swoich książąt Czartoryskich, kanclerza w. ks. lit. i wojewody ruskiego (2) Pokazują dotąd w Wilanowie mały na górze alkierzyk, gdzie Poniatowski, stolnik naówczas w. ks. lit, zwykł przemieszkiwać. Wtenczas to ściśle zaznajomił się z posłem angielskim Sir Wiliams, który go namówił z sobą do Petersburga.

Już i wtenczas młodzież znaczniejsza polska lubiła tam jeździć, jak do mętnego źródła, z którego, niestety, już wszystkie wypływały łaski. Carowa Elżbieta panowała naówczas, księżniczka d'Anhalt Zerbst, później sławna Katarzyna II, już była zaślubiona Piotrowi III d'Oldenburg. Ten manią pruskiej militarności zajęty, z zaniedbaniem młodej i pięknej żony, cały się kapralstwu poświęcił. Nie zniosła tego gorąca Katarzyna, przybrała sobie za lubowniki najprzód Sołtykowa, z którym miała Pawła I, tego sprzykrzywszy sobie, uderzona piękną postacią Poniatowskiego, tajemnie sprowadzała go sobie do swej sypialni. Zostawił nam S. A. w pamiętnikach swoich ciekawe kradzionych miłostków tych dzieje. Wyznaje w nich, że Katarzyna II odebrała mu panieństwo, że często ją w zimie saneczkami woził do swego mieszkania, że ją wywrócił tak, że guza dostała, że raz w Peterhofie zdybał ich na uczynku Piotr III i zamiast gniewu, śmiał się i zaprosił ich do kochanki swojej Woroncównej. Tam po wieczerzy, obróciwszy się do żony i do Poniatowskiego" "każdy ze swoją" rzekł. Jakoż Poniatowski zaprowadził Katarzynę do jej pokojów, a car z Woroncówną zostali w swoich. To, com tu w krótkości powiedział, wyjęte jest z własnoręcznych pamiętników Stanisława Augusta, które Czacki, starosta nowogrodzki, wykradł z Biblioteki petersburskiej, jako polską własność i które potem X. A Czartoryski zakupił do Puław wraz z całym poryckim księgozbiorem. Wypis ten został w Warszawie z tylu ważnymi rękopismami memi.

Carowa Katarzyna II zasmakowawszy miłostek Poniatowskiego wyjednała u króla polskiego Augusta III, że go mianował posłem swoim w Petersburgu. Szły amory bezpiecznie. Skutek onych ukazał się wkrótce: przyszła na świat mała córeczka, ta niedługo umarła, czyli, jak wielu mniema, uduszona była.Śmierć Augusta III w 1763 otworzyła pole kandydatom do korony polskiej. Śmierć gwałtowna Piotra III, sprawiona przez własną żonę Katarzynę II, podała tej wyniosłej kobiecie myśl wyniesienia na tron własnego kochanka swego, Stanisława Augusta. Odesłała go więc do Polski z tym mniejszym żalem, że w Potemkinie wybrała już sobie nowego kochanka. Keyzerling, poseł moskiewski w Warszawie, otrzymał rozkaz, by wszystkich używał sposobów utrzymania Poniatowskiego na tronie, nie dopuszczając familii saskiej. Austrya i król pruski już o tych życzeniach uwiadomionymi byli i tem chętniej przystali na nie, że już wtenczas bezdzietny, nie spokrewniony z żadną panującą familią w Europie, król, zapowiadał im wcześnie łatwy wpływ do Polski, a może i rozszarpanie jej zupełne.

Krótkość zapisywań tych nie dozwala mi opowiadać szczegółów elekcyi i koronacyi Stanisława Augusta. Jest to poważnych dziejów udziałem. Strona saska, na której czele był hetman Branicki, (3) prawnuk dzielnego Czarnieckiego, silnym wojskom moskiewskim ustąpić musiał. Żona jego a siostra Stanisława Augusta, stała na ganku w domu brata i ojca swego, później Mokronowskich, gdy hetman, mąż jej, pomimo onego wyjeżdżał na zawsze ze stolicy. Jedna jeszcze pamiętam okoliczność nieprzyjemnie zastanowiła Polaków. Najprzód, że król przeciw odwiecznych zwyczajów nie w Krakowie, lecz koronował się w Warszawie, powtóre, że zamiast dalmatyki i dawnego koronacyi ubioru, ustroił się po hiszpańsku, z płaszczem karmazynowym atłasowym z wyszywanymi na nim orłami białymi. Płaszcz ten widziałem jeszcze w Warszawie u ś. p. księcia Józefa Poniatowskiego, synowca królewskiego.

Słuszność wyznać każe, znając dobrze aż nadto bijące w oczy wady rządu naszego, starał się je w początku panowania swego usunąć. Świadkiem zniesienie dzikiego liberum veto, ustanowienie komisyów: wojskowej, skarbowej, później edukacyjnej, założenie korpusu kadetów, protekcya, dana nieśmiertelnemu Konarskiemu w podniesieniu konwiktu Scholarum Piarum, zachęcenie uczonym i t. d., lecz baczna zawsze carowa na trzymanie nas w anarchii i ciemnotach, łatwowierność możnych głupców naszych, konfederacya radomska, niewczesna barska, przerwały zbawienne zamiary polepszenia i oświaty publicznej. Stanisław August tak był przerażony potęgą moskiewską, iż prócz krótkiej przerwy Sejmu konstytucyjnego, gdzie z jednej strony widząc większość narodu, rozjątrzoną przeciw Moskwie, z drugiej króla pruskiego, ofiarującego mu protekcyę, przymierze, a w odrzuceniu ich postrach i wojnę, prócz, mówię, tej krótkiej przerwy, St. August aż do końca panowania swego był ciągle posłusznym wszelkim rozkazom moskiewskim do tego stopnia, iż czy to w drobnych czy ważnych okolicznościach jeden bilet posła moskiewskiego był dostatecznym, by wszystkie jego postanowienia odwrócić. Jeden tylko dowód tej prawdy położę. Jedyny tylko przystęp do morza Bałtyckiego został nam w Połądze nad rzeką świętą. Król zamyślał u przystępu tego port wygodny urządzić. Skoro się tylko poseł moskiewski Stackelberg o tera dowiedział, natychmiast napisał do króla bilet, zakazując mu, by tego nie czynił, grożąc mu nawet, gdyby nie usłuchał. Bilet ten i odpowiedź nań czytałem w oryginale w korespondencyi S. A., znajdującej się naprzód w Porycku, później w Puławach.

Taż bezstronność nakazuje mi powiedzieć, że zbywało Stanisławowi Augustowi na tym harcie duszy, tak potrzebnym w trudnych okolicznościach wodzom narodów. Czemuż St. August przy pierwszym a nawet drugim podziale Polski nie oświadczył, że złoży berło? Czemu w wojnie 1792 nie stanął na czele wojska, jak to był solennie przyrzekł i przysiągł? Byłby i sławę swoją ocalił, zakłopocił rozbójników naszych a może lepsze przynajmniej dla całości kraju otrzymał warunki. Non tali defensore tempus egebat. Wytknąwszy i dobre i słabości nieprzebaczone Stanisława Augusta, rozciągnę się nieco nad domowem życiem króla tego, wiedząc dobrze, jak i to ludzi maluje i jak ciekawość ich budzi.

Stanisław August był wzrostu wyżej miernego, szeroki w plecach, krótki nieco w niższej części ciała, głowa przepyszna, siła włosów, te w starości najpiękniejszą okryły się siwizną. Twarz regularna, oczy słodkie, uśmiech przyjemny, wyraz pełen godności i dobroci. Nauka osobliwie w dziejach obszerna, gust wielki do malowań i sztuk wyzwolonych; póki był prywatnym, oszczędny, zostawszy królem, rozrzutny, wylany dla kobiet, później powodujący się niemi zupełnie, przystępny dla wszystkich, mówiący z łatwością nieraz wymowną, posiadał dobrze łacinę, mówił przedniejszemi językami europejskiemi. Dobry aż do słabości dla swoich.

Miał jeszcze trzech braci. Ks. Podkomorzy Kazimierz, rozpustny i rozrzutny, Andrzej, zmarły w służbie austryackiej Michał prymas; dwie siostry, panią Krakowską (4) Branicką i panią Zamojską, wojewodzinę podolską. Stanisław August, acz na tronie nie zapomniał nigdy o obywatelskim początku swoim, nietylko wujów swoich, książąt Czartoryskich, lecz i innych znakomitych osób. Często bywał na obiedzie u starszej siostry swojej pani Krakowskiej, częściej na wieczorach u drugiej siostry pani Podolskiej. Na te i ja prawie zawsze z niewielu proszony bywałem. Król, wolny od wszelkiego ustrzegania się, lubił o dawnych czasach rozprawiać. Miał on wiele anegdot z początku XVIII w., o których mu ojciec jego pan Krakowski (5) powiadał: niektóre jeszcze pamiętam i tu je przytoczę.

Wiadomo, że ojciec królewski znalazł sposób wkradnięcia się w łaskę Karola XII, króla szwedzkiego. Raz, mówił pan Krakowski, gdyśmy ciągnęli ku Pułtawie przez stepy ukraińskie, gdzie trawa po piersi koniom rośnie, postrzegłem, że król szwedzki schylił się z konia, urwał garść tej trawy, włożył ją w gębę, żuł długo, nareszcie skrzywiwszy się, wyplunął. Dziwisz się, Poniatowski, co ja robię. Powiem ci sekret. Oto, gdybym poznał, że człowiek trawą jakkolwiek żywić się może, wojsko moje nie potrzebowałoby żadnych taborów, żadnych zapasów żywności. Ścigałbym Moskali, póki by mi trawy stało. Powiadał także St. August, że ojcu jego przepowiedzianem było, że jeden z synów jego zostanie królem polskim.

Lubił król także o pobycie swoim w Paryżu rozprawiać. Znajdował on się tam w epoce, w której najpierwsi XVIII w. filozofowie słynęli: Voltaire Rousseau, Helvetius, Condorcet, Fontenelle, Montesqieu i których miejscem zejścia się był dom pani Geoffrin. O Fontenellu mówił król, że już miał 90 lat wtenczas, jednak zawsze rzeźwy, dowcipny, zalotny, świat wielki lubiący i lubiony od niego. Wiek tak już ciało jego oziębił, że u stołu stawiano, przy nim piecyk żelazny, który go ogrzewał.

Pani Geoffrin wielce się młodym Poniatowskim opiekowała. Dawała mu rady najlepsze. St. Aug. tak był pani tej wdzięcznym, iż wstąpiwszy na tron, zaprosił ją do siebie, do Warszawy. Ta przybywszy, nie pomału zadziwioną była, znalazłszy mieszkanie swoje tak zupełnie rozporządzone i umeblowane, jakie miała w Paryżu.

Nie od rzeczy podobno będzie tu wspomnieć, że przy końcu panowania Augusta III, bardziej jeszcze za St. Augusta, weszło w modę podróżować do Francyi. Najprzód wielcy tylko panowie, dalej i miernie majętni, nakoniec i kobiety. Pierwsza, która się na to odważyła, była pani Mniszchowa, podkomorzyna w. kor. Bawiła długo w Paryżu i tak ton, zwyczaje francuskie przejęła, iż za powrotem zdawała się zupełnie cudzoziemką i niechcący dała powód do wiele śmiechu, a to z następującej okoliczności. Wysłała ona była do dóbr swych ukraińskich kozaka z listami. Ten nadzwyczajnie spiesznie powrócił nazad. Zdziwiona tem podkomorzyna a niemniej troskliwa o zdrowie kozaka, zawołała kamerdynera Francuza. Ah, rzekła do niego, que ce pauvre kozak doit etre échauffé d'un voyage aussi pressé, dites a Marchand mon chirurgien, qu'il lui prépare du thé. Łatwo wystawić sobie można, jakie było oburzenie Zaporożca, gdy Francuz cyrulik przyszedł z instrumentem i zabierał się do operacyi. Porwał go za barki i wypchnął, krzycząc głośno: dajcie mi kwartę wódki i kapusty ze słoniną. Quel barbare, zawołała p. Mniszchowa, dowiedziawszy się o tem.

Przedsięwziąwszy zostawić potomności pamięć prywatnego życia St. Augusta, wypiszę tu, jak król ten dzień swój spędzał. Wstawał on o ósmej zrana. Sypiał w pokoju jego kamerdyner poufały, Ryx. Wstążka od łóżka królewskiego sięgała do łóżka Ryxa i do drugiego palca jego przywiązaną była, tak dalece, iż gdy się król obudził i pociągnął za wstążkę, już był Ryx na nogach. Tu miejsce o kamerdynerze tym kilka słów powiedzieć. Rodził się on podobno w Warszawie, musiał być zręczny, gdy pozyskał ufność pańską i zebrał znaczny majątek tak dalece, iż kupił starostwo piaseczyńskie i wybudował dawny teatr w Warszawie. Był on wplątany w sprawę nierządnej awanturnicy moskiewskiej, nazwiskiem Dugromow, która go obwiniła, jak gdyby księcia Adama Czartoryskiego, G. Z P. przez nią otruć zamierzał. Składała nawet daną jej przez niego truciznę. Rzecz do podobieństwa, iż Katarzyna II, widząc niechętnie spokojną już Polskę, chciała rzucić nową kość niezgody i naprawiła na to awanturnicę. Jakkolwiekbądź zbyt prędko uwierzono tej bajce, wytoczyła się sprawa przed sąd, sławny adwokat Węgrzecki stawał jako oskarżyciel, Dugrumow na rózgi i piętnowanie skazana, niechęć atoli Czartoryskich do króla długo pozostała tak dalece, że ks. A. C. nie mieszkał odtąd w Warszawie, ale w Puławach, siostra jego ks. Marszałkowa Lubomirska przeniosła się najprzód do Paryża, dalej do Wiednia, napoczątku dopiero 1788 na Sejmie nastąpiła zgoda, nakazano wieczne w tej sprawie milczenie, król Ryxa i Komarzewskiego oddalił.

Wracam do materyi. Stanisław August wstawszy z łóżka, brał się do modlitwy, potem szedł do barometru i termometru patrzeć, jaka pogoda. Wychodził dalej do garderoby, aby się fryzować. Nie mało to czasu zabierało fryzowanie się w owym czasie w pukle, z tupetem i harcapem. Pukle we dwa rzędy po obu stronach, jeden nad drugim, to jest dwanaście wszystkich. Przez ten czas lektor królewski czytał mu gazety, król trzymał je we wszystkich językach, nawet angielskie. Po ubraniu szedł do swego gabinetu dla dawania posłuchań. Szambelan od służby wpuszczał porządkiem jak się kto zapisał.

Od r. 1775, gdy carowa narzuciła nam Radę nieustającą, z dziwnym przywilejem tłumaczenia praw, jak gdyby te były po hebrajsku pisane; rada ta po dwóch z każdej prowincyi, sześciu senatorów i marszałka złożona, zbierała się dwa razy w tydzień o 12, trwała zwykle do drugiej, poczem obiad.

St. August wyjeżdżał na przewietrzenie się z początku z adjutantem tylko, czterema ułanami i dwoma paziami po obu stronach karety. Po napaści atoli przez konfederatów (6) był ostrożniejszy. Dwunastu ułanów, po sześciu z przodu i z tyłu jechało z nim.

Miał król 12 paziów pod zwierzchnością pułkownika Känigsfeld, i ci w gimnastyce i w rozmaitych naukach ćwiczeni byli. Dobrze urodzona, majętna szlachta cisnęła się do paziów, a to dla dalszej promocyi. Nosili oni, tak jak cała liberya królewska, opięte surduty pąsowe z zielonymi obszlagami i galonami złotymi, kapelusze z piórem i kordelas u boku. Używani byli do służenia królowi u stołu i rozwożenia listów i biletów jego po mieście. Dwóch szambelanów i dwóch adjutantów było zawsze na służbie; z pierwszych niektórzy, z drugich wszyscy płatni obficie. St. August jak był oszczędnym, kiedy był obywatelem prywatnym, tak stał się rozrzutnym i to nieuważnie, gdy osiadł na tronie. Dwa razy naród płacił po 10 milionów długów za niego, trzeci raz po rozbiorze kraju płacili je rozbójnicy nasi.

Spojrzmy, na co król St. August obfite dochody swoje najwięcej szafował. Obecni świadkowie powiedzą, że na kobiety, faworyty i piękne sztuki. Znaczna była liczba łubownic jego, znanych i nieznanych, płatnych pieniędzmi lub promocyą mężów, synów i t. p. Księżna S. wojewodzicowa, syna swego w 17 roku widziała już generałem w artyleryi lit, urząd wojskowy po hetmanach pierwszy. Później już ostatnia lubownica z Szydłowskich Grabowska źle się królowi odpłaciła, dając mu syna Stasia Grabowskiego, w którym lekkość, śmieszność, obłuda i podłość walczą z sobą, która ma mieć pierwszeństwo. Cichocki, wiele naturalnych synów i córek, kosztowały go nie mało. Grabowskiemu zapisał 30. 000 dukatów, które on w Petersburgu otrzymał od Pawła I i zjadł w rok jeden, najwięcej na kobiety i lusztyki wydając. Ileż go kosztowała Szmitowa i inne urywcze miłostki!

St. August miał jakąś słabość do cudzoziemców. Rezydenci po obcych dworach byli po większej części z ich liczby, około siebie, w różnych urzędach, miał ich kollekcyę. I tak w liczbie szambelanów Camelli-Włoch, Littlepage Amerykanin, Corticelli, Mazzei, Piatoli, obficie płatni, z Polaków Komaszewski generał, którego rodziców nikt nie znał i który zostawił dzieło usprawiedliwiające króla, pełne nieprawdy i błędów.

Stanisław August, podróżując we Francyi w wieku Ludwika XV, w literaturze przejął się duchem onego i bardziej błyskotki, jak ważne i pożyteczne rzeczy lubił. Naruszewicz, ex ks. jezuita, później biskup, zajął się wprawdzie pisaniem dziejów ojczystych, król wysłał był księdza Albertrandi, bibliotekarza swego, dla szukania po Watykanie, w Szwecyi i innych miejscach materyałów do nich i Albertandi z licznym plonem powrócił, Czarnek przełożył jako tako Esprit de loi de Montesqieu (7), te są dwa ważne dzieła wyszłe za Stanisława Augusta. Trembecki, acz z geniuszem poetyckim, lecz leniwy i rozwiązły, rzadko się lutni dotykał. Węgierski z dowcipem naśladował przekąsy Woltera, przetłumaczył les Contes moraux de Marmontel i wcześnie umarł. Książę Adam Czartoryski otworzył scenę narodową, po szedł za nim Zabłocki, Bodue (8) i inni. Ksiądz Jakubowski wydał swą "Arfyleryę", Wyrwicz geografię, nie myślano o przełożeniu klasyków dawnych, ni dziejów Huma (9) i innych. Piękne sztuki znalazły więcej wsparcia od króla; lubił on nadewszystko malarstwo, miał nadwornego malarza Bacciarelli. Ten ozdobił historycznemi obrazami i portretami salę wielką w zamku warszawskim. Zabrał to wszystko Mikołaj, że nie były rytowane ani kopiowane pędzlem, by pamięć ich nawet nie zginęła, umieszczę je tutaj. Kazimierz Wielki nadający prawa, Hołd księcia pruskiego Zygmuntowi Augustowi, Zjednoczenie Litwy z koroną, Pokój Chocimski, Uwolnienie Wiednia przez Jana III. St. August nabył od ks. Lubomirskiego Łazienki, wybudował w nich piękny pałacyk i ozdobił malowaniami pędzla Bacciarellego, sam mu podał materye do nich, niestety, już nie z dziejów polskich wyjęte, lecz nieprzystojne ni powadze ni wiekowi króla. Najznaczniejszy z nich wyrażał Salamona w pośród tłumu nałożnic jego. Były to wszystko portrety najpiękniejszych dam czasów Stanisława Augusta, księżna z Lubomirskich Sapieżyna, kanclerzyna w Ks. lit, córka jej pani Sewerynowa Potocka, z Przeździeckich księżna Radziwiłłowa, z ks. Poniatowskich Tyszkiewiczowa, pani Gutakowska, pani Krasicka etc. We wszystkich tych obrazach był skład cały i rysunek dobry, lecz słaby koloryt. St. August kochał się w malowaniach, lecz więcej je lubił, niż znał się na nich. Nieraz godziny całe trawił w malowni Bacciarellego.

Miał także rzeźbiarza Francuza Le Brun. Ten salę wielką w zamku ozdobił posągami i półpiersiami. Niestety, wszystko zabrał i zaniósł nad Newę okrutny car Mikołaj. Kupił był także St. August i Ujazdow czyli Wiazdow, gdzie w dawnych wiekach zatrzymywali się posłowie zagraniczni i skąd wjazd swój odprawiali. Zaczął go był przerabiać i ozdabiać, lecz zrażony kosztem, obrócił go potem na koszary gwardyi lit. Dziś stoją w nim sołdaty moskiewskie. Za tegoż panowania stanęły koszary artyleryi kor. na drodze ku Powązkom.

Długi pokój, ciągłe mieszkanie króla i magnatów w Warszawie sprawiły, że i ci pięknymi wiejskimi domami i ogrodami zaczęli okolice Warszawy ozdabiać.

Pierwszy przykład ozdobnych wiejskich mieszkań dała księżna Izabella Czartoryska, gener. Z. P., w młodości z wdzięków i dowcipu, w starości z obywatelstwa swego znana tak głośno, która niedawno w 92 roku życia, obdarta z majątku przez cara Mikołaja, zmarła w Galicyi. Ona to nabyła o pół mili od Warszawy wioskę Powązki, z laskiem, strugiem i łąkami i w krótkim czasie zrobiła z niej najprzyjemniejsze wiejskie schronienie. Ona sama i każde z dzieci miały osobne swoje mieszkanie z właściwem godłem. Jej domek największy miał za znak kokosz, okrywającą kurczęta małe skrzydłami swemi. Pokoje z największym ozdobione smakiem, wśród wielu ciekawości widziałeś tam obrazy pędzla Norblina, nadwornego malarza w guście watteau, łazienki pięknemi taflami porcelanowemi wykładane, portrety, bronzy, kryształy. Ileż przyjemnych chwil pierwszej miłości mojej spędziłem w tem rozkosznem ustroniu. Dziś, jak wszystko zburzone, rozszarpane! W kilka lat poszła za jej przykładem księżna Radziwiłłowa, wojewodzina wileńska, wspanialszym nierównie sposobie. Blizko Nieborowa, dóbr męża, nabyła dość rozległą własność. Dom jej, była to wspaniała grecka świątynia, klucz do niej dużymi dyamentami sadzony, wewnątrz najkorzystniejsze malowania, posągi, ozdoby, stadia, circus, zupełnie jak dawne. Właścicielka korzystała ze swego pobytu w Petersburgu i łaski u cara Pawła Igo w zyskaniu u niego darów w posągach i płaskorzeźbach prawdziwie greckich, które Orłow, gdy dowodził flocie moskiewskiej z pod..., (10) w Atenach i po różnych wyspach zrabował. Katarzyna równie jak Paweł I., nie umiejący znaleźć tych piękności, dali jej księżnej Radziwiłłowej, które ona pełna gustu w Arkadyi swojej pomieszczała. Radziwiłłowa umarła, nastały burze, najazdy moskiewskie i dziś tak piękna niegdyś Arkadya jest tylko dziką stępą (!).

Księżna Radziwiłłowa z Lubomirskich w Wiązownie, Lubomirska w Koszykach miały także przyjemne wiejskie mieszkanie.

(1) Marya Teresa, córka kamerdynera, wdowa po fabrykancie zwierciadeł. W jej salonie gromadziły się najznakomitsze owego czasu osobistości. Listy St. Aug. do p. Geof. wydał po polsku Siemieński w r. 1876.

(2) Michał i August. (P. w. )

(3) Jan Klemens. (P. w. )

(4) T. j. Kasztelanową krakowską. (P. w. )

(5) Stanisław, wojewoda mazowiecki, kasztelan krakowski. (P. w. )

(6) Barskich w nocy d. 3. listopada 1771 r. (P. w. )

(7) Montesqieu. Duch czyli treść praw... przedłożył Czarnek T. I — II. Warszawa, Lipsk, Drezno 1777. (P. w. )

(8) Jan Baudouin de Courtenay. (P. w. )

(9) David, filozof i historyk angielski (1711 — 1776).

(10) Jedno słowo nieczytelne.

MĘŻE WSŁAWIONE GODNEMI LUB NIECNEMI CZYNAMI ZA STANISŁAWA AUGUSTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TYZENHAUZ.

Tyzenhauz (1) z dawnego rodu kawalerów mieczowych w Inflanciech, od dawna przeniesiony do Litwy, urodził się z wielkim naturalnym rozsądkiem i czego inni nabywają nauką, on zgadł i zrozumiał. Przekonał się on o fatalnych skutkach bezrządu naszego i przemagającym nad nim wpływie magnatów naszych. Postanowił więc wzmocnić powagę królewską, ożywić przemysł, i jaki mógł w Litwie wprowadzić porządek. Król dał mu urząd Podskarbiego nadwornego litewskiego, co więcej, powierzył mu w zawiadywanie znaczne w Litwie zarządzanie stołowemi królewskiemi dobrami. To zawiadywanie dóbr królewskich źródłem było, najłatwiejszym sposobem ugruntowania mu powszechnego w całej Litwie nieograniczonego kredytu i wpływu, a to przez puszczanie arendą królewszczyzn znaczniejszym w powiatach obywatelom.

Nadto Tyzenhauz mieszkał ciągle w Litwie, wystawił pod Grodnem w miejscu, Horodnica zwanem, obszerny pałac, tam przyjmował i hojnie częstował gromadzących się do niego zewsząd obywateli. Przy idących rzęsisto kielichach układano, kto w jakim powiecie ma być posłem lub deputatem na trybunał. Taką powolność umiał sobie Tyzenhauz zjednać w prowincyach litewskich, iż pamiętam, że na Sejmie, gdy przyszło do wotowania, najstarszy poseł wileński powstawał i te mówił słowa: "W imieniu całej prowincyi litewskiej affirmative". Nie ograniczał się Tyzenhauz na zapewnianiu królowi większości na Sejmie.

Słyszał on wiele o rękodziełach za granicą, chciał sam to oglądać. W tym celu, lubo nie umiejący i słowa żadnego z obcych języków, wziąwszy tłumacza, puścił się do Niemiec, Holandyi i Francyi, chciwie zwiedzał i oglądał wszystko w zamiarze zaprowadzenia do Ojczyzny, co znajdzie pożytecznego i na co tylko możność dochodów królewskich wystarczy. Nie przepomniał i wychowania, sprowadził kilku profesorów i za powrotom założył mały korpus kadetów w Grodnie. Między profesorami znajdował się M. Gilibert, dobrze mi potem znajomy, po upadku Tyzenhauza przeniesiony do szkoły głównej wileńskiej. Zbytnia w Tyzenhauzie gorliwość zaprowadzania wszystkiego przeszkodziła, że nic się głęboko w Grodnie rozkrzewić nie mogło. I tak zamiast zaczęcia od najpotężniejszych rękodzieł, siekier, płótna, skór, chciał mieć i fabryki jedwabne, bogatych nawet materyj, wszystko się jednak zaczynało, gdy carowa Katarzyna, widząc, jak pożytecznie czynnym był Tyzenhauz, jak nietylko kredytem swoim sprowadzał jedność w obradach publicznych, lecz nadto w kraju dotąd bez przemysłu i handlu, do obu tych torował drogę. Zawsze przeciwna każdemu w Polsce dobru, napisała carowa do posła swego Stackelberga w Warszawie, by surowo wezwał Stanisława Augusta, by odebrał Tyzenhauzowi zarządzanie dobrami stołowemi i rękodzielnie jego rozpuścił.

Trwożliwy, powolny na wszystko Stanisław August, usłuchał i rozkazy wypełnił. Odebrane Tyzenhauzowi ekonomie oddane zostały marszałkowi Rzewuskiemu (2). Ten opłacając z nich rocznie 200. 000 cz. zł. królowi, sam znaczne zebrał sumy. W kilka lat, gdy marszałkostwo w. k. nie jemu, jako już mającemu nadworne, lecz Mniszchowi, (3) mężowi siostrzenicy królewskiej, było oddane, on zniechęcony porzucił Polskę z skarbami swemi, wyprowadził się do Paryża, gdzie kupił w Palais Royal siedm arkad, a za wybuchnieniem rewolucyi przeniósł się do Włoch do Pizy. Był to dumny samolub, siebie tylko kochający, bez talentów i obywatelstwa, mniej jednak szkodliwy, jak brat jego, który próżny, odważny w pojedynkach, trwożliwy, unikający bojów, strawił życie, grając różne role, wyprawiając sceny, wzbudzające śmiech lub politowanie.

(1) Antoni.

(2) Franciszkowi w r. 1780. (P. w. )

(3) Michałowi w r. 1782. (P. w. )

MŁODZIEJOWSKI (1), biskup, kanclerz w. k.

Od czasów, jak papieże zwykli byli królów karcić i zrzucać ich z tronu, i duchowni pięli się do pierwszych politycznych dostojeństw, i u nas postanowiono, by jeden z dwóch kanclerzy koronnych był zawsze duchowny. W smutnej epoce pierwszego podziału kraju nie na stałego i nieporuszonego męża, przyszła kolej na Młodziejowskiego, ogołoconego ze wszystkich prawideł wiary i moralności. Był to człowiek zręczny, przebiegły, wylany na wszystkie rozpusty. Miernego wzrostu, oczy niebieskie, biegające, twarz blada. W tak ciężkich okolicznościach, w jakich była słaba, nierządna Polska, z ulegającym wszystkiemu królem, trudno było wymagać od duchownego kanclerza tęgiego hartu umysłu. Pokazał był go wprawdzie Andrzej Zamojski, gdy przy zapowiedzianym podziale kraju złożył urząd kanclerza. Nie był takim ks. Młodziejowski, biskup poznański. Następca jego rozrzutny, bardziej jeszcze lubieżny, potrzebował znaczenia i dochodów, czynił zabiegi, otrzymał szczytne dostojeństwa. Wkrótce ministrowie rozbójniczych dworów postrzegli, że w ważnych rokowaniach z Młodziejowskim znaleźli więcej łatwości, niż się sami spodziewali. Jeden tylko przytoczę przykład, gdy król pruski zajął całe Prusy polskie i znaczną część Wisły, rozkazał swemu rezydentowi Benoit wymagać sześciu procentu od sta od przechodzących wszelkich zbóż i towarów polskich przez nowo ustanowione komory pruskie. Cóż robi Benoit? Smaruje łapę kanclerzowi i zamiast 6ciu, 12 od sta zapisuje w handlowym traktacie. Dziwże się, że Bóg nas karze. Stary Fryderyk tak był za tę rezydenta usługę wdzięcznym, iż, sam przez tyle lat zyskawszy miliony, rezydentowi dał 2000 cz. zł. nagrody.

W kilka lat potem Młodziejowski, wycieńczony rozpustą i wypływającemi z niej chorobami, życie zakończył. Pamiętam pogrzeb jego. Był on wspaniały. Archetti, nuncyusz papieski, celebrował na nim i od tysiącznych świateł tak był bladym, że aż strach było patrzeć. Hyacenty Małachowski został po Młodziejowskim kanclerzem, nie tak rozpustny, lecz nie więcej moralny.

(1) Andrzej.

PONIŃSKI.

Osądziła już wczesna potomność splamionego zbrodniami Ponińskiego. Człek ten bez żadnego szlachetnego uczucia podał się cały wszystkim zdrożnym namiętnościom. Pierwszy podział kraju otworzył mu pole do nasycenia ich. Przyrzekłszy posłom zagranicznym największe rozkazom ich posłuszeństwo, hojne za ich wpływem otrzymał nagrody. Warszawa w r. 1772 smutną okazywała postać. Stackelberg, Rewicki, Benoit z gł. pruskim Lentulusem posłami byli szarpiących nas mocarstw. Nadto każdy z mocarzów miał oddziały wojsk swoich w Warszawie, stąd ustawne z żołnierzami polskimi kłótnie i bitwy. Po wymuszonem podpisaniu ustąpienia zabranych już prowincyów. Sejm się odroczył do 1775. Zostawiono delegacyę z 30 osób złożoną, dla napisania nowego rządu, ale bardziej na rozebranie pomiędzy siebie starostw i dóbr zniesionego zakonu Jezuitów. Były to sępy, szarpiące ciało własnej swej ojczyzny. Ustanowiono Radę Nieustającą z dziwną własnością tłumaczenia praw. Przecież zdrowi, uczciwi obywatele, jako to sam król, książę A. Czartoryski, Zamojski, Chreptowicz, potrafili i w tak niecnym składzie utworzyć dziwnie pożyteczną magistraturę, to jest komisye Edukacyjną, która później tyle zbawiennego wpływu miała na oświecenie i polepszenie ducha narodowego. Dobra pojezuickie rozdane były lekką, wieczną arendą najwięcej posłom, starostwa na 80 lat. Me zapomniał o sobie Poniński, zabezpieczywszy sobie najintratniejsze. Postawił on także most pływający pod Warszawą, zapewniwszy sobie dochody od niego. Wszystkie te jednak bogactwa roztrwonił Poniński na wszelkiego rodzaju rozwiązłość i zbytki, na grę, kobiety, wino.

Przyszedł jednak czas sprawiedliwy kary. Zapozwany na czteroletnim sejmie, uciekł najprzód, schwytany na granicy pruskiej, sądem sejmowym skazany na więzienie, w kilka lat wypuszczony przez Moskali, obdarzony pensyą, z podwójną zaciętością puścił się na dawne hultajstwo i już nie w winie, lecz w prostej wódce znajdował rozkosz. Strwonił wszystko; własny sługa przez lat kilka utrzymywał go przy życiu. Nakoniec w ostatniej nędzy umarł na ulicy.

Poniński był dość wysokiego wzrostu, otyły, twarzy smagłej, nie schodziło mu na wymowie, lecz ta bezczelności ustępowała. Zostawił kilku synów, ci nie majątek, lecz świeżo nadany ojcu na brzydkim sejmie tytuł książęcy, odziedziczyli po nim.

JOACHIM LITAWOR CHREPTOWICZ.

Urodzony w Litwie z dawnej familii, przodek bowiem jego podpisał pierwszy unię litewską. Czysty rozum, pamięć wielka, obszerne wiadomości w dawnych klasykach i krajowych nie tylko dziejach, ale familijnych podaniach, słowem połączał on dawne polskie przymioty i zwyczaje z dzisiejszego świata polorem. Dziwnie był interesyjącym w opowiadaniu anekdot z czasów Augusta II. i III. Służył on, jak i ojciec mój, w znakach poważnych, składających się czasem z 10 towarzyszy, z których każdy miał pojazd i kilkunastu ciurów. Z podań familijnych opowiadał anekdoty jeszcze z czasów Stefana Batorego. Pojął on za żonę pannę Przeździecką. Spowinowacenie to, dawność rodu i talenta sprawiły, że po śmierści teścia został podkanclerzem lit. Powiadał mi, że z początku panowania Stan. Aug. jeszcze był zwyczaj, że pieczęcie wielkie i mniejsze oddawał król na sejmach w kosztownych wałkach, i że otrzymujący nosił je wszędy przez dzień cały. Zebrał on jednę z najbogatszych bibliotek, złożoną z najrzadszych ksiąg polskich, po śmierci jego biblioteka dostała się synowi jego starszemu. Słyszałem, że ten nie umie cenić skarbu takiego, że je trzyma w Szczorsach w sklepie wilgotnym w pakach, i że tam gniją. Syn jego młodszy ożenił się z Inflantką i zupełnie został Moskalem. Chreptowicz ma tę wielką zaletę, że jeden z pierwszych nadał wolność w Szczorsach włościaninom swoim, puścił im grunta na czynsze i dobrze wyszedł na tem. Był on dobrym Polakiem, lecz jak niemało, tyle tylko, ile się to nie sprzeciwiało interesom jego. N. B. Referendarz Brzostowski, pierwszy przed nim dał wolność włościanom swoim, ks. St. Poniatowski także w niektórych dobrach. Po zabraniu kraju Moskale zgładzili te tak ludzkie i pożyteczne nadania. Chreptowicz blizko 80-letni umarł w 1811.

STANISŁAW MAŁACHOWSKI,

Referendarz, Marszałek Sejmu konstytucyjnego.

Syn kanclerza Małachowskiego, który za Augusta II podpisał traktat karłowicki, mocą którego Podole zawojowane przez Turków za króla Michała Polsce powróconem zostało. Mierny w talentach i nauce, nieporównany w obywatelstwie i cnocie. Dał się z nich poznać, gdy był marszałkiem trybunału kor. Obrany posłem z Sandomierskiego w r. 1788 przez lat cztery ważnego urzędowania swego na krok jeden nie zboczył z drogi cnotliwego dowódzcy stanu rycerskiego. Do tych, co będą pisać dzieje ważnego Sejmu tego, skreślić należy czyny i postępowanie S. Małachowskiego, ja wspomnę tylko niewiadomą wielu okoliczność.

Gdy słaby Stanisław August podpisał konfederacyę targowicką, Małachowski ofiarował 30. 000 cz. zł. i złożył je na wojsko, by król wyjechał do obozu i dalej wojnę prowadził. Przemogły intrygi Moskali i kobiet, wolał król wiecznie zgubić się na sławie, niż ją sobie wiecznie zapewnić, stawiając się na czele wojska i narodu.

Małachowski pojął za żonę z domu Czapską, rozwódkę po ks. Radziwille, staroście rzeczyckim. Z tą jedną spłodził córkę, która wraz umarła. Był on dobry, rządny gospodarz, lubił niezmiernie polowanie, nie mniej płeć piękną. Był on przyjacielski, popularny, prędki do gniewu, lecz łatwo przebłagany. Umarł w r. 1809. Synowie i siostrzeńce jego postawili mu grób w kościele świętego Jana przez rzymskiego snycerza Mossimi.

ADAM KSIĄŻĘ CZARTORYSKI,

Gen. Ziem Podoi.

Urodzony z księcia Augusta Czartoryskiego, wojewody ruskiego i Zofii Sieniawskiej, ostatniej z imienia tego, która w dom Czartoryskich niezmierne wszędy dobra przyniosła, które dziś car Mikołaj pokonfiskował. Był ks. August Czartoryski mąż rządny, mądry, do śmiałych atoli politycznych poruszeń nieskory. Był w młodości w służbie austryackiej, podróżował wiele, a gdy w r. 1715 przybył do Paryża, znalazł Ludwika XIV na marach. Syn jego ks. Adam urodzony w r. 1732 z rzadkiemi serca i umysłu przymiotami był jeden z najlepszych wieku swego ludzi. Posiadał on obszerne znajomości, rzadki dowcip, wesołość, ludzkość i niewyczerpaną dobroczynność tak, iż gdy się wielu traciło na bankiety, gry, myślistwo, on się stracił na ludzi, wszędy hojnie wspierając nietylko nędzę, lecz podupadłe dawne znaczenie. W politycznem życiu przykładem był prawego obywatelstwa.

W r. 1766, w dwa lata po wstąpieniu na tron Stanisława Augusta, był on marszałkiem Sejmu, na którym tyle zbawiennych poczyniono ustaw, mianowicie zniesienie liberum veto, ustanowienie komisyów skarbowej i wojskowej. Co dziwna, iż blizko w pół wieku potem, w r. 1812, znów był marszałkiem Sejmu konfederacyi pod opieką Napoleona w czasie Księstwa Warszawskiego i wyprawy Francuzów na Moskwę. Bywał posłem i na innych Sejmach, między innymi na konstytucyjnym w r. 1791, wysłany był także do elektora saskiego, gdy temu następstwo berła polskiego było oddanem. Zniszczyły intrygi Katarzyny II wszystkie jego zabiegi. 

Za jednę atoli z najważniejszych zasług obywatelskich ks. Ad. Czartoryskiego uważać należy starania jego koło wychowania młodzieży, umieszczonej w korpusie kadetów. Jego to pilności, napomnieniom, wbijaniem w młode umysły powinności religii, obywatelstwa, miłości, cnoty, ojczyzny, ohydzie ku wszystkiemu, co honor i uczciwość splamić mogło, winna była Polska ten poczet znakomitych ludzi, co czyto w cywilnym, czy w wojskowym zawodzie ważne Ojczyźnie swej oddali usługi. Z tej to szkoły wyszedł Kościuszko, książę Kazimierz Sapieha, Jasiński, Michał Kochanowski, Kniaziewicz, Jabłonowski i tylu innych dobrze Ojczyźnie swej zasłużonych. W tym to korpusie i ja się chowałem od 1770 do 1777 r. i doznawałem szczególnych względów ks. A. Czartoryskiego. Gdym już skończył w nim nauki, cnotliwy i dobroczynny mąż ten, wziął mię do domu swego, a będąc naówczas komendantem wojska lit, uczynił mię adjutantem swoim. Ciągły świadek publicznego i domowego życia jego, nikt nademnie lepiej obojga i wierniej opisać nie może. W roku 1783 ks. A. Czartoryski był marszałkiem trybunału lit. w Grodnie i Wilnie. Długo pamiętnym w Litwie trybunał ten został przez ścisłą sprawiedliwość i przykładną przystojność, z którą się odbył; w nim syn skazał własnego ojca, wojewodę ruskiego, na grzywny i wieżę. Przy końcu trybunału tego odebrał książę list od cesarza Józefa II, oznajmujący mu, że chce ustanowić gwardye polską czyli galicyjską w Wiedniu i że jemu ofiaruje dowództwo onej. Nie chciał książę opuścić tej okazyi oddania usługi współziomkom swoim w Galicyi. Pojechał więc do Wiednia i objął nad tą gwardya komendę. Składała się ona z znakomitej w Galicyi szlachty. Rzewuski, (1) brat Buławnika, (2) chorąży litewski, był jej porucznikiem, Sierakowski od siedmioletniej wojny w służbie austryackiej, chorążym, Wielhorski wachmistrzem. Dokładał książę wszelkiego starania, by w młodem gronie zachować pamięć dawnej Ojczyzny i ducha polskiego, dał. mu ubiór polski, nie przemawiał do niego jak po polsku. Jak wódz wojska lit. objeżdżał co lata szczupłe naówczas hufce onego, brygadę husarską w Kownie, petyhorską (3) w Pińsku. Całe naówczas wojsko litewskie nie liczyło jak 5000 ludzi, carowa bowiem nie pozwoliła mieć więcej. Oprócz ks. M. Radziwiłła, wojewody wileńskiego i później S. Potockiego w Tulczynie ks. A. Czartoryski zachował dawny tryb, zwyczaje i przepych dawnych wielkich panów polskich. Gdy na lustracyę tę lub objażdżkę niezmiernych dóbr swoich na Wołyniu, Podolu i Ukrainie wyjeżdżał, dwór jego składał prawdziwy tabor. Liczono w nim do 400 koni i 7 wielbłądów, dźwigających namioty. Były bowiem bryki pod kredens, piwnicę, garderobę, sprzęty, tłumoki, liche bowiem naówczas gospody nasze nie mogły podejmować takiego natłoku. Był stanowniczy, który dniem wprzódy wyjeżdżał i obstalowywał popasy, noclegi, mieszkanie dla każdego, żywność i furaż dla koni. Tabor ten zwiększał się codzień, pobliżsi bowiem obywatele zjeżdżali się z czołobitnością do księcia, a on wszystkich zapraszał, by dalej z nim jechali. Niemniej i w domowem życiu był ks. A. Czartoryski przykładnym, połączając dawne Polaków obyczaje z dzisiejszym polorem. Od r. 1783 przeniósł się ks. A. Czartoryski najprzód do Wołczyna, później do Puław. Dom jego był siedliskiem nauk i obywatelstwa. Oprócz licznego dworu, dworzan, pokojowców, lubił on przygarniać do siebie młodzież z pierwszych familiów. On to wychowywał Franciszka Sapiehę, Dominika Radziwiłła, który później w gwardyi polskiej Napoleona tyle dał dowodów nieustraszonego męstwa. Do niego cisnęli się wszyscy literaci, ks. Naruszewicz, gdy jeszcze był jezuitą, Nagurczewski, Wyrwicz, ks. Bochomolec, Kniaźnin, Zabłocki, Tański i tylu innych. On dawał rady zbawienne, nakładał na druki dzieł ich. Jemu sztuka dramatyczna w Polsce winna swój początek. Zbogacił on scenę narodową oryginalnemi i naśladowanemi z obcych języków sztukami. On wspierał malarza Smuglewicza, wysłał kosztem swoim za granicę Kościuszkę, Orłowskiego generała i mnie samego.

Dom jego był domem gościnności. Gdy nawet nie było gości, stół zawsze nakryty był na 60 osób. Kuchmistrz Görlitz, wyuczony jeszcze w kuchni Augusta III, zastawiał potrawy z czasów króla tego w modzie. Co do trunków prócz piwa, wino było niegodziwe. Książę ni go sam lubił, ni znał się na nim. Prócz krótkiego marszałkowania na Sejmie konfederacyjnym w r. 1812 za Napoleona, ks. A. Czartoryskiego od ostatniego podziału kraju oddalił się zupełnie od spraw publicznych. Mimo atoli przeszło 80-letniego wieku, nie przestał zajmować się naukami, zaczął nawet pisać życie Zygmunta Augusta, trudnić się powiększaniem już dawno zaczętej biblioteki puławskiej. Żyjący dzisiaj syn jego książę A. Czartoryski, skazany na śmierć przez Mikołaja, powiększył księgarnię tę do blizko 400. 000 tomów dzieł najwyborniejszych, które w ostatniej wojnie Moskale częścią do Petersburga odesłali, częścią rozszarpali pomiędzy siebie. Wszystkie księgozbiory nasze są dziś u Moskali. Rzadka biblioteka Załuskich 300. 000 tomów zawierająca, biblioteka Radziwiłłowska, tyle innych, wszystko to u nich nieużytecznie leży, nikt do niej nie zaziera.

Umarł ten mąż cnotliwy, blizko wiek cały przeżywszy w r. 1817, a ja, wychowaniec jego, miałem na pogrzebie jego żałobną mowę w Warszawie. Rozciągnąłem się może za długo z biografią męża tego, lecz równie wdzięczność, jak słuszność, powinność tę na mnie wkładała. Niech wie potomność, że i w zepsutym wieku był obywatel zasłużony, dobroczynny, cnotliwy. Bodajby z odrodzoną na lepszy byt Polską powstali podobni jemu mężowie. Pogrzebiony w grobie przodków u Misyonarzy u św. Krzyża w Warszawie. Niech Bóg świeci nad duszą jego.

(1) Wacław. (P. w. )

(2) Seweryna, hetmana p. k. zwanego "buławnikiem" z powodu usilnych zabiegów o powiększenie i przywrócenie władzy hetmańskiej, ograniczonej w r. 1776. (P. w. )

(3) Petyhorcy — lekka jazda. (P. w. )

IGNACY POTOCKI

Marszałek W. litewski.

Jeden z pięciu synów S. Potockiego, gen. art. W. ks. lit, przeznaczony był najprzód do duchownego stanu i rozciągłych w nim nabył wiadomości, dotknięty później wdziękami Elżbiety ks. Lubomirskiej, córki marszałka W. k., pojął ją za żonę i wkrótce stracił. Był on komisarzem komisyi edukacyjnej, w czasie Sejmu czteroletniego dowódcą pierwszym strony, która obaliła panowanie moskiewskie i na gruzach anarchii wyniosła budowę konstytucyjnego rządu i dziedzicznego tronu. Gdy konfederacya targowicka, wsparta wojskiem moskiewskiem, obaliła to zbawienne dzieło, cała zemsta Katarzyny i Targowiczan na Ignacego Potockiego wywartą została, obdarty został ze znacznej części dóbr swoich. Z wielu innymi oddalił się z kraju i aż do wybuchnięcia rewolucyi Kościuszki zostawał w Wiedniu wraz z bratem Stanisławem, Kołontajem i innymi.

Gdy Kościuszko rozwinął w Krakowie chorągiew powstania, Potocki, Kołontaj i ja pośpieszyliśmy wspierać sprawę narodu. Kościuszko ogłoszony naczelnikiem z władzą najwyższą. Opuszczam smutne dzieje powstania naszego. Po wzięciu Pragi, mimo podpisanej kapitulacyi z Suwarowem, carowa już Kościuszkę i mnie mając w swem ręku, kazała przystawić Potockiego, Wawrzeckiego, Zakrzewskiego, Kapostasa i Kilińskiego. Zamknięci przez 26 miesięcy dopiero po śmierci Katarzyny przez Pawła I uwolnieni byliśmy. Ja do Ameryki z Kościuszkiem (sic), Potocki do dóbr swoich Kurowa udał się pod ciężkim dozorem policyi.

Mimo tylu prześladowań nie ustał Potocki w obywatelskiej gorliwości swojej. W r. 1809 wyjechał, jako poseł, do Napoleona do Wiednia z podziękowaniem za przyłączenie do Księstwa Warszawskiego zachodniej Galicyi. W tym to obowiązku śmierć go zaskoczyła w Wiedniu.

Mąż godny szacunku, równie zdatny w radach publicznych, jak miły w życiu prywatnem. I to uważać nie zawadzi, że pięciu braci Potockich, którym ojciec ich zostawił każdemu 100 tysięcy fl. intraty, wszyscy stracili majątki swe, Stanisław jeden, straciwszy swój, zbogacił się majątkiem żony Aleksandry Lubomirskiej, którym niegodny syn tak wybornej matki niegodziwie zarządza, zamiast cnoty i ludzkości siebie tylko kochając. Ojciec jego Stanisław, brat Ignacego, posiadał ogromną naukę i dobre serce. Kochał się w małowaniach i pięknych sztukach, stracił się na obrazy i piękną w Wilanowie zostawił onych kollekcyę. Nieodżałowana żona jego podniosła to dawne króla Jana mieszkanie i wieś samą i ogród do najświetniejszego stanu.

SZCZĘSNY POTOCKI

(Targowiczanin.)

Bardziej głupstwem, pychą, niż zdradą zasłużył Szczęsny na przekleństwo swych ziomków. Syn wojewody kijowskiego, w młodości swojej ciężko miał serce zranione. Zakochał on się był w pannie Siekierzyńskiej (sic) i bez wiedzy ojca zaślubił ją sobie. Duma magnata nie mogła znieść związków z niegodną Pilawitów szlachcianką. Dał więc rozkaz sługom swoim, by ją sprzątnęli. Są, co utrzymują, że nie śmierć, lecz tylko uwięzienie rozkazanem było i ja sam od ówczesnego starego Batowskiego słyszałem, że kozacy gwałtem wyrwawszy pannę w mróz silny, lekko tylko ubraną, wrzucili ją na sanki, długo wioząc, zatrzymali się nakoniec przed karczmą, poszli na wódkę. Znać, że się długo zabawili nad flaszą, gdyż wróciwszy młodą mężatkę zastali już bez duszy zmarzłą. Przestraszeni wyrąbali w stawie płonkę i ciało w nią wrzucili. Takie jest, zdaje mi się, najpewniejsze okropnego dzieła podanie. Jakkolwiek był dumnym Potocki, miał przecież religię, lękał się grzechu zabójstwa. Szczęsny był po tem przymuszony pojąć za żonę Mniszchównę, kasztelankę krakowską. W pierwszym roku wyjścia mego na świat, byłem u niego na balu. Zadziwił mię strój jego. Miał on gładkie suknie wigonowe i kamasze czarne lecz guziki onych były z dużych brylantów złożone.

Po śmierci ojca Szczęsny z lekka przejechał przez Francyę i Włochy wraz z żoną i dziećmi. Wróciwszy kupił od grafa Brühla jeneratstwo artyleryi, w owych bowiem czasach przedawały się urzędy i cywilne i wojskowe. Kazimierz Sapieha w 17 roku kupił generalstwo artyleryi lit., a gdy był w Berlinie i Fryderyk Wielki pytał go, jaką miał rangę w wojsku i Sapieha odpowiedział, że generała artyleryi: il faut commencer par quelque chose, rzekł Fryderyk z uśmiechem.

Pierwszy z magnatów polskich Szczęsny zaczął mieszkać na Ukrainie, podniósł Humań i Tulczyn i dał przykład innym osiedlania się w tej dotąd tak żyznej, lecz nieludnej części Polski. Na Sejmie grodzieńskim r. 1784 uczynił się Szczęsny popularnym, ofiarując Rzeczypospolicie (sic) pułk piechoty z 400 ludzi złożony, obiecując utrzymywać go własnym kosztem. Lecz pułk ten stał w jego dobrach w Tulczynie i Humaniu, a zatem propinacya wracała koszta. Później nawet oddał go na żołd publicznego skarbu. Na Sejmie 1786 r., zwanym biskupa krakowskiego, gdy opozycya twierdziła, że Sołtyk, biskup krakowski, nie miał pomieszania i że w uwięzieniu go gwałt był popełniony (co szczerze mówiąc, było nieprawdą), Szczęsny trzymał ze dworem. Mowy jego popularne, po części naśladowane z Thomas, (1) życie dostatnie uczyniły go lubionym w kraju.

Od więcej wieku całego moda była między magnatami naszymi odwiedzać Petersburg, by się tam carowej zalecić. Poszedł za nią i Szczęsny. Od wieków głęboka, podstępna polityka moskiewska wiedziała, jak ujmować sobie tych, których potrzebowała. Do dziś dnia zachowuje ją car Mikołaj, durząc attencyami, pochlebstwy swemi wszystkich posłów zagranicznych, wszystkich cudzoziemców odwiedzających dwór jego. Nie było więc dowodów poważania, gościnnej uprzejmości, którychby carowa, a za nią wszyscy znaczniejsi bojarowie moskiewscy nie okazywali w zawody Szczęsnemu. Przezorny, silniejszego umysłu człowiek byłby może niemi ujęty, cóż dopiero próżny, słabogłowy Szczęsny! Powrócił cały oczarowany, chwalił wszystko, carowę, jej ministrów, wojsko, potrawy, nawet kiśliczę. (2) Na nieszczęście silnie uczucia te okazały się na Sejmie, gdzie we wszystkiem przemawiał przez niego duch Katarzyny. Pomagał mu, co więcej, podniecał żywo Seweryn Rzewuski, hetman w. kor., a gdy w projekcie zniesienia Rady nieustającej i gwarancyi moskiewskiej, nie mogli ni jednej ni drugiej utrzymać, rozgniewani porzucili Sejm i udali się do Wiednia.

Tam więc zaczęły się wszystkie rokowania z posłem moskiewskim, które później utworzyły spisek targowicki. Szczęsny miał swoich, jak ich zwano, pieczeniarzy, którzy osobliwie po ustanowieniu Konstytucyi 3 Maja trwonili czas i wszystkiemu dobru przeciwili się. Branecki czy Branicki, pozostały w Warszawie pod ręką, chytrze wszystko prowadził, w Wiedniu Seweryn Rzewuski, hetman p. k., oczarowany manią władzy hetmańskiej, zapomniawszy w chęci odzyskania jej, Bóg wie przez kogo i powinności Polaka i niewoli, jaką od Moskali ucierpiał, związał się z nimi i Szczęsnego pobudzał do tego. Carowa nie cierpiąc zorzy nawet niepodległości i odrodzenia się Polski, podniecała malkontentów, jednemu obiecując władzę hetmańską i liberum veto, drugiemu podległe jej berło polskie.

W zimie w r. 1791 puścili się Szczęsny i Rzewuski do Jass w Multanach, gdzie wkrótce i Branicki złączył się z nimi. Wkrótce Kossakowscy i inni ich powiernicy, przystąpili do nich i we wsi Targowicy ogłosili akt konfederacyi, stanowiąc Rzpltą szlachecką ze wszystkimi onej zgubnymi przesądami, co więcej, wraz z wojskiem moskiewskiem wkroczyli w granice Królestwa Polskiego. Wiadome skutki wojny 1792 r., niewieściej słabości Stanisława Augusta, Sejmu grodzieńskiego, podziału Polski. Wtenczas dopiero obudził się ze snu Szczęsny, udał się do Petersburga, mniemając, że go odwróci, lecz postanowiony już był drugi podział z Prusami. Stanął Szczęsny przed Katarzyną II., która zapytała go: Commenł va vôtre santé, Mr Ie Comte? Szczęsny na to: Je me port bien, — odpowiedział — mais ma pouvre patrie! Na te słowa Szczęsnego Katarzyna uderzywszy nogą w ziemię: Vôtre patrie est id! — rzekła głośno. Szczęsny, który na Sejmie 1788 r., chwaląc się z miłości ku Rzpltej oświadczył, że gdy ją nadwerężoną ujrzy, z dziesięciorgiem dzieci przeniesie się do Z. S. Ameryki; gdy nietylko Rzpltą, ale i całą ojczyznę stracił, przyjął rangę generała en chef w wojsku moskiewskiem, pojechał na czas do Hamburga, znów do Tulczyna, nie rozwiódłszy się z pierwszą żoną, pojął sławną z piękności swej Greczynkę Witową, spłodził z nią mnóstwo dzieci, założył Sofiówkę, pomnożył majątek. Umarł, jak twierdzą, ze zgryzoty sumienia. Człek ten byłby inszym, gdyby wygórowana próżność, żądza korony, nie przytłumiła była wszelkiego zdrowego rozsądku. Nie pobłogosławił Pan Bóg dzieciom jego: najstarszy umarł z rozwiązłości życia, inni roztrwonili majątek, zmoskwiczywszy się całkiem. Jeden tylko Włodzimierz i Aleksander zachowali dusze polskie. Konstancya, naprzód Janowa Potocka, później Raczyńska, pełna najlepszych przymiotów kobieta, toż i Sapieżyna, Sofia z drugiego małżeństwa, lubo poszła za Moskala Kisielow, nie zapomniała, że się Polką rodziła.

(1) Autor (Francuz z XVIII w.) cenionych Eloges

(2) Potrawa.

KSAWERY BRANICKI czyli BRANECKI, H. w. k.

Urodzony z kasztelana bracławskiego, niewielkiego majątku, nieznanego jak z jowializmu swego. Syn Ksawery urodzony z bystrym dowcipem, odwagą i niepohamowaną chęcią wyniesienia się do bogactw i pierwszych dostojeństw. W młodości swej zaprzyjaźnił się ze Stanisławem Poniatowskim, ostatnim królem, służąc mu za powiernika w miłostkach jego z Katarzyną II, strawił lat kilka we Francyi i służył jak wolontaryusz pod marszałkiem Bellgale. Śmiały, wesoły, wszędy się umiał wprowadzić. Po powrocie z wyprawy jednej, gdy go przedstawiano Ludwikowi XV i ten go zapytał, czy widział Semiramidę (dawano wtenczas tę tragedyę Voltera), Branicki, chcąc przypomnieć królowi, że powracał z wojny i był wojskowym, odpowiedział mu: je ne connais pas cette fortresse.

Po powrocie z Francyi Branicki przywiązał się całkiem do Stanisława Augusta, otrzymał od niego urząd Łowczego koronnego, starostwo lubomlskie i kapinowskie.

Branicki, zakochawszy się w tancerce Włoszce, potem Zosia Tomatys, miał o nią pojedynek ze sławnym Włochem, którego czytamy dziś pamiętniki, Cosanova nazwiskiem, największym w świecie awanturzystą. Bili się pod Wolą na szpady. Branicki niebezpiecznie w brzuch raniony, szlachetnie postąpił sobie, dając pieniądze przeciwnikowi, by całkiem uciekał. Częste były pojedynki naówczas pod Wolą lub Jeziorną. Najsławniejszy księcia Podkomorzego Poniatowskiego na koniach, gdzie Tarło, wojewoda lubelski, poległ. Opisanie pojedynku tego znajduje się w wielu rękopisach.

Widziałem go młodym chłopcem, gdy przywodził ułanom królewskim przeciw konfederatom barskim. Postać i kibić przystojne, oko bystre, czarne, wypukłe, w r. 1774 za Sejmu Ponińskiego, król mając sobie przez Katarzynę II najobszerniejsze ze starostwa białocerkiewskie, bogusławskie, kaniowskie do rozdania komu zechce, oddał kaniowskie synowcowi swemu, ks. Stanisławowi Poniatowskiemu, a po śmierci prawdziwego Branickiego, hetmana w. kor. w Białostoku (1), mieszkającemu tamże Ksaweremu Branickiemu buławę wielką a polną Sewerynowi Rzewuskiemu oddał. Tu był szczyt wielkości i bogactwa Branickiego. Nie mogąc nic więcej spodziewać się od króla, człek równie pyszny, jak niewdzięczny, obrócił się całkiem przeciw dobroczyńcy swemu, nieograniczoną władzę hetmańską usiłując otrzymać i postawić ją naprzeciw prawom i majestatowi. Mimo wszelkich usiłowań Branickiego i Rzewuskiego na Sejmie 1776 r. władza hetmańska, odebrana obydwom. Inde irae. Pamiętam, że Tomasz Ostrowski, później prezes senatu, powiadał mi, iż gdy wysłany był od króla do Branickiego, aby na prawo odbierające mu władzę przysiągł, nie znaleziono w domu jego krucyfiksa. Ostrowski wziął duże nożyczki, roztworzył je na krzyż i na te Branicki pieniąc się ze złości, przysięgać musiał.

Od tego czasu Branicki ciągłym był nieprzyjacielem Stanisława Augusta, niepamiętny bynajmniej wielkich dobrodziejstw jego. Na wszystkich następnych Sejmach hajdamackim stylem przymawiał mu i łajał nieraz. Na Sejmie czteroletnim, gdy w roku 1791 w dniu 3 maja podana była do izb konstytucya nasza, a ks. Kołłontaj p. w. k., jeden z pierwszych jej autorów, namówił pospólstwo, by otoczyło zamek, a Branicki, Kosakowscy i inni także przyjaciółmi swymi otaczali się, przybliżył się poseł łęczycki do Branickiego i rzekł mu poufale: "A cóż, panie Ksawery, czy machniemy ?" Ten mu jednem słowem odpowiedział: "Wara". Tak była publiczność cała za konstytucyą, tak izba poselska napełniona arbitrami, dziedziniec zamkowy tłokiem ludu miejskiego, iż partya straciła serce zupełnie. Co więcej, gdy król zaprosił Izby do katedry św. Jana na Te deum laudamus, Branicki, Kosakowscy, Ożarowski poszli z drugimi do kościoła i tę kartę konstytucyjną zaprzysięgli przed Bogiem.

Wspomniałem już pono gdzieindziej o śmiesznej scenie, granej w tym dniu przez Suchorzewskiego, wiecznej sławy posła Kaliskiego. Ten protestując się przeciw konstytucyi, szczególniej przeciw sukcesyi tronu, tych delikatnych słów użył: ", Tak ja mam na oślep berło polskie powierzać, nie możeż syn panującego być ostatnim kpem, błaznem, szelmą i ja mam mu być posłusznym?" Po części miał racyę, ale temu konstytucya zaradzała. Suchorzewski widząc, że mowa jego śmiech tylko wzbudzała, udał się do ostatniej, nieznanej figury elokwencyi, rzucił się plackiem na ziemię, a bijąc rękami i nogami, jak gdyby pływał, puścił się do tronu, zaklinając, by nie pozwalał na zgubę wolnościów polskich. Gdy i to nie pomogło, nazajutrz wsiadłszy na bryczkę, wyjechał do Wiednia, gdzie już Rzewuski i Potocki ułożyli byli z posłem moskiewskim Rozumowskim konfederacyę targowicką (2).

Branicki niekontent z króla coraz więcej starał się o protekcyę Katarzyny II. W tym celu pojął za żonę siostrzenicę sławnego Potemkina P. Engelhart, faworytkę carowej. Niemało to przyczyniło się do ślepego oddania się Moskwie hetmana polskiego. Branicka była z duszy Moskiewka. W r. 1792, gdy już Szczęsny i Rzewuski z podufałymi swymi zjechali do Jas i niepotrzebowali jak Branickiego, by targowicką konfederacyę ogłosić, z Engelhartów Branicka wymogła na królu, że Branicki, acz będący członkiem nowo postanowionej Straży, otrzymał pozwolenie udania się do Petersburga, skąd wkrótce do współprzysiężonych hersztów Szczęsnego, Rzewuskiego do Jas udał się. Wiadomy udział, jaki miał Branicki w wojnie 1792 i w Sejmie targowickim w Grodnie. Po ostatnim całej nieszczęsnej Polski rozbiorze Branicki z hetmana polskiego zostawszy generałem en chef moskiewskim, osiadł w Białocerkwi, a nie mogąc zaspokoić zgryzot sumienia, zalewał je gorzałką. Żył jednak do blizko 80 lat. Żona jego nakupowała majątków, zebrała sumy niezmierne, które jeden syn i dwie córki odziedziczyli. Na wzór Sofiówki pod Humaniem wystawiła piękne nader wiejskie mieszkanie pod Białocerkwią Aleksandryą, gdzie dotąd żyje.

Branicki, acz z ubogiego szlachcica sztuką i śmiałością wyniósł się do dostojeństwa wielkiego hetmana, nie otaczał się okazałością dawnych hetmanów polskich, nie trzymał koło siebie licznego rycerstwa ni dworu znacznego, nie widać było koło niego ni zbroi ni kontuszów. Adjutantami koło niego byli: Zajączek i Montresor. Pierwszy po rewolucyi Kościuszki udał się do służby francuskiej, był w Egipcie, wrócił do Polski, zazdrosny oddawna ks. Józefa Poniatowskiego, przeciwił mu się we wszystkiem i w wydanem dziele Histoire de la revolution de Pologne par un temoin oculaire sławę jego oszpecił. Dowodził w wyprawie 1812 r. i nogę w niej utracił. Aleksander I, nazwawszy się królem polskim, przeciw oczekiwaniu wszystkich wyznaczył go namiestnikiem Królestwa. Na urzędzie tym pokazał się niewolniczym sługą wszechwładcy. Umarł na puchlinę wodną w r. 1818.

Wracam do Branickiego. Branicki miał wady zepsutych czasów polskich, lecz żadnej cnoty dawnych Polaków. Nie życzył on źle Ojczyźnie swojej, ale ją kochał z władzą tylko hetmańską i nie pojmował, jak postępkami swymi zgubę jej sprowadził. Wesoły, dowcipny biesiadnik, przyjemny w towarzystwie. Jak dalece wódz biegły, nie powiem, nie dobył bowiem oręża jak dwa razy, raz o komedyantkę, drugi przeciw własnym ziomkom, ubiegając się z ułanami przeciw konfederatom barskim.

(1) Ostatni ten hetman ostatnim był, którego pochowano w Krakowie dawnym trybem; do kościoła wjeżdżał rycerz na koniu, łamał kopię o trumnę, która natychmiast zapadała się z trzaskiem wgłąb grobu. (P. w. )

(2) Suchorzewski złączywszy się z Szczęsnym i Rzewuskim w Wiedniu, wraz do konfederacyi targowickiej przystał, pojechał z nimi do Petersburga, odebrał ud nich... (nieczytelne) narodową złotej wolności, po podziale już kraju bawił długo jeszcze w Petersburgu, pogardzany od wszystkich, kułakowany nieraz. Powrócił nakoniec do wioski w Kaliskiem już pod rządem pruskim. Tam żaden z mieszkańców przyjąć go w dom swój nie chciał. Umarł pogardzany od wszystkich. Syn jego był dobry oficer, lecz wkońcu się rozpił, córka poszła za Moskala. (P. w. )

SEWERYN RZEWUSKI

hetman polny koronny.

Ze wszystkich możnych i dawnych familij naszych, familia Rzewuskich jest najświeższą, lecz zarazem najpróżniejszą. Wiedzie ona ród swój ze wsi Rzewuch w Podlaskiem, osiadłej przez ubogą szlachtę czynszową. Pierwszy Florian Rzewuski, mąż zapewne odważny, za Jana III dostąpił dygnitarstwa. Przed nim dzieje nasze nie wspominają o żadnym. Za Augusta II potomstwo Floriana pięknej postaci przez małżeństwa z familią Lubomirskich zaczęło się wznosić, brać znaczne starostwa i z dochodów ich kupować dobra dziedziczne. Tym sposobem przyszli do znacznego majątku, brać zaczęli dygnitarstwa a nawet buławy, nadewszystko zaś rosła w nich próżność i prozopopeja, nie wsparta żadnymi talentami.

Rzewuski, o którym mowa, syn Wacława, hetmana w. k., w młodości swej piękny dał dowód obywatelstwa i miłości synowskiej, gdy bowiem w r. 1768 za poselstwa Repnina w sprawie dysydentów biskup krakowski Sołtyk, Kijowski, Załuski i W. Rzewuski bardziej gorliwie, jak rozsądnie, obstawali przy niedopuszczeniu protestantów do praw obywatelskich, Repnin porwać ich kazał przez swych sołdatów i do Kaługi ich zawieść. Cztery lata więzieni tam byli. Wypuszczeni udarowani, Rzewuscy starostwem kowelskiem dziedzictwem, młody Seweryn buławą polną. Z buławą spadła na głowę S. Rzewuskiego nieszczęsna mania, sądził się arbitrem intra maiestatem et libertatem, mieszkał na wsi. Buława na węzgłowiu leżała zawsze w pokoju jego. Adjutanci przy szarfach nie odstępowali go na krok. W r. 1776, gdy dowiedzieli się obaj hetmani, że zamyślano odebrać hetmanom władzę, wydali rozkazy do pułków, aby szły na prowincyę utrzymywać stronników ich posłami. Napróżno! Rozkaz z Petersburga wrócił je nazad. Na tym to Sejmie Rzewuski tak grubo powstał na króla, że izba cała obruszyła się i przymusiła go do przeproszenia króla. Gdy układano to przeproszenie, Stanisław August, mam to z ust jego, napisał ołówkiem projekt zniesienia na zawsze wszelkich tortur. Przeszło jednomyślnie to prawo.

Rzewuski porzucił na zawsze Warszawę, przemieszkując to w Wiedniu, to w Galicyi. Bez władzy hetmańskiej obmierzła mu Ojczyzna. W r. dopiero 1788 w nadziei, że na Sejmie tym powróconą będzie władza hetmańska, przybył do Warszawy i był na dwóch sesjach sejmowych. Spostrzegłszy, że nie miał najmniejszego w Sejmie kredytu, rozgniewany, wyjechał do Wiednia i wraz rozpoczął konszachty z posłem tamtejszym. Szczęsny Potocki nie długo ruszył za nim, później Branicki i tam zbrodnicza próżność przygotowała Targowicę, a z nią ostatnią zatratę Ojczyzny. W czasie Sejmu targowickiego, gdy Moskwa i Prusy zapowiedziały drugi podział Polski, okropnie przebudzeni hersztowie targowiccy, w nadziei, że wzięciem swem u carowej zamach ten odwrócą, puścili się do Petersburga. Rzewuski z ostatnią podłością mówił do carowej, nie nazywając ją inaczej (sic), jak "Boska Katarzyna", przed wyjazdem jednak chciał, aby raz użyć władzy swej hetmańskiej i wydał rozkaz do wojska, aby ciągnęło i nie dopuszczało Prusaków wkraczać do granic polskich. Takie było całe życie szaleńca tego. Zaczął  z honorem, skończył z hańbą.

Jedyna zaleta Rzewuskiego była ta, że doskonale umiał swój język. Mówił i pisał z czystością nieporównanego Skargi, zresztą żadnej szlachetności duszy, żadnego pięknego czynu. Pojął był za żonę ks. Konstancyę Lubomirską, córkę marszałka w. kor., zostawił z niej syna Wacława i dwie córki, z których jedna poszła za Ferdynanda Walsztein, druga za Jarosława Potockiego, syna Szczęsnego, Targowiczana. Skarały Nieba na żonie i dzieciach ojca przestępstwa. Żona wraz z osobą męża pojąwszy w małżeństwo wszystkie głupstwa jego, nie wiedzieć, jakim sposobem, strwoniła niezmierny swój na 15 milionów i męża majątek. Dziś oddawszy wszystko pod rozbiór kredytorów, żyje z wyznaczonej sobie przez nich pensyi. Syn (1) oryentalista, jak gdyby w łeb postrzelony, długo błąkał się po Wschodzie. Mówią, że przyjął nawet wiarę Mahometa, z nią strój i zwyczaje arabskie, spał na kulbace pod głową, udał, że błądzi po pustyniach Arabii, gdy jechał przez ukraińskie stepy i w tych pod golem niebem nocował. W ostatniej rewolucyi naszej chciał się był do niej mieszać, ale mu się nie powiodło. Mówią, że od chłopów zabity. Zostawił z Rozalii Lubomirskiej trzech synów i córkę Kalistę. Starszy Stanisław, różny od wszystkich Rzewuskich, wielkie dawał po sobie nadzieje, drugi Leon odważny i nic więcej, córka pełna dowcipu i hoża. Taka jest smutna biografia hersztów targowickich, wyznać atoli należy, że nie oni sami tylko, nie błędy tysiączne nas samych, ale jakaś fatalność w biegu wszystkich wypadków sprawiła zgubę naszą. Gdyby rewolucya francuska i jej okropności nie były zatrwożyły Europy i nie zwróciły na nią całej uwagi monarchów, Austrya i Anglia nie dopuściłyby były nigdy drugiego Polski podziału. Gdyby Potemkin pożył był dłużej, chciwy od dawna korony polskiej, byłby ją od posłusznej mu Katarzyny II otrzymał, gdyby Katarzyna przed r. 1792 umarła, Paweł, syn jej, wszystko przeciwnie jej działający, nigdyby na podział ten nie pozwolił. Fatalność, nieszczęsna fatalność, zgon Polski przeznaczyła. Umarliśmy, o wielki Boże, daszże nam zmartwychwstać?

(1) Wacław hr. Rz., emir Tadż-ul-Fehr, z przydomkiem " Złota Broda". Na jego cześć napisał Mickiewicz kasydę: "Farys", Słowacki: "Dumę"

KAROL ks. RADZIWIŁŁ

wojewoda wileński.

Nietylko dobrze Ojczyźnie swej zasłużeni ludzie, nietylko ci, co niegodnymi czynami przyczynili się do zguby jej, lecz i ci, co wielkością, dawnością imienia i majątku odznaczali się od drugich, jako wszyscy wpływający na losy kraju, w tych zapisywaniach moich miejsce mieć powinni. Z tego ostatniego rzędu, któż na wspomnienie to bardziej zasługuje, jak Karol ks. Radziwiłł, wojewoda wileński.

Ród ten, jeden z najdawniejszych w Litwie, przez Barbarę Radziwiłłównę spokrewniony z królami krwi Jagiellońskiej, wielu wydał godnych mężów i w radzie i w obozach. Sam z siebie majętny powiększył mienie swe dziedzictwem po Olelkiewiczach, możnym domie w Litwie, później po Żółkiewskich, jakoteż jak w Litwie tak w Koronie posiadał nie mówię dobra lecz prowincye całe: Nieśwież, Mir, Białe, Zabłudow, Czerwaczyce, Ołykę, Żółkiew i tyle innych. Cóż mówić o skarbach, o 12 apostołach ulanych ze złota, o bogatych we wszystkich rodzajach, sprzętach, ciekawościach, zbiorach, w tajnym ich skarbcu zawartych. Niestety skarbiec ten uszedł przez wiele wieków rozbojów i chciwości moskiewskiej, jeden tylko poprzysięgły murgrabia wiedział tajemne miejsce jego. Gdy w r. 1812 gen. moskiewski Tuczkow w wojnie z Francuzami przyszedł do Nieświeża, a wiedząc, że jeden tylko przysięgły murgrabią wiedział, gdzie sławny skarb Radziwiłłowski był ukryty, kazał go porwać, wieść pod szubienicę, włożyć stryczek na szyję, grożąc, że wraz powieszonym będzie, jeśli nie wskaże miejsca, gdzie skarb był schowanym. Bojaźń haniebnej śmierci przemogła nad przykładną dotąd wiernością, wskazał murgrabia miejsce, otworzyły się drzwi skarbu i przechowywane przez cztery wieki bogactwa stały się pastwą dzikiego Moskala. Między innymi sprzętami był tam kosztowny namiot w. wezyra przez króla Sobieskiego w r. 1683 pod Wiedniem na Turkach wzięty. Tuczkow atoli więcej wstydu niż korzyści zyskał na tem łupiestwie. Dowiedział się o rabunku tym Aleksander I, odebrał od niego namiot w. wezyra i co kosztowniejsze zbiory. Mamże wspomnieć o innych domu Radziwiłłowskiego stratach, mianowicie, o zabraniu i zawiezieniu do Petersburga rzadkiej, osobliwie do ksiąg polskich biblioteki w r. 1772.

Lecz wróćmy do samej osoby księcia Karola Radziwiłła. Postać wyniosła, silna, cielista, wąs zawiesisty, rudy, .......(1) na

wierzchu głowy, raz jeszcze, postać prawdziwie sarmacka. Strój dawny, polski, gdy zamaszysto wchodził do senatu, rzekłbyś, że senator z czasów Zygmunta Augusta. Żupan lamowy, srebrny, na nim karmazynowa, aksamitna ferezya podszyta sobolami, na opaszki na lewem ramieniu klamrą dyamentową spięta, kołpak również sobolowy z kitą z dużych pereł, na dole duża gruszka szmaragdowa. Prócz trochę łaciny, nie miał Radziwiłł żadnej nauki, lecz czysty rozsądek i łatwość w mówieniu. Żył on, jak na ów czas mówiono, prawdziwie po Radziwiłłowsku, obficie, wystawnie, poruczając na wolę Bożą i uczciwość sług administracyę wszędy rozrzuconych nie zmiernych majętności swoich. Rezydentów, dworzan moc niezmierną trzymał, jak twierdzi, do 10. 000 wojska nadwornego, piechoty i jazdy, żołnierz z wybrańców wiejskich, oficerowie z dobrej szlachty, mundur żółty spodem, granatowy z czarnemi wyłogami wierzchem.

W r. 1778, właśnie lat 60 temu, widziałem część wojska tego w Biały w czasie wesela siostry ks. Radziwiłła z Massalskim, synowcem biskupa wileńskiego. Dosyć było porządne.

Wspominając to wesele, nie od rzeczy będzie, wnijść w opisanie onego, jak malujące czasy owe. Zaprosił na nie Radziwiłł przedniejszych na ów czas panów polskich, hetmana Ogińskiego, ks. Czartoryskiego, g. Z. P., kilku biskupów i t. d. Jam towarzyszył ks. Czartoryskiemu, jako adjutant jego. Zastaliśmy zebranych z całej Litwy obywateli, Radziwiłł bowiem uważanym był jak pierwszym jej opiekunem i obywatelem. Po sto nakryć na mnogich stołach, wina lusztykiem, lecz wszystko bez porządku i nie najsmaczniejsze. Długie były zatargi o posag między księciem Radziwiłłem a biskupem Massalskim, trzeba bowiem wiedzieć, iż familia Radziwiłłów ma konstytucyę swoje, podług których panny nie biorą jak 200. 000 fl. polskich posagu. Radziwiłł stał uporczywie przy konstytucyi swej, nie mogąc atoli przeprzeć biskupa, kazał zajechać pojazdom w celu udania się do kościoła. Nie można było znaleść pana młodego, Massalskiego, szefa maleńkiego pułku. Było to osobliwsze stworzenie, małe, szczytne, suche i tak miałkiego rozsądku, iżbyś powiedział, że go wcale nie miał. Po długiem po całym pałacu szukaniu znaleziono go na łóżku pułkownika Frankoskiego, ubranego w lamowej, białej sukni, ufryzowanego, leżącego jak długi. — "Cóż tu książę robisz, zawołano, czekają go ze ślubem?... " — "Chcę trochę utyć", odpowiedziało to stworzenie. Udaliśmy się do kościoła. Księżniczka miała trzy guwernantki czyli damy honoru. Te rozrzewnione uroczystością, w czasie ślubu zemdlały wszystkie trzy. Radziwiłł dotknięty takiem przywiązaniem każdej z nich wyznaczył 10. 000 fl. pensyi. Piechota Radziwiłłowska stała po obu stronach od pałacu do kościoła, dawając rzęsisty ogień w czasie ceremonii, a potem podczas wychylanych zdrowiów w czasie sutej wieczerzy.

Jedno z pierwszych zdrów (sic) było zdrowie familii. Gdy przyszła kolej na Massalskiego, ten podniósłszy się z kielichem w ręku, zawołał: "Familii Dobrodziki". Śmiech powszechny! Pierwsza noc małżeństwa nie była mniej dziką. Volumina przyszłoby pisać, chcąc wyliczać głupstwa i śmieszności stworzenia tego. I to godne wspomnienia: Wieczoru jednego ks. Radziwiłł i hetman Ogiński grali duet na klarynetach. Ogiński był doskonały muzyk i grał na wielu instrumentach, lecz Radziwiłłowi nie śniła się nigdy muzyka.

Czerwony nadymał się i takie przeraźliwe tony wydawał, że uciekać trzeba było. Dworscy jednak i dzierżawcy dóbr aplaudowali, ile mogli.

Wprzód przed tą epoką Radziwiłł dał się oszukać Repninowi, posłowi moskiewskiemu, i stanął na czele konfederacyi radomskiej. Przebył wiele lat za granicą w Paryżu, w Wenecyi, żyjąc zawsze wystawnie. Dotąd dom jeden przy Palais royal, gdzie mieszkał, zowie się passage de Radzivill.

Odnowiłem znów znajomość moją z tym księciem w czasie pamiętnego Sejmu 1788. Przyjechał książę tam, jak zwykle, huczno i juczno. Gdy zima nastała, zajechały ogromne sanie, wiozące z Litwy dziki, łosie, sarny, zające. Wszystkie na szaragach na dziedzińcu Radziwiłłowskim powieszane. Jakoż było komu jeść, bo oprócz dworu często cała prowincya litewska jak u pierwszego senatora, na sesyach prowincyonalnych zajadała śniadania. Zwykle przed sesya wchodziliśmy do dużej sali, gdzie wzdłuż jej ciągnął się stół wąski, refektarski, zastawiony nie najlepiej wychędożonem srebrem. Po obu stronach stołu stały beczułki z ostrygami. Otwierano je i każdemu dawano na talerze. Wino, bigos hultajski, pieczenie łosie i sarnie składały biesiadę. Wraz po niej otwierała się sesya. Zagajał ją ks. Radziwiłł, do podziwienia jak rozsądnie i gładko.

Do szczególniejszych osobliwości swoich, a raczej przywar, posiadał Radziwiłł i tę, że z wrodzonej sobie pustoty prawił niepojęte kłamstwa i banialuki, a czasem tak tłuste gadki, że damy uciekać musiały. Powiadał, jak w młodości swojej służył za chłopca u księdza, jak brał plagi u niego, jak żeglując po morzu, gdy wśród burzy tonął już okręt, on wyskoczył zeń i barkami swemi podniósł go i od zatonienia ocalił. Raz opowiadał królowi, że był przy szturmie Gibraltaru i cudów tam męstwa dokonywał. Stał przy nim przyjaciel jego Mikołaj Morawski. Chcąc w nim znaleźć ręczyciela swych dzieł, obracając się do niego, rzekł: "Nie prawdaż, Panie Mikołaju, że sto Anglików sam zabiłem?" — "Nie mogę tego przyświadczyć — odpowiedział Pan Mikołaj — gdyżem ja w pierwszym ataku zginął".

Książę to, ostatni prawdziwy obraz dawnych wieków, dawnego wychowania, dawnych obyczajów, dawnych polskich przymiotów i wad. Ledwie dożył lat 60. Umarł w roku 1790 pobożnie i przykładnie. Brat jego przyrodni (Karol książę Radziwiłł, woj. wil., rodził się w Wiszniowieckiej,

Hieronim z Mycielskiej) Hieronim, podkomorzy lit. poprzedził go do grobu, zostawiwszy syna małoletniego Dominika. Książę Adam Czartoryski, gen. ziem podolskich, opiekun młodzieży polskiej, wziął go na wychowanie do siebie, do Puław, gdzie mimo wszelkich starań, by mu dać potrzebne nauki, młody książę nie wiele z nich korzystał, lecz miał wyborną duszę, hojny do rozrzutności, odważny do zapamiętania. Był on rotmistrzem w gwardyi konnej Napoleona, odznaczył się męstwem w wielu bitwach. W r. 1813 w jednej z nich śmiertelnie raniony, umarł we Francyi. Ciało sprowadzono do Warszawy, u Kapucynów pochowany. Po nim niezmierny majątek Radziwiłłowski wraz z całym krajem poszedł na rozszarpanie moskiewskie. Mówiąc o wojewodzie wileńskim, zapomniałem jednej okoliczności, malującej wspaniałości tego ostatniego, to jest o przyjęciu jego Stanisława Augusta w Nieświeżu. Król napisał do niego, aby go chciał przyjąć jak najskromniej. Gdy król przyjechał blisko Nieświeża, znalazł skromne przyjęcie z bramą tryumfalną i napisem: "Jak król chciał"; dalej inna, kosztowniejsza brama z napisem: "Tak Radziwiłł powinien ". Trzecia brama i przyjęcie najwspanialsze z napisem: "Tak Radziwiłł może jeszcze". Długo byłoby opisywać festyny, bale, mnóstwo gości, którzy się tam z całej Litwy zjechali. Biskup Naruszewicz tę całą podróż królewską opisał i drukiem wydał. Gdy król oglądał sławny skarbiec Radziwiłłowski, gospodarz kazał uważać, co się królowi najbardziej podoba. Nazajutrz wszystko to król znalazł w pokojach swych ustawione, lecz darów tych nie przyjął. Los kazał je zostawić Moskalom.

Jeszcze jedno w tym pobycie w Nieświeżu zdarzenie. Raz po obiedzie, gdy jechano na przejażdżkę i powozy Radziwiłłowskie zaszły po królewskich, zajechała dla nuncyusza Saluzzi otwarta kolaska, ciągniona przez sześciu niedźwiedzi chowanych. Na widok ten Włoch ledwie się nie wywrócił ze strachu, co widząc koniuszy, innemu pojazdowi zajechać kazał.

(1) Jedno słowo nieczytelne.

STANISŁAW PONIATOWSKI, podskarbi w. lit,

synowiec Stanisława Augusta.

Urodził się na lat kilka przed wstąpieniem na tron stryja swego, matka jego była z domu Ustrzycka, ojciec podkomorzy w. kor., znany z lekkości i rozwiązłości swej. Młodym wysłany był na zwiedzenie Anglii z p. Lindi, Anglikiem, dyrektorem nauk w korpusie kadetów. Tamto powziął on wielkie przywiązanie i do narodu angielskiego i do konstytucyionego. Nie przywiózł atoli z sobą ani stałości, ani patryotyzmu Anglików. Nic przeciw uczciwości charakteru jego powiedzieć nie można, ale własny interes, własne dogodności były pierwszym bodźcem jego; chciał on zapewne dobra kraju, lecz chciał, by się to stało bez najmniejszego narażenia ni osoby, ni majątku jego. Król nadał mu największe w kraju starostwa i najmajętniejszym uczynił, nadto dał mu podskarbstwo woj. lit, i po wyjechaniu z kraju Rzewuskiego, rządy nad ekonomiami królewskiemi. Zostawał w Polsce aż do r. 1792. W czasie powstania Kościuszki udał się do Petersburga, gdzie go carowa Katarzyna II z zwykłą sobie, gdy chciała, uprzejmością przyjęła i, jak mówią, nadzieję mu korony napomknęła, za co Poniatowski dozgonną jej wdzięczność zachował, i jak o bóstwie jakiem wspominał.

Po ostatnim podziale kraju w r. 1795, nie widząc dla siebie przyzwoitego położenia, przeniósł się do Wiednia, kupił dom, znaczne dobra, jednę z dam pierwszych za kochanicę, lecz to wszystko zniechęciwszy sobie, udał się do Rzymu i tam kupił pałac i pod Albano dobra obszerne. Tam przez lat wiele, za niezmierne z Polski dochody, skupywał drogie obrazy, posągi, najrzadsze i najkosztowniejsze starożytności, osobliwie rżniętę kamienie. Miał ich skarb niezmierny, lecz karne (1) (!) skradły mu Włochy, ani ich nigdy odzyskać nie mógł.

Stanisław Paniatowski, równie jak cały ród jego, lubił niezmiernie kobiety. Już się mając ku starości, upodobał sobie żonę (sic. ) kucharza swego dla pięknych oczu; nazwał ją signora Bellochi. Spłodził z nią syny i córy, a mając bliskich krewnych, bękartom tym cały majątek zapisał. Chciał ją pojąć za żonę, lecz że ona miała męża, a we Włoszech niema rozwodów, papież Pius VII nie chciał na to zezwolić. Poniatowski rozgniewany o to, potrzecikroć sprzedał za bezcen cały swój w państwie rzymskiem majątek, przeniósł się do Florencyi i znów tam pałac i ogrody zakupił. Za życia wydał za mąż bękartki swoje, na bękartów rozdzielił znaczny jeszcze majątek i zbiory kosztowne, zapomniawszy, że nic po ojcu nie wziąwszy, wszystkie bogactwa swoje winien będąc Polsce, powinien był przynajmniej drogie sztuk pięknych zbiory zostawić na pamiątkę Ojczyźnie... Może i lepiej, boby je był car Mikołaj zabrał. Jeden z trzech naturalnych synów ks. St. Poniatowskiego znajduje się w tej chwili w Paryżu. Mówią, że nieosobliwszy i Karliści, mieniąc go bogatym, ubiegają się za nim dla córek swoich. Śpiewa dobrze.

* * *

Do powyższego ustępu dodaję wzmiankę, którą wyczytałem o synach St. Poniatowskiego w Dzienniku Niemcewicza, wspomnianym we wstępie do tych biografii, pod dniem 7 maja 1838 r.

"U pani Bourke, żony posła niegdyś duńskiego w Warszawie, zastałem bękartów ks. Stan. Poniatowskiego z kucharki Włoszki Bellochi. Przed 20 laty wiadomo, że niezmierny zbiór kamieni rżniętych starodawnych skradziony był ks. St. Poniatowskiemu. Dziś się odkryli złodzieje; byli to właśni bękarci księcia. Dziś przywieźli oni do Paryża cały ten niezmiernej wartości zbiór do sprzedania, równie jak i drogie kamienie. Chcą za nie dwa miliony franków.

(1) Kamee = kamienie drogie, wypukło rzeźbione.

IZABELLA z hrabiów FLEMINGÓW,

księżna Czartoryska, G. Z. P.

I czemuż pisząc o mężach znakomitych, nie miałbym umieścić i tych matron polskich, które się w życiu swem odznaczyły obywatelstwem, i ważnemi dla kraju usługami? Wprzód jednak, nim powiem o księżnie Iz. Czartoryskiej, niech mi będzie wolno wspomnieć o ojcu jej, hrabi Flemingu.

Jerzy Fleming był synem feldmarszałka Fleminga, który z Augustem II przyszedł z Saksonii do Polski, przyjął religię katolicką, otrzymał indygenat, tak, że syn jego nabywszy znacznych dóbr, został podskarbim nad. lit., a później wojewodą malborskim. Mąż ten posiadał zdrowy rozsądek i dowcip wesoły, pojął księżniczkę Czartoryską, córkę księcia Michała, kanclerza w. lit. Trzymał arendą ekonomie królewskie w Litwie. Można go uważać jako pierwszego, co rozsądne gospodarstwo i przemysł wprowadził do kraju. Przedtem kilka tylko ciężkich komieng (1) z obszernego województwa brzeskiego wysyłano ze zbożem do Gdańska. On dał przykład trzebienia zarośli, karczowania, pomnażania uprawy zbóż, budowania szkut i dubasów (2), a przez to pomnażania zysków handlowych. Wystawił on naprzeciw Brześcia porządne miasteczko Terespol w guście niemieckim, pałacyk w nim niewielki, wiele murowanych domków dla rzemieślników Niemców, sprowadził lekarza Miller, założył aptekę Pukarza (?), słowem potrzebniejszych rzemieślników. Pamiętam w dzieciństwie mojem, że gdy rozwlekłe miasto Brześć samemi żydami oblazłe było, po wszystkie rzemieślnicze roboty, nawet po bułki pszenne, musiano się do Terespola udawać.

Hrabia Fleming najczęściej przemieszkiwał w miasteczku swojem Terespolu. Przedniejsi obywatele województwa odwiedzali go często. Żył on dostatnio i kto przyjechał, prosił go na obiad. Pamiętam to dobrze, gdyż ojciec zawsze mi cukierki ze stołu jego przynosił. Fleming mówił po polsku niemieckim akcentem, co bardziej jeszcze zaostrzało jego dowcipne dykteryjki. Nie skończyłbym, gdybym cytował wszystkie żarty i odpowiedzi jego.

Był w Terespolu klasztor Dominikanów, fundowany przez hetmana Pocieja, do którego dawniej Terestopol, Włodawa i Rożanka należały, później przez Fleminga nabyte, Pociej tak żył rozrzutnie, że go nie było za co jak hetmana pochować i złożono w kaplicy Dominikańskiej. Stał tam przez lat kilka. Gdy przeorowi przyszedł koncept do głowy, udał się do podskarbiego Fleminga, "Panie Dobrodzieju — rzekł mu — już od lat wielu stoi w kaplicy naszej ciało ś. p. hetmana Pocieja, dotąd niepogrzebione, ze czcią winną szafarzom krwi polskiej. Od kilku dni pokazuje mi się dusza JW. hetmana, wymawiając mi to zaniedbanie. My ubodzy nie mamy za co, lecz niech JW. podskarbi raczy mu pogrzeb sprawić". — Mości księżę — odpowie mu Fleming — powiedz Waszmość swemu hetmanowi, że on jest głupi (sic), czemu chodzi do was, co mało macie. Niech się mnie pokaże, a ręczę, że mu suty pogrzeb sprawię".

Podskarbi Fleming nie zostawił jak jedną córkę, księżnę Izabellę Czartoryską. Chowała się ona u babki swej, kanclerzyny z domu Walsztein. Z dzieciństwa okazywała rzadkie wdzięki i niepospolity dowcip. Postać hoża, giętka, kształtna, oczy duże, ciemne, niebieskie, włos czarny, drobniuchna noga, twarz, acz nosząca ślady ospy, dziwnie miła, tak, że mówiono, że w każdym dołku wdzięk się mieścił. Można było być piękniejszą, lecz ciężko bardziej ujmującą. W r. 1762, w 16 r. życia swego poszła za ks. Adama Czartoryskiego, generała ziem podolskich. Stadło to przez lat 53 żyło w nieprzerwanej zgodzie, ulotne z obu stron miłostki nie przerwały jej nigdy. Długo księżna ta uchodziła za najpowabniejszą kobietę, a gdy lata zaczęły zacierać tak silne wprzód jej uroki, poświęciła się cała obywatelstwu. Piękne Puławy od r. 1782 stały się obojga ciągłem pomieszkaniem. Tam żyli z godną urodzenia i dochodów ich dostojnością. Dwór tak był okazały, nie tylko z sług, dworzan, rezydentów, lecz z biegłych cudzoziemców, sprowadzonych z zagranicy ku wychowaniu dzieci ich, L' Hullier do matematyki, Grodek do greckiego języka, Kniaźnin do łacińskiego, Norblin do rysowania, Patouart do muzyki, Dauvigni do tańca. Puławy podobnemi stały się domowi Medyceuszów. Wszyscy literaci zjeżdżali się do nich. Księżna wystawiła świątynię pod imieniem Sybilli, zupełnie na wzór tej, którą w Tivoli blisko Rzymu widzimy. Byt to skład najdroższych polskich pamiątek w sprzętach, monetach, starożytnościach, do zupełnej o nich wiadomości odsyłam do katalogu jej. Niedaleko był dom gotycki, zachowujący późniejszych wieków ciekawe zbiory. Niestety, część ich tylko zachowana, większa nierównie zrabowana, uwięziona przez okrutnego Mikołaja, co mówię, sam pałac jest tylko zwaliskiem rumów.

Kiedy książę przed lat 30 trudnił się wychowaniem młodzieży w korpusie kadetów, wychowywał na dworze swoim Radziwiłłów, Sapiechów, żona jego toż czyniła dla pici żeńskiej. Założyła w Puławach szkółkę panien i usilnie przykładała się do wpojenia w umysły ich zasad religii, obywatelstwa i obyczajów. Ileż wyszło z niej słusznych matron. Równaż pieczołowitość o wychowanie i byt dobry włościan. Napisała dla ich użytku dzieło "Pielgrzym" i inne, w których lud pospolity przedniejsze wypadki dziejów ojczystych łatwo mógł nabyć. Grano na teatrum puławskiem "Matkę spartankę"(2), operę z muzyką Elsnera. Słowem, co tylko wrazić mogło w młode umysły miłość Ojczyzny, swobód, odwagi, poświęcenia, tego wszystkiego stosownie uczono. Trwało to aż do ostatnich czasów, do fatalnego roku 1831, gdy wnuk, niegodny Adam Wirtemberski, uciekłszy od hufców polskich, przeszedł do Moskali i z oddziałem swoim przyszedł bombardować Puławy, dom, w którym babka i matka jego mieszkały. W zgrzybiałym wieku doznała ta księżna najsroższych dolegliwości. Jedyną jej pociechą były nieodstępne jej dzieci, " dwie godne matki córki, przypominające jej wdzięki i cnoty, Marya Wirtemberska i Zofia Zamojska, synowie, ks. Adam i Konstanty Czartoryski.

Pierwszy niezmordowany w obywatelstwie, poświęceniu się całkiem sprawie ojczystej, dla niej stracił cały majątek, dla niej znosi obelgi ludzi bez czci i wiary. Nic go jednak w gorliwości jego nie zraża.

Ks. Konstanty, walczący w roku 1812 na czele wystawionego przez niego pułku, oddalił się od spraw publicznych z żoną i dziećmi, mieszka w Wiedniu.

Księżna Izabella Czartoryska na cztery lata przed śmiercią schronić się musiała do Galicyi. Tam, czując się bliską zgonu, pisała do ks. Metternicha, "by pozwolił synowi jej starszemu przybyć do niej i przyjąć ostatnie jej błogosławieństwo". Któżby uwierzył, człek ten kamiennego serca, odmówił jej tej słodyczy. Umarła w 93 roku życia swego.

(1) Statki wodne.

(2) F. D. Kniaźmina.

KONIEC.