Jan Gnatowski

Z DOLINY ŁEZ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

NA ŚMIERĆ.

DOCZEKAŁ!

KRA! KRA! KRA!

OSTATNIA MSZA.

Z DOLINY ŁEZ

Gnatowski Jan

NA ŚMIERĆ.

1863.

I.

Stanisławowi i Jadwidze Tarnowskim.

Przez tych kilka tygodni było u nas dziwnie duszno i ciężko. Poprostu nieszczęście wisiało w powietrzu, czuło się, jak szło ku nam krok za krokiem. A przecież pobyt nasz w Kijowie nie był od początku ani spokojny, ani wesoły. Od czasu jak Staś siedział w fortecy, mogłem przywyknąć do przestraszonych i wybladłych twarzy, do szeptów po kątach, takich, jak przy chorym lub nieboszczyku, do tłumionych płaczów, o których powód nie wolno mi było pytać. Nie dziwili mnie już nieznajomi, przychodzący do nas ukradkiem o różnych porach dnia i nocy i znikający gdzieś po cichu tylnem wejściem, po tajemniczej naradzie z mamą i panną Felicyą, za zamkniętemi drzwiami salonu lub sypialni. Tyle razy widziałem moją matkę śmiertelnie znużoną i znękaną, gdy wracała z całodziennego biegania po kancelaryach i urzędach, że mnie to już ani przestraszało ani nawet smuciło, jak dawniej. W ośmiu latach jest się takim egoistą! Teraz jednak było widocznie coś gorszego, niż przedtem. Wszyscy u nas w domu chodzili jak struci, swoi i obcy. Gdy ktoś nadszedł, zaczynały się szepty, przerywane łzami — ale o co chodziło, nie mogłem się dowiedzieć. Gdy się dopytywałem, zbywano mnie jakimś słabym wykrętem, w który nie wierzyłem.

Raz wreszcie powiedziała mi panna Felicya:

— Staś chory, bardzo chory. Módl się za niego gorąco — może cię Bóg wysłucha.

Modliłem się więc i dlatego, że Stasia kochałem, i dlatego, że ostatecznie nic innego nie miałem do roboty. Nikt na mnie nie zwracał uwagi. Czasem która z pań czarno ubranych, jakich tyle wciąż przychodziło teraz do nas, przycisnęła mnie do piersi, kiwając głową i szepcąc: Biedny, biedny Stefku! Dlaczego jednak ja miałem być biedny, skoro chorym był mój brat — tego nie byłem w stanie zrozumieć. Na prawdę tak bardzo biednym się nie czułem, choćby dlatego, że pierwszy raz w życiu mogłem robić, co mi się tylko podobało. W domu cały porządek dnia był przywrócony do góry nogami. Żadnych stałych godzin obiadu i kolacyi, żadnych lekcyj. Leonia, wyprawna panna służąca mojej matki, a teraz szafarka i zarządczyni naszego miejskiego gospodarstwa, chodziła jak nieprzytomna z opuchłemi oczyma, nie kłócąc się z kucharzem i nie łając pokojówki. Panna Felicya nie robiła mi uwag, że się źle trzymam i nie poprawiała moich francuskich frazesów — kiedy mamy nie było, stała w oknie wyglądając jej i wzdychając — kiedy mama wracała, nie odchodziła od niej ani na chwilę.

Mama przez te dwa tygodnie zmieniła się nie do poznania. Zawsze delikatna i wątła, teraz blada była jak wosk a przezroczysta jak alabaster, oczy tylko paliły się, zapadłe głęboko, błędne, napół przytomne, niby gromnice. Wchodząc, rzucała najczęściej pannie Felicyi i Leonii, biegnącym na jej spotkanie, jedno słowo, jakby wydarte z gardła: „Daremne, wszystko daremne", i szła wraz z niemi, słaniając się, do domowego ołtarzyka, przy którym długie godziny spędzała, klęcząc lub leżąc krzyżem.

Czasem, gdy mnie zobaczyła, chwytała gwałtownie tuląc do piersi i okrywając głowę pocałunkami, które mnie paliły jak ogień.

— Dziecko moje, szeptała, dziecko nieszczęsne, ostatnie... Ty już jeden... Ty mi tylko zostajesz. Ojciec w grobie a brat, Staś mój, najdroższy, rodzony, syn mój... O Jezu, Jezu, Jezu!

I potem odtrącała mnie namiętnym ruchem.

— Nie, ty mi go nie zastąpisz, nigdy, nigdy!

Raz wreszcie wieczorem, wpadł wuj Ksawery.

Lubiłem go bardzo i cieszyłem się ile razy przychodził, bo niedość, że miał zawsze dla mnie cukierki i jabłka po kieszeniach, ale i zapas dykteryjek, konceptów i figlów takich jak nikt. I nietylko mnie umiał zabawić ale nawet Leoncia wiecznie nadąsana, rozchmurzała się, gdy przychodził, nawet panna Felicya przestawała gderać i mama, zamyślona zawsze i smutna, uśmiechała się na jego widok.

Istotnie, gdzie się zjawił ze swoją wielką łysiną i nasztorcowanymi wąsikami, wchodziło z nim jeżeli nie wesele, bo w tych czasach trudno o nie było, to przynajmniej chwilowe uspokojenie i zapomnienie o gniotących troskach.

Tym razem jednak wuj Ksawery posępny był, jak noc. Otworzył drzwi pocichu i zatrzymał się na progu, oglądając się w około.

— Kazi niema? — szepnął.

Panna Felicya podbiegła ku niemu, przestraszona..

— Co się stało? — zawołała.

— Kazia nie wróciła? — powtórzył.

— Nie, jeszcze jej nie ma. Ala na miłość Boga, coś jest, pan coś wie? Mówże pan prędzej!

Przedpokój był wielki i ciemny, tylko mała lampka migotała w kącie. Przytuliłem się do ściany cichutko, nasłuchując i zapierając oddech w piersiach, żeby się nie zdradzić, że tu jestem i słyszę.

Wuj Ksawery milczał przez chwilę, jakby mu brakło oddechu. Wreszcie rękami rozwiódł i wyjęknął:

— Nieszczęście!

Panna Felicya chwyciła go za ramiona.

— Jezus Marya, — krzyknęła — już?

Wuj pochylił się ku niej i powiedział coś stłumionym głosem, czego nie mogłem dosłyszeć. Odbiły się o moje uszy dwa wyrazy tylko.

— Podpisany... Pojutrze...

Panna Felicya stała przez chwilę jak skamieniała, zakrywszy twarz rękami.

— A ja nie wierzyłam, spodziewałam się — szepnęła — a teraz... I nic już, żadnej rady, żadnego ratunku?

Wuj poruszył głową.

— Czegoż się nie robiło? — rzekł powoli, bezdźwięcznym głosem. I tu, i w Petersburgu. Od czasu przecie jak w jego sprawie zaszła ta nieszczęsna komplikacya, poruszyliśmy wszystkie sprężyny. Sam myślałem, że uda się — tymczasem...

— Biedna, biedna matka — szepnęła panna Felicya.

Stali teraz przy sobie, milcząc. W sąsiednim pokoju słychać było miarowy stukot ściennego zegara. W tej ciszy zrobiło mi się bardzo straszno i doznałem takiego uczucia, jakby tych dwoje ludzi nieruchomych i milczących, było parą ludzi umarłych. Chciało mi się płukać... ale się wstrzymałem z wielkim wysiłkiem.

Tymczasem wuj Ksawery zbliżył się do panny Felicyi tak, że ich głowy prawie się dotykały i zaczął jej coś mówić prędko i cicho. Nie mogłem nic prawie dosłyszeć. Tu i owdzie tylko jakieś pojedyncze słowo dochodziło do mnie. Panna Felicya słuchała z gorączkowem zaciekawieniem..

— Więc jutro rano, prawda? — szepnęła. I księżna z pewnością...?

— Z wszelką pewnością... Tylko Kazia... żeby przedtem nie wiedziała... Wszystko od tego ostatniego kroku zawisło, a niechby siły nie dopisały... Niech więc nie wie...

— Któżby jej powiedział? — oburzyła się naraz panna Felicya. O to proszę być spokojnym; zresztą i tak nikt...

— W mieście wszyscy wiedzą już, rzekł wuj. Jutro w kościele co żyje...

Panna Felicya zalała się łzami.

— Tak, to jedno zostało, szepnęła urywanym głosem; — jeden Bóg !

Weszli do salonu, a ja w tejże chwiłi, drugiemi drzwiami wpadłem do Leonci, zajętej jakąś robotą w sypialni.

Musiałem być bardzo zmieniony na twarzy, ba Leoncia mimo swojej fluksyi i przygnębienia, zwróciła na mnie uwagę.

— Co ci jest Stefku? spytała, odwracając głowę od szycia; przestraszyłeś się czego, czy co?

— Leonciu, — zacząłem, dławiąc się. — Leonciu... coś złego.. panna Felicya... wuj Ksawery...

I wybuchnąłem płaczem. Leonia uderzyła w dłonie.

— Matko najświętsza, — krzyknęła — pewnie nasz Staś...

I wybiegła do salonu.

Tego wieczora nie widziałem już ani Leonci, ani panny Felicyi, ani mamy. Horpyna, pokojówka, rozebrała mnie i została przy mojem łóżku, pókim nie zasnął, opowiadając mi bajki. Opowiadała je bardzo pięknie i była to dla mnie największa nagroda, gdy mi pozwalano jej słuchać; tym razem jednak nie słyszałem ani słowa.

Czułem, że coś strasznego się stało, nie wiedziałem tylko co. Ale to wiedziałem, że chodziło o Stasia.

II.

Ubierałem się na drugi dzień sam jeden w pokoju, nie widząc żywej duszy od rana, kiedy mnie naraz uderzył turkot powozu, zatrzymującego się przed domem.

Uliczka, przy której mieszkaliśmy, była ustronną i mało zaludnioną. Wśród ogradzających ją parkanów, rzadko kiedy wóz się przesunął — rzadziej jeszcze przejeżdżał zwoszczyk. O powozach nie było mowy. Tem bardziej mnie zajął wspaniały ekwipaż z liberyjną służbą, stojący przed gankiem. Wybiegłem do przedpokoju. Panna Felicya spotykała tam właśnie i prowadziła do salonu starszą damę, w której poznałem księżnę. Widywałem ją nieraz, ale zawsze piechotą, i w czerni. Obecnie, uderzył mnie przedewszystkiem strój jej, dla oka przywykłego do żałoby niezwykły: suknia popielata i fioletowe kwiaty u kapelusza.

Przypomniałem sobie w tej chwili kolorowe kokardy i wstążki, któremi kilkakrotnie panna Felicya ubierała mojej matce jej czarne ubranie. Poznawałem potem zawsze, że mama jedzie na audyencyę do generała gubernatora. Oczywiście musiała tam jechać teraz księżna.

Przez kilka minut z salonu i sypialni słychać było gwar urywanej rozmowy i posuwanych sprzętów. Wreszcie drzwi się otwarły i mama wyszła do przedpokoju, oparta na ramieniu księżnej, jeszcze bledsza i bardziej osłabiona niż zwykle. Panna Felicya biegła za nią, przytrzymując ją i upinając szpilkami fioletową szarfę dokoła czarnego kapelusza.

— Jeszcze chwilka — wołała zadyszana. — Trzeba przecie żeby leżało porządnie. Gotowe się rozpiąć a wtedy powiedzą, że pani umyślnie w żałobie przyjechała.

Księżna spojrzała na zegarek.

— Mamy dosyć czasu — rzekła. — Generałowa nie siada do śniadania przed dziesiątą, a właśnie w tym momencie chcę ją uchwycić.

Moja matka stała nieruchoma i obojętna, jakby nie słysząc i nie widząc, co się z nią dzieje. Panna Felicya krzątała się koło niej, wspinając na palce swoją maleńką figurkę i podskakując swoim zwyczajem. Skończyła wreszcie, wiążąc wstążki od kapelusza w kokardę u szyi

— No, teraz będzie się trzymać — rzekła, odstępując.

Mama koniec wstążki podniosła zwolna do oczu, a potem skręciła ją w ręku nerwowym ruchem.

— I pomyśleć — rzekła do księżnej głuchym, rozbitym głosem — że tam moje dziecko w kaźni, w nędzy, w oczekiwaniu śmierci, a tu w sercu ból i strach, i rozpacz, że trzeba iść do nich, do tych... czołgać się przed nimi o litość, o łaskę, o życie... i do tego wszystkiego brać na siebie kolorowe kokardy.

— Pomyśl pani, że to dla niego, dla ratunku syna — szepnęła księżna, obejmując i przyciskając do siebie moją matkę.

— Dla Stasia, dla naszego chłopca drogiego — dodała panna Felicya, nachylając się do jej ręki.

Drzwi się zamknęły. Przez chwilę słyszałem kroki na schodach, potem z ulicy doleciał trzask zamykających się drzwiczek i głuchy turkot karety po błotnistej ulicy. Potem zrobiło się cicho. Otworzyłem drzwi chcąc wejść do jadalni, kiedy mnie zawrócił głos panny Felicyi.

Spojrzałem na nią. Siedziała w kącie przedpokoju, z rękami opuszczonemi bezwładnie, z szklanemi, nieruchomemi oczyma Ona, taka żywa i kręcąca się bez wytchnienia! Jej ospowata twarz o twardych i nieregularnych rysach, wyglądała brzydziej niż zwykle. Nos poczerwieniał i zaostrzył się, głowa się trzęsła jak u staruszki i zwolna, tocząc się jedna za drugą, spływały po żółtych policzkach wielkie łzy.

Nie mogę powiedzieć, żebym ją lubił. Nie byłem wówczas w stanie ocenić, ani jej przywiązania do nas wszystkich, ani tych gruntownych cnót, które u poczciwej starej panny, od trzydziestu lat należącej do naszej rodziny, ukrywały się pod powłoką wpadających w oczy słabostek i dziwactw. Widziałem tylko tę powłokę odstręczającą nieraz a zawsze prawie śmieszną i pamiętałem dobrze, że dla mnie panna Felicya była kodeksem przyzwoitości, prostego trzymania się i dobrych manier i że myśl o niej łączyła się koniecznie z myślą o gderaniu, o gramatycznych regułach Noela i Chapsala i o szalika, owijanym mi na szyi w najgorętsze dni letnie. Teraz jednak podbiegłem do niej i przytuliłem głowę, obejmując ją serdecznie rękami, tak jak to czyniłem z mamą.

— Co pannie Felicyi jest? — zawołałem. — Czego panna Felicya płacze?

Ona mnie z niezwykłą u niej czułością przycisnęła do serca.

— Czemu ? — odpowiedziała przez łzy; — czemu? Ach, bodajbyś zbyt prędko nie dowiedział się o tem biedny, biedny mój chłopcze!

Znowu więc miałem być biedny! Dla czego?

— Czy może Stasiowi gorzej? — zapytałem. Panna Felicya zakryła twarz rękami.

— Gorzej, o wiele gorzej, — rzekła przytłumionym głosem. — Nawet całkiem źle. Módl się za niego, Stefku. Bóg czasem wysłuchuje dziecinne modlitwy. Albo chodź ze mną, pójdziemy do kościoła.

Wyszliśmy za chwilę. W kościele modliło się mnóstwo osób, prawie jak w niedzielę. Przed ołtarzem Matki Bożej po prawej stronie aż czarno było, tyle pań w żałobie klęczało obok siebie lub leżało krzyżem. Trzymając mnie za rękę, podeszła tam panna Felicya.

— Klęknij Stefku i módl się, módl się bardzo gorąco za biednego Stasia.

Mówiąc to, upadła na kolana, a za chwilę z jękiem głuchym rozciągnęła ręce i położyła się krzyżem na zimnej i wilgotnej posadzce.

Przed ołtarzem Bogarodzicy kończyła się właśnie wotywa. Ksiądz Osmólski ją odprawiał, ten sam, o którym słyszałem, że spowiadał więźniów w fortecy i skazanych odprowadzał na śmierć. Był to młody ksiądz, szkolny kolega Stasia. Mama lubiła go bardzo, mogła z nim mówić o synu. Bywał też u niej często i niejeden wieczór zimowy przeszedł mi na słuchaniu jego pełnego, metalowego głosu, który mi brzmiał w uszach jak muzyka.

Dziś głos mu nie dopisywał. Urywał się i słabł co chwila, przy Ite missa est całkiem uwiązł w gardle. Twarz miał też zmienioną i bladą. Dziwna rzecz zresztą : to samo widziałem u wszystkich znajomych osób, będących w kościele, a było ich bardzo wiele, prawie wszyscy, i wszyscy jacyś zmieszani, niespokojni i smutni. Co chwila któraś z pań, podchodząc ściskała mnie, pytała z cicha o mamę i przykładając chustkę do oczu, klękała z boku. Ciotka Aniela, siostra mamy, łkała, schylona ku ziemi. Stryjenka Zygmuntowa leżała krzyżem obok panny Felicyi, a tuż przy ołtarzu, w jej ruchomem mechanicznem krześle zobaczyłem z prawdziwem zdumieniem babcię Justynę, najstarszą w naszej rodzinie, sparaliżowaną, ślepą i głuchą, nigdy prawie nie opuszczającą mieszkania.

Ostatnia ewangelia skończyła się tymczasem. Ksiądz ukląkł na stopniach ołtarza. W kościele zrobiło się bardzo cicho, wszystkie oczy zwróciły się ku ołtarzowi.

— Pomódlmy się na intencyę Bogu wiadomą. Prośmy Matki Najświętszej....

Słowa się urwały i znów było cicho przez chwilę. Naraz od tylnych ławek rozległ się głośny jęk i płacz i w tejże chwili kościół cały zatrząsł się od łkania. Jak iskra, gdy padnie niespodzianie na wysuszony a palny materyał, wybucha ogromnym płomieniem i odrazu morzem ogni rozlewa się dokoła, tak i z tych serc wielu obciążonych i smutnych, pełnych goryczy i trwogi, wylało się na zewnątrz to wszystko w jednej chwili, co w nich się kryło cierpienia i żalu. Ale w tych czasach cierpieć było wolno, ale nie wolno było cierpienia wyjawiać i skarżyć się na nie. Ksiądz Osmólski zerwał się szybko i zwracając się ku płaczącemu tłumowi, zawołał gromkim głosem:

— Cicho, na miłość Boga, cicho!

A potem dobywając wszystkich sił po nad ten huragan jęków i krzyków boleści, pełną piersią zaintonował:

— Pod Twoją obronę!

I zrobiła się rzecz dziwna. Jęk nie ustał, płacz nie zmilczał, ale i jęk i płacz przeszedł odrazu w śpiew i modlitwę, zlały się z potężnym głosem organu i popłynęły w górę nutą kościelnej pieśni. Tylko, że ta pieśń inną była niż zwykle. Drgały w niej wszystkie łzy, bardzo długo wtłaczane w głąb duszy przez ten tłum w żałobie; dźwięczał ból bezbrzeżny jak bezmierną była niedola tych ludzi, dźwięczała skarga bez nadziei na ziemi i prośba o litość, o zmiłowanie, o kroplę rosy niebieskiej dla ust spalonych cierpieniem i serc wyschłych z tęsknoty. „Pod Twoją obronę..."

I wyciągały się ręce, i podnosiły się oczy pełne łez ku temu niebu, w którem jedyna była ucieczka i otucha, skoro wszystko zawiodło na ziemi. I te wszystkie serca obciążone i smutne chyliły się w proch przed Tą, którą zwały swą „Panią" i z ust drgających bolem, szło wołanie pokorne a gorące „Prośbami naszemi nie racz gardzić w potrzebach naszych". Ach, te potrzeby były tak wielkie, prośby tak naglące, nędze tak nieznośne, a Ta, do której się zwracały oczy, usta i serca, wszak była Orędowniczką, wszak była Pocieszycielką, wszak od tylu wieków była Królową tego ludu!

Wiele lat przeszło od tej chwili Życie zgięło mnie ku ziemi i zahartowało serce Szron jesieni padł na kwiaty mej młodości i na wspomnienia lat dziecinnych, warząc jedne, zmiatając inne bez śladu. Widziałem cierpienie i ludzi, co z cierpienia umierali, patrzałem na konwulsye konających, słyszałem jęki rannych. Żaden odgłos ziemi nie zagłuszył w mej pamięci hymnu słyszanego w kijowskim kościele, w tym dniu pamiętnym, posępnym i ciemnym jak ten, który miał przyjść po nim.

III.

Wracając do domu, spotkaliśmy na schodach Leońcię.

Panna Felicya rzuciła się do niej.

— I cóż, zawołała, czy pani przyjechała? Leońcia nie odpowiedziała nic. Chwyciła pannę

Felicyę za ramiona i popchnęła ją do jadalni; potem w kącie, pod oknem, urywanym głosem zaczęła jej coś mówić. Słyszałem tylko wykrzykniki panny Felicyi:

— Jezu miłosierny! Jutro! I nawet widzieć się z nim nie dają! Nawet matce syna pożegnać! O, nieszczęście! O Boże, Boże!

Wreszcie Leońcia skończyła. Wtedy obie kobiety wybuchły głośnym płaczem i rzuciły się sobie w objęcia. Ale panna Felicya w tejże chwili przytłumiła łkanie.

— Ciszej, na Boga, szepnęła; pani marszałkowa gotowa posłyszeć.

Leońcia potrząsła głową i ręką.

— Pani marszałkowa jest w sypialnym pokoju. Przy niej ksiądz prałat i pani podkomorzyna. Ztąd nie słychać. A zresztą wszystko jedno. Wie o wszystkiem.

— I o tem, że jej syna nie dadzą pożegnać?

— I o tem.

— I jakże to stało się? Czy słyszałaś?

Księżna opowiedziała. Przyjechali, powiada, do pałacu — księżna, że to ma wstęp wolny do tej moskiewicy, więc z naszą panią prosto do jej pokojów, bez anonsowania, boby pewnie nie przyjęła. Generałowa, słyszę, zmieszała się okropnie. Pani Marszałkowej coś tam bąkała niewyraźnie, a potem księżnę bierze na stronę. „Daremnoś, mówi, i mnie i tej nieszczęśliwej zrobiła przykrość. Rzecz skończona. Mój mąż wczoraj wieczorem wyrok wojennego sądu potwierdził. Mnie jeszcze przedtem, kiedy księżna w tej sprawie przyjeżdżałaś do mnie, zakazał do tego się mieszać. Możeby i chciał co zrobić, ale nie może. On nie cesarz — sam się obawia". Księżna się pyta: „A gdyby do niego jeszcze szturm przypuścić? Toż to matka — toż jej o życie dziecka chodzi!" Moskiewica na to: nie i nie. Aż wreszcie rozpłakała się. „Osądź sama. mówi; jaż przecie nie z kamienia, mnie żal i serce boli, jak patrzę na tę nieszczęśliwą, ale cóż zrobić, cóż zrobić? Nieszczęście! Rady żadnej. Jedno chyba wam już uczynię, choć mąż będzie na mnie wściekły za to: puszczę was do jego kancelaryi przez moje apartamenta. Nie pomoże to, wiem, ale niech choć nic wam na sumieniu nie zostanie". Tak i zrobiła.

— Więc pani widziała generała?

— A jakże. Widziała. Uklękła przed nim, ona, taka wobec nich dumna. Ale czegoż matka dla dziecka nie zrobi? Księżna mówi, że on był jak z lodu Grzeczny, zimny, obojętny, jakby to nie o życie ludzkie chodziło. O przeklęty! Bodajby...

Panna Felicja zakryła jej usta dłonią.

— Cicho, Leonciu, uspokój się, nie przeklinaj, bój się Boga! Mów dalej. Cóż generał?

— A cóż? Podniósł panią, posadził, wody kazał podać i bardzo grzecznie powiedział, że nie zrobi nic ale to nic zgoła. Ten zwierz w ludzkiej postaci, kat w białych rękawiczkach! I Pan Bóg patrzy na to!

Panna Felicya przerwała jej znowu.

— Leonciu, nie bluźnij. Nie dodawaj grzechu do nieszczęścia. Wola Boża. Więc i widzieć się nie pozwolił?

Leońcia wstrząsnęła głową

— Nie mogę, mówi, mam rozkaz wyraźny. Potem powiada — słyszy pani tego łotra, tego szatana! — widzenie z nim oddziałałoby zgubnie na zdrowie pani, a jemu odebrałoby spokój i rezygnacyę, tak potrzebną w jego położeniu. Uważa pani, panno Felicyo? On dba o zdrowie naszej pani, o spokój naszego Stasia... O Jezu, Jezu!

Panna Felicya pochyliła głowę w milczeniu.

— Kto wie — szepnęła — może było w tem jednak trochę słuszności.

Leońcia oburzyła się.

— Będzie im panna Felicya jeszcze słuszność przyznawać — zawołała. — A jak Stasia naszego nie stanie, a naszej pani — o Matko Najświętsza — nie dadzą go choć raz jeszcze przed śmiercią zobaczyć, pożegnać, to co wtedy będzie? Czy nie będzie to ją do końca życia gryść i szarpać, że jej tego nie pozwolili zrobić ?

— Prawda — szepnęła spuszczając głowę panna Felicya straszna prawda...

Leoncia chciała coś dalej mówić, ale w tej chwili wszedł do pokoju ksiądz prałat.

— Niech panna Leonia pójdzie do pani marszałkowej — rzekł.

Ksiądz prałat Dobszewicz, spowiednik mojej matki i przyjaciel, doradca, duchowny kierownik całej naszej rodziny, był jedną z najbardziej znanych a może najbardziej szanowaną postacią w Kijowie. Jego sucha, ascetyczna twarz o surowym profilu starca i głębokiem, uderzającem chwilami z pod brwi krzaczastych, jak piorun, spojrzeniu, przejmowała czcią nawet tych, u których nie budziła sympatyi. Święty może trochę więcej na modłę groźnych proroków starego zakonu, niż wedle pełnego słodyczy wzoru Franciszka Salezego lub Wincentego a Paulo, ten stary ksiądz z głębi żmudzkich borów, imponował raczej, niż pociągał. Było w nim jednak bardzo wiele i bardzo głębokiego uczucia, tylko że przez lat tyle stawiając więcej od innych czoło burzy, wgniótł to uczucie w głąb duszy i stał się podobny do granitu, o który odbijają się daremnie hucząc, szalejąc morskie bałwany i nawałnice. Teraz właśnie musiał na to patrzeć, jak przemoc obca, przeciw której przez życie całe walczył z cichą wytrwałością litewską, przykładała siekierkę do dzieła całego tego życia. Od dwudziestu lat kapelan, profesor, poniekąd moralny przywódca polskiej i katolickiej młodzieży na tym schyzmatyckim rosyjskim uniwersytecie, stał teraz właśnie wobec najcięższej i najstraszliwszej chwili życia: wobec wyroku śmierci wydanego na jego katedrę w uniwersytecie i jego ukochaną uniwersytecką kaplicę, patrzeć musiał na całe jedno pokolenie swojej młodzieży, zagrożone zagładą lub wygnaniem, gnijące w więzieniach fortecznych i kazamatach Prozorowskiej baszty. A jednak i teraz ten stary ksiądz stał nieugięty i niezachwiany, tylko więcej bruzd miał na czole, tylko surowiej i smutniej patrzały siwe oczy z pod brwi ściągniętych.

Zaledwie Leońcia wyszła, zwrócił się do panny Felicyi, całującej jego rękę

— Czyście przygotowały co potrzeba do nabożeństwa? Pewnie zapomniałyście w tym waszym smutku i kłopocie.

Panna Felicya klasnęła w dłonie.

— Prawda, zawołała. Na śmierć zapomniałam. Ale wszystko jest w domu. Tylko urządzić trzeba. Zaraz się tem zajmę. Proszę okna od ulicy zasłonić, żeby kto nie podpatrzył i nie doniósł.

Był w tych czasach pełnych klęski i grozy zwyczaj w Kijowie, że ilekroć większe niebezpieczeństwo groziło jednemu z fortecznych więźniów, a tem bardziej, jeżeli którego z nich skazano na śmierć, rodzina i przyjaciele nieszęśiwego zostawali przez całą dobę i więcej, aż do rozstrzygnięcia sprawy lub do wykonania wyroku, na wspólnej, nieustannej modlitwie. Od wczesnego rana zbierano się w kościele, gdzie wszystkie Msze święte ofiarowane bywały na tę intencyę. We łzach, krzyżem leżąc, słuchały nabożeństwa, matki, żony, córki tych, na których wydawano właśnie wy rok śmierci lub Sybiru. Gdy Msze się pokończyły, u rodziny w pomieszkaniu urządzano pokryjomu ołtarz, przed którym, zmieniając się kolejno, klękali znajomi i bliżsi, a nawet dalecy i nieznani, złączeni tylko braterstwem współczucia, które w tych smutnych dniach było jedynym jaśniejszym promieniem dla serc zbolałych i wspólnym, potężnie wszystkich zespalającym węzłem.

Panna Felicya, z pomocą Leońci i ciotki Anieli, ustawiała w małym, ciemnym gabineciku obok sypialni ołtarzyk. Na białym obrusie, pomiędzy sześciu woskowemi świecami, jaśniała złota szata Berdyczowskiej Bogarodzicy, a przy niej poczerniały srebrny relikwiarz, który pradziad miał z sobą pod Wiedniem. Tymczasem drzwi od przedpokoju nie zamykały się. Ciągle ktoś wchodził i, nie zatrzymując się, spieszył do improwizowanej kaplicy.

IV. 

Na palcach, po cichu wcisnąłem się do sypialni. W swoim wielkim fotelu koło łóżka siedziała mama. Zdawało się, że śpi, bo oczy miała pół przymknięte, nieruchome, jakby martwa, bez jednej kropli krwi. Prałat stał koło niej, trzymając w rękach dłoń jej zwisłą bezwładnie na poręczy. Babcia podkomorzyna siedziała obok nachylona, wpatrując się w tę biedną twarz, z której zdawało się, że życie uciekło., Leońcia stała w głowach, nacierając jej skronie jakimś płynem. U kolan klęczała wnuczka babci podkomorzyny, kuzynka Anusia, w grubej żałobie po ojcu, którego przed trzema miesiącami Murawiew powiesił w Wilnie.

Patrzałem przestraszony, milczący, z rozwartemi szeroko oczyma. Rozumiałem już wszystko: tyle już

słyszałem i widziałem od przybycia naszego do Kijowa! Staś, brat mój jedyny, skazany był na śmierć i jutro, jutro już miano wykonać na nim wyrok, jak przedtem wykonano na Zielińskim, Podlewskim, Rakowskim i tylu innych.

Ksiądz mię zobaczył w tej chwili. Musiała mu jakaś myśl wpaść do głowy, bo przez minutę stał patrząc na mnie z wahaniem, potem chwycił mnie za obie ręce i przyciągnął do matki, a raczej poprostu rzucił na jej kolana.

— Masz pani jeszcze jedno dziecko, pani Kazimiero, rzeki do niej. Przyjdź do siebie, panuj nad twoim bólem, szanuj życie, bo ono dla niego potrzebne.

Słowa te zbudziły mamę z odrętwienia. Poruszyła rękami wyciągniętemi przed siebie, szukała mnie przez chwilę, jak przez sen, ale kiedy płacząc głośno przytuliłem się do niej, odepchnęła mnie.

— To nie on, zawołała rozdzierającym głosem; to nie Staś mój! Gdzie tamten, gdzie mój pierworodny, najdroższy, jedyny? Puście mnie do niego, puśćcie, nie trzymajcie! Niech choć mury zobaczę w których go więżą — niech zobaczę ludzi, którzy go strzegą. Niech mi choć popatrzeć na niego dadzą — choć raz jeden do serca przycisnąć... O, puśćcie mnie przez litość! Na miłosierdzie Boże, uspokój się pani, — rzekł ksiądz, wstrzymując ją i sadzając szamoczącą się konwulsyjnie w fotelu. W Petersburgu, ambasadorowa jeszcze raz miała cesarzowę błagać o łaskę. Pan Ksawery siedzi od rana w biurze telegraficznem — może przyniesie lada chwila wiadomość....

Mamie wzrok rozjaśnił się.

— Więc macie jeszcze nadzieję? — zawołała — więc jeszcze jest ratunek?

— Bóg wielki, — rzekł ksiądz — do ostatniej chwili ufać i spodziewać się trzeba.

Mamie głowa opadła znów na piersi.

— Nie, — odparła ponuro — daremno. Serce mi mówi, że daremno. Żadnego nie ułaskawiono, nie ułaskawią i jego.... Oni go już nie puszczą ze szponów swoich. Wypiją krew ciepłą z pod jego serca, jak kruki. I nie uśmiechną się już do mnie usta kochane, które w kołysce jeszcze śmiały się, ile razy schylałam do nich głowę, i zagasną oczy takie jasne, takie śliczne, moje gwiazdy, oczy mego Stasia... i ja go już nie zobaczę nigdy, nigdy!...

— Gdybyś go nawet nie zobaczyła na ziemią zobaczysz w niebie, gdzie na ciebie czekać będzie u Boga, — rzekł ksiądz poważnie.

Ona głową potrząsła.

— W niebie — wiem, wiem, ufam w to, ale widzi ksiądz, to tak daleko... a żyć trzeba będzie i życie takie ciężkie, takie długie... A jak żyć bez Stasia? Ksiądz nie wie, nie rozumie mnie, ksiądz może mnie oskarża o brak wiary, o brak rezygnacyi. Ale nie — ja we wszystko wierzę, ja nie buntuję się.... Ale ja matka a on, on moje dziecko ukochane, moje pierwsze.... I oni mi go chcą wziąć, wziąć na zawsze. I nawet nie dadzą oczom moim spojrzeć na niego, nie dadzą sercu przytulić go po raz ostatni! A ja go przecie pod tem sercem, nosiłam, ja życie moje włożyłam w to dziecko moje i teraz....

Staliśmy wszyscy bez ruchu, tłumiąc łkanie. Ona siedziała nieruchoma także, z oczyma wpatrzonemi w dal. W ciszy, głos jej bezdźwięczny i głuchy rozlegał się jak jęk rozbitego dzwonu.

— Ksiądz może nie wie, czem dla mnie było to dziecko. Mój Eustachy, kochany, najlepszy — ojcem mógł być dla młodej dziewczyny, gdy mnie wiódł na kobierzec. Przytem gospodarstwo, interesa, urząd. Gościem był w domu. Kiedy wpadł na chwilę, rzucał mi przelotną pieszczotę — i znów byłam samą. Węzła między nami brakło: nie było dziecka. I szły lata samotne i bardzo smutne. Więdło mi życie, więdło serce. I myślałam, że już tak zawsze będzie, że na mojej drodze nigdy już słońce nie zabłyśnie. Aż wreście — Bóg mi dał jego....

Urwała i przez kilka minut milczała, wyczerpana. Słuchaliśmy, wstrzymując oddech. Zaczęła znowu.

— Nie spodziewałam się już dzieci; kiedy miał przyjść na świat, pewni byli wszyscy, że przyjdzie nieżywy. Kiedy się ocknęłam po długiej nieprzytomności i ty sama, ciociu, podałaś mi go do rąk, wierzyć nie chciałam, że on mój, że żyje. Cóż dziwnego, że to dziecko, wyglądane tak długo i daremnie, w końcu poprostu darowane mi przez Boga, pokochałam goręcej, namiętniej, niż się zwykle kocha, niż się może kochać godzi. Tem bardziej, że dziecko to stało się węzłem między mną a Eustachym i że przez tyle lat pozostało jedynem...

— ...Od urodzenia Stasia zmieniło się u nas wszystko. Maleństwo w kolebce stworzyło w domu naszym ognisko, rodzinę, małżeńską miłość. Teraz dopiero poznałam Eustachego, jakim był i wiele był wart. Teraz dopiero i on mnie pokochał. Młodsze dziatki umierały jedno po drugiem, zaraz po urodzeniu. Tem potężniej rosło przywiązanie do tego jedynego, którego Bóg nie odbierał. A przytem — jak on umiał na to przywiązanie zasłużyć!

Ksiądz skinął głową i ręką po oczach przesunął.

— Znam go przecie, szepnął miększym, niż zwykle, głosem. Uczniem był moim aż do chwili... uczniem ukochanym.

Mama poruszyła się nerwowo.

— Nie znasz go ksiądz — przynajmniej nie tak, jak ja. Nikt nie zna tak dziecka, jak matka... Czyś przeczuwał nad nim połowę nocy jego dzieciństwa? Czyś wpatrując się ze drżeniem na jego twarzyczkę wybladłą od choroby lub spieczoną gorączką, modlił się do Boga, żeby twoje życie wziął w zamian za gasnące w twych oczach życie twego dziecka? Czyśśledził za każdym jego ruchem, za każdem słowem, za budzącą się myślą w jego głowie, za uczuciem, rozkwitającem jak kwiat wiosenny w tem małem serduszku? Nie — cudze dzieci miałeś tylko księże; nie mów więc, że znasz, że kochasz, jak właśnie zna i kocha matka!

Zamilkła, wyczerpana wybuchem. Ksiądz nie odpowiadał nic — tylko znów ujął rękę jej w obie dłonie.

Po chwili zaczęła innym, miękkim, przyciszonym głosem:

— Pamiętam, był jeszcze taki malutki, ledwie zaczynał biegać i szczebiotać, przyszli do nas żołnierze. Wojsko w marszu zatrzymało się na odpoczynek. Na obiedzie byli oficerowie, na dziedzińcu muzyka, bębny i śpiewacy. Maleństwo przeraziło się wrzasku, szczęku broni, mundurów — przytuliło się do mnie i szepcze płacząc: „Mamo, ty mnie im nie oddasz, prawda?" A gdym go uspokajała, prosił dalej: „Ale przyrzekasz, mamo, obiecujesz? Jak Bozię kochasz, nie oddasz mię?" Ja obiecywałam i uspokajałam go i śmiałam się, aby go uspokoić lepiej, a serce ścisnęło mi się strachem i bólem. A jeżeli przyjdzie go oddać im kiedyś, gdy dorośnie? A jeżeli nie będę mogła dotrzymać obietnicy? I przyszło... i trzeba było oddać go, i teraz... teraz oni go wezmą całkiem, nazawsze odemnie i nigdy..

Ksiądz jej przerwał.

— Duszy mu wziąć nie potrafią. Ciało gnębić, to im wolno, zabić nawet wolno, ale duszę śmierć wyswobodzi. Wróci do niebieskiego Ojca, jak motyl, zrzucający osłony poczwarki, jak orzeł lecący do światła, wróci omyta w krwi męczeńskiej — po nagrodę.

— A ja — zawołała — a ja co zrobię? A mnie jak żyć bez niego?

Ksiądz spojrzał na nią surowo.

— Czy jego kochasz, czy siebie w nim? — zapytał. — Żal ci go dla ojczyzny, dla Boga? To życie tak krótkie, czyste jeszcze i niewinne, mające się spalić w ogniu ofiary, chciałabyś widzieć zbrudzone nędzami życia, złamane zawodami i cierpieniem, kończące się bez chwały i pożytku? A może taki byłby los Stasia. A teraz...

— A teraz, oni mi go zamęczą, zabiją!

— Bóg ofiar żąda na przebłaganie swego gniewu. Każda ofiara, a zwłaszcza niewinna, zbliża godzinę łaski i przebaczenia, przeważa szalę sprawiedliwości...

Nie żałuj jej, poświęć syna, poświęć serce własne.....

To wola Boża To ofiara dla odkupienia wielu...

Przez chwilę trwało milczenie.

— Wiem o tem, zaczęła wreszcie matka moja cicho. — Wiem, że Bóg żąda ofiary odemnie, wiem, że trzeba ją przynieść, że bunt daremny. Ale ciężko, serce się rwie. Chciałoby się powiedzieć: bądź wola Twoja, a nie mogę, nie mogę...

— A przecie trzeba — rzekł ksiądz. — Trzeba. Chrześcianką jesteś.

— Jestem, chcę być. chcę się poddać. Ale w tem jednem.. O dziecko mi chodzi — o Stasia mego!

— On także modli się w tej chwili. Ksiądz Osmólski jest przy nim, jak ja przy pani. Ale on pewnie się nie buntuje.

— On? Staś mój? O nie! On odważny. On zawsze mówił, że zginąć chce w bitwie, od moskiewskiej kuli. T teraz, nie w bitwie, nie... ale od kuli.. O Boże, Boże !

— Zwróć się do tego Boga, przed którym on teraz się korzy. Złącz się z nim. On zrezygnowany, posłuszny idzie w jasną drogę, ku Bogu. Chceszże rozłączyć się z nim na wieki, kobieto słabego serca ? On teraz powtarza słowa modlitwy Pańskiej, a ty — nie potrafisz go naśladować.

Mówiąc to ukląkł, nie puszczając jej ręki. Klęczeliśmy wszyscy. W ciszy głuchej głos starego księdza zaczął się rozlegać powolny, doniosły. Towarzyszył mu głos kobiecy.

— Ojcze nasz, któryś jest w niebiesiech... Słowa płynęły jedne za drugiemi i urwały się.

— Bądź wola Twoja — powtórzył ksiądz. Matka moja pochyliła głowę ku ziemi i milczała przez chwilę, oddychając ciężko. Wreszcie podniosła do góry twarz bardzo bladą, ale dziwnie spokojną.

— Bądź wola Twoja — rzekła powoli.

V.

Świece się paliły, migocąc żółtymi płomykami i rzucając w czarne zakątki pokoju błyski swoje niepewne i drżące.

Noc jeszcze była — ale od okien, przez muślin zapuszczonych firanek, przedzierać się zaczynała ta niewyraźna szarość, bladawa i smutna, która poprzedza późny, jesienny poranek. Od czasu do czasu, jedna z kobiet klęczących lub leżących krzyżem, wstawała z ziemi i sennym, chwiejącym się krokiem przesuwała się przez pokój pełen cieniów, sama do czarnego cienia podobna. Cicho było. Czasem dawał się słyszeć szept modlitwy lub przez drzwi, uchylone do przyległego salonu, dochodził na chwilę szmer półgłosem prowadzonej rozmowy.

Obudziłem się przed kilku minutami. Spłakany i znużony zasnąłem po północy niespokojnym snem, w kącie sofy narożnej i teraz, napół senny jeszcze i niezupełnie przytomny, patrzałem na ten dziwny i dziwnie posępny obraz. Szukałem mamy. Leżała krzyżem, tak jak ją widziałem przed kilku godzinami, nimem zasnął. Koło niej klęczały ciocia Aniela i panna Felicya.

Tak samo jak wieczorem, nieruchoma w swoim fotelu, z twarzą wyschłą jak pargamin i zrozwartemi szeroko oczyma bez blasku i życia, babcia Justyna siedziała przy samym ołtarzu, podobniejsza do woskowej figury, niż do żyjącej istoty. Ręce tylko, niedotknięte paraliżem, poruszały się wolno, mechanicznie przesuwając różaniec i od czasu do czasu w ciszy nocnej, głos jej rozbity i bezdźwięczny, dobywający się  z głębi piersi, jakby z podziemnej otchłani, rozlegał się po pokoju surowemi, smętnemi słowami psalmu. Było coś bardzo przejmującego i coś strasznegozarazem słyszeć tę staruszkę, dla której zagasły światła i przestały brzmieć wszystkie głosy ziemi, wołałającą z prorokiem do Pana Zastępów, naprzemian o miłosierdzie i o pomstę:

„Dopókiż Panie będziesz zapominać o mnie i twarz Twą odemnie odwrócisz? Dopókiż wróg mój będzie się podnosić nademną?"

„Którego usta pełne są goryczy i zdrady, który zasadzki tajemnie czyni z możnymi, iżby zamordowali niewinnego?"

„Ale Pan rozprasza zamiary pogan i myśli narodów potępia."

„Albowiem wejrzał z wysokiej świątnicy Swojej, aby wysłuchał wzdychania więźniów, aby rozwiązał syny pomordowanych."

„Na słowo Jego czekała dusza moja, nadzieję miała dusza moja w Panu."

Niestety! Dla Stasia nie było już nadziei, nie było jej przynajmniej na ziemi...

W tych cieniach, słabo rozświetlonych posępnymi błyskami gromnic, zrobiło mi się naraz okropnie. Wyobraziłem sobie, że te ciemne postacie, pochylone na podłodze, to szereg trupów, okrytych całunem i że babcia Justyna, ze swoją woskową i nieruchomą twarzą, to także trup, a modlitwa jej głośna, to jakiś straszny głos z za grobu. Zerwałem się, szlochając, i poomacku, uderzając o meble i potykając się, pobiegłem do salonu. We drzwiach zatrzymała mnie Leońcia.

— Panna Felicya tam jest? spytała szeptem.

— Jest... Nie... nie .. wiem... Ja się boję tam... Ja nie chcę...

I czepiałem się, szlochając, jej sukni.

— Niech Stefek mi się zabiera ztąd ze swymi płaczami, syknęła przez zaciśnięte zęby. Takie nieszczęście, a on się maże. Także czas sobie wybrał!

I odtrącając mnie, zawołała po cichu przez drzwi uchylone na pannę Felicyę.

W salonie paliło się kilka świec i lampa na dużym stole, na którym stał dymiący samowar wraz z przyborami do herbaty. Kilka osób skupiło się razem w przeciwnym końcu pokoju, dokoła wuja Ksawerego, który widocznie tylko co przyszedł, bo mokro futro miał jeszcze na sobie i czapkę w ręku.

Panna Felicya podbiegła w tej chwili do niego.

— Co, telegram? zawołała; z Petersburga? Jest nadzieja?

Wuj Ksawery był bardzo poważny a blady jak płótno, on, z którego policzków tryskała zwykle krew i wesołość aż biła. Wąsy mu się nawet opuściły na dół, a ręka trzęsła się, gdy zmięty papier podawał pannie Felicyi, nic nie mówiąc.

Ta wyrwała mu go z ręki i przez chwilę próbowała go czytać.

— Nie mogę, zawołała wreszcie. Łzy nie dają.

— Daj mnie, rzekła babcia podkomorzyna.

I po cichu, szeptem, ale wyraźnie przeczytała słów kilka.

Nie pamiętam dziś ich treści — i po co ? Dość. że ambasadorowa, zajmująca się w Petersburgu uratowaniem Stasia, donosiła swojej przyjaciółce księżnej, w pokrytych słowach, że wszystkie zabiegi chybiły, i że prywatną audyencyę, o którą prosiła w tej sprawie, naznaczono jej.. na czwartek po południu.

A czwartek to był dziś... I dziś rano miano wykonać wyrok.

Przez długą chwilę trwało milczenie. Tyle łez płynęło już w tych dniach ostatnich, że źródło ich wyschło. Stali wszyscy nieruchomi i cisi, oczu nie podnosząc i konwulsyjnie zaciskając dłonie.

Zegar ścienny zaczął powoli wybijać godzinę.

Wuj Ksawery podniósł nagle głowę, jak człowiek budzący się ze snu.

— Szósta, szepnął. Ależ to przecie... o tej godzinie...

— Jezus, Marya! jęknęła panna Felicya; o tej godzinie, w tej chwili...

I nie kończąc, wbiegła do drugiego pokoju i z łkaniem rzuciła się twarzą na ziemię, przed ołtarzem.

Jedni za drugimi — wsunęli się za nią wszyscy. Wuj Ksawery ukląkł przy progu na obydwa kolana, pochylił się tak, że czołem prawie dotykał posadzki i zaczął głośno szlochać.

Dzień się robił mglisty, żałobny, ołowiany. Smugi białego światła szły przez okna, kłócąc się z żółtem światłem świec woskowych i bladym twarzom nadając trupią barwę. Klęczeliśmy wszyscy, milcząc. Czasem tylko urywane łkanie, jęk lub głośniejsze słowo modlitwy przerywało ciszę.

Mama leżała ciągle krzyżem, nieruchoma, jakby umarła.

Nie wiem, jak długo to trwało. Wreszcie skończyło się.

Na ulicy rozległ się turkot, potem słychać było głośne kroki na schodach, w przedpokoju. Ktoś wszedł i zatrzymał się w jadalnej sali, jakby wahając się.

Z nas nikt się nie ruszył. Klęczeli wszyscy dalej — tylko zrobiło się zupełnie cicho. Serca poprostu przestały uderzać. Czuli wszyscy, domyślali się wszyscy, że kroki te znaczą coś strasznego. Zbliżało się, nadchodziło... Przeznaczenie. Ale nikt nie miał odwagi wyjść na jego spotkanie.

Czekaliśmy. Drzwi wreszcie otwarły się.

Na progu stał ksiądz Osmólski, do trupa podobny, skłaniający się. Prałat stanął za nim, podtrzymując go.

Mama zerwała się naraz i klęcząc, głowę zwróciła ku wchodzącym.

Z ust, spieczonych gorączką, wydarło się jedno słowo:

— Już?!

Ksiądz Osmólski podszedł do niej, trzęsąc się. W rękach wyciągniętych trzymał coś i podawał jej. Był to szkaplerz i krzyżyk z medalikami.

— Kazał oddać... matce... bratu... zaczął urywanym głosem.

— Dziękuj Bogu, córko, ozwał się prałat. Bóg cię uczynił godną tego, że dałaś męczennika ojczyźnie, duszę czystą — niebu. Tam on czeka na ciebie w tej chwili, modli się dla ciebie o poddanie i odwagę.

Mama przez chwilę klęczała nieruchoma, z ustami przyciśniętemi do szkaplerza. Byłem tuż przy niej. Przyciągnęła mnie ku sobie i szkaplerz i krzyżyk przycisnęła do moich ust.

Na szkaplerzu były dwie wilgotne, ciemno brunatne plamy.

— Całuj, czcij, naśladuj... szepnęła. To krew twego brata, krew Stasia. To za Polskę, za wiarę...

I znów zrobiło się cicho. I naraz, w ciszy tej rozległ się głos babki Justyny. Ślepa i głucha, nie brała udziału w tem co ją otaczało i podczas ogólnego przerażenia, siedziała w swym fotelu nieruchoma i obumarła. Teraz stało się z nią coś dziwnego. Głowa się podniosła, oczy szkliste i martwe rozjaśniły się niezwykłym blaskiem, na twarzy drgnęło życie, a głos nabrał niebywałej mocy. I posłyszeliśmy ją mówiącą słowa Pisma:

"Jam jest zmartwychwstanie i żywot, a kto we mnie wierzy, nie umrze na wieki."

— Słyszysz — rzekł prałat. — Syn twój żyje! Zmarł jak święty — żyć będzie na wieki!

Mama milczała przez chwilę, trzymając twarz w dłoniach. Wreszcie podniosła głowę — i zdziwiłem się, widząc ją tak spokojną.

— Wierzę w to — rzekła cicho — wierzę sercem całem i dziękuję Bogu. On dał, On wziął.. Wziął na chwałę Swoją, na ofiarę niewinną... Wola Jego święta. Niech się stanie jak On chce, nie jak ja.

I znów upadła krzyżem. Nikt już więcej nie otworzył ust — tylko stary ksiądz ukląkł przy ołtarzyku i zaczął mówić głośno:

— Anioł Pański...

Wieczór był listopadowy, posępny, pełen dżdżów i wichrów. Gąszcz leśna trzęsła się od wściekłych porywów burzy, wśród łamiących się gałęzi przelatywały dzikie poświsty, jęki i wycia, raz do ryku całych stad dzikiego zwierza podobne, to znowu zdające się płaczem i rozpaczliwą skargą potępionej duszy o drżące szyby wiatr rozszalały uderzał raz po raz strugami wody lub garściami oberwanych liści i zdawało się chwilami, że jak one, stary dwór zeszłowieczny ze swemi grubemi murami i narożną basztą porwany zostanie wichrem i uniesiony w powietrze.

W takie smętne i groźne wieczory jesienne dobrze jest siedzieć w kilku przy kominku jasno płonącym, i opowiadać sobie straszne historye o duchach, o niezwykłych wypadkach, o bardzo złych albo bardzo nieszczęśliwych ludziach. Było nas czterech w wielkiej izbie narożnej, dokoła ogromnego komina, na którym palił się cały stos drew. Po szarych ścianach ślizgały się żółte, niepewne plamy światła, rozjaśniając na chwilę wśród cieniów to stary polski pancerz, to szwedzki hełm lub średniowieczny dziryt, to nabijaną klingę wschodnią, to kawał spłowiałej makaty, a na jej tle łeb dzika i rogi jelenie. Służba wysunęła się już cicho. Gospodarz, gawędziarz starej szkoły, skończył właśnie jakąś fantastyczną, a jednak drgającą życiem opowieść z lat swoich młodych. Były w niej i przygody myśliwskie, i szczęk orężny wojennej wyprawy, i romantyczna walka o bogdankę, i widziadło sybirskiego wygnańca, w godzinie jego śmierci nad Jenissejem ukazujące się matce i narzeczonej na Litwie. Przez długą chwilę panowało milczenie. Byliśmy pod wrażeniem tej dziwnej historyi i nie mogliśmy od niej odwrócić myśli.

Ciszę przerwał siostrzenicę gospodarza, młody dyplomata, bawiący u niego na urlopie.

— Pierwsze słowa poety w Panu Tadeuszu pozostaną wieczną prawdą, — rzekł. — Tęsknota za swoimi, miłość ziemi ojczystej, jest ze wszystkich uczuć człowieka jednem z najpotężniejszych.

— I z najdłużej trwających — dodał ksiądz. — Widziałem nieraz u konających: wszystko ziemskie powoli stawało się im obojętne, zrywały się z kolei wszystkie nici, wiążące ich z życiem. Ta jedna zostawała do końca.

— Kilku najbliższych mi było długo na Sybirze — rzekłem — opowiadali mi straszne, prawie nie do wiary rzeczy o tęsknocie, zjadającej jak rdza, mącącej umysł i serce.

— Ja sam patrzyłem raz na to, co tęsknota zrobić może z człowieka — zaczął sekretarz poselstwa, i urwał, wzdrygając się, jakby go przeraziło to przypomnienie.

— Straszna, straszna rzecz — dodał po chwili. — I ja byłem świadkiem takiego dramatu — rzekł ksiądz.

— A więc aż dwie historye gotowe, uśmiechnął się gospodarz, nalewając nam kieliszki. Tak to lubię.

Niema przynajmniej obawy, żeby nam dłużył się wieczór. Ale któż zaczyna? Czy ty, Fredziu?

— Może lepiej ksiądz proboszcz zechce zacząć — odparł młody człowiek.

Ksiądz głowę lekko skłonił i milczał przez chwilę.

— Właściwie jest to tylko kawałek historyi, któremu brak rozwiązania — rzekł. — Że rozwiązanie nastąpiło, prawie pewny jestem, nie znam go jednak. Na nieszczęście nic zbyt łatwo mogę go się domyśleć.

Przerwał — i utkwiwszy wzrok w płonących głowniach, rozrzucał je żelaznym haczykiem, nic nie mówiąc, zamyślony i smutny. Czekaliśmy w milczeniu Wicher tymczasem bił o szyby, trząsł drzwiami parku, huczał i szalał.

Wreszcie ksiądz zaczął mówić.

— Dziwne z nas plemię — rzekł powoli. — Gdzie nas niema? Jak te liście, które wicher roznosi, tak nas los rozniósł po świecie. Wszędzie jesteśmy, a wszędzie i zawsze jednacy, bez korzeni wśród obcych, z pustką, z tęsknotą w sercu, z marzeniem o powrocie...

Sąż i inni, rozsypani, jak my. Prawda. Ale ci wżyć się umieją w miejsce, zżyć z ludźmi. Ojczyznę nową tworzą sobie tam, gdzie im dobrze, o dawnej, o matce — ziemi rodzinnej, mówią czasem, śpiewają, ale ani im źle bez niej, ani im w głowie wracać. Może są z tem szczęśliwsi, pewnie nawet. Ale darmo: naszym ich naśladować — nie sposób.

W moich wędrówkach kilkoletnich za granicą napatrzyłem się tego do syta. Każdy inny na obczyźnie może żyć, nieraz mu lepiej, niż wśród swoich — naszemu tak zawsze, jak roślinie bez słońca i rosy.

— Czy każdemu jednak? — przerwał gospodarz. — Co do inteligencyi — zgodzę się chętnie, ale czy chłop, czy rzemieślnik nie potrafi prędko zaaklimatyzować się na obcym gruncie, przy sprzyjających warunkach? U tych poczucie narodowości jest tak słabe przecie...

— Tem silniejsze poczucie wspólności religijnej i językowej, przywiązanie do rodzinnego zakątka — odparł ksiądz żywo. Co do wieśniaków zresztą nie będę się spierał. Za Oceanem nie byłem, nie wiem. Ale co do rzemieślników... Właśnież o jednym z nich moja historya.

Poprawił się na krześle, zapalił swą krótką fajeczkę i tak dalej mówił:

— Kilka lat temu zdarzyło mi się być podczas letnich feryi w St. Gallen. Może panowie nie wiecie nawet, gdzie leży to ludne i bogate miasteczko, do którego podróżni zaglądają mało, bo nie jest na jednym z głównych szlaków Baedeckera, nie ma w okolicach wielkich gór, urwisk i wodospadów i samo, prócz bogatej biblioteki dawnego Opactwa, nic naprawdę nie zawiera ciekawego. Ja lubię jednak ten zabytek Szwajcaryi, dość prozaiczny ze swemi fabrykami, ale wesoły i ładny. Miasto w kotlinie, czyste, białe, całe w kwiatach i zieleni, ludzie pracowici, uprzejmi bez nadskakiwania, nie żerują za turystami i łatwym zarobkiem; dokoła wszędzie zielone pagórki, lasy szpilkowe, świeże i pachnące, widoki, pozbawione wspaniałości i grozy, ale pełne wdzięku. Słowem miło tu bardzo, zwłaszcza może dlatego, że nie ma co widzieć i jest się wolnym od pańszczyzny obowiązkowych wycieczek i oględzin, która przy dłuższym pobycie w Szwajcaryi tak nuży.

— Jeden z moich kolegów z teologicznego wydziału w Insbrucku był właśnie wówczas wikaryuszem przy katedrze w St. Gallen. Przyjechałem go odwiedzić. On gościnny, jak wszyscy Szwajcarowie, zatrzymał mnie przez dni kilka. Wypadło właśnie święto Matki Boskiej. Zaproszono mnie, żebym w katedrze celebrował summę.

Po obiedzie mieliśmy zrobić razem wycieczkę za miasto, — ale już z ulicy przyjaciela mego odwołano do chorego. Musiałem iść sam. Pogoda była śliczna, niebo bez chmur, domy i drzewa skąpane w słońcu. Na ulicy ludzi mnóstwo, postrojonych, wesołych, — zwyczajnie w dzień świąteczny, bo katolików w St. Gallen — prawie połowa. Idę, rozglądam się, uchylam kapelusza, w tem drab jakiś mnie zatrzymuje.

— Przepraszam pana, Hochwürden — bełkoce lichą, ledwie zrozumiałą niemiecczyzną — ja mam interes i proszę o chwilkę rozmowy.

Nie miałem znajomych w St. Gallen i zdało mi się dość dziwnem, żeby ktoś mógł mieć do mnie interes. Pomiarkowałem się jednak, że może potrzebowano księdza i zobaczywszy mój długi, czarny surdut, zwrócono się z tem do mnie.

— Nie jestem tutejszy, mój panie — rzekłem. — Ztąd o dwa kroki zakrystya, tam są księża parafialni, do nich proszę się udać.

— Kiedy mi właśnie chodzi nie o tutejszych księży, ale o pana — tłumaczył się z trudnością mój interlokutor.

— Prosi o wsparcie — pomyślałem sobie i chciałem sięgnąć do portmonetki, ale zatrzymałem się. Nie mogło o to chodzić.

Był to człowiek w sile wieku, ogromny, barczysty, z twarzą gęsto zarosłą, twardą, jakby rąbaną w drzewie, ale poczciwą i otwartą. Ubrany był świątecznie, dostatnio, bardzo czysto i starannie. Wyglądał na dobrze mającego się rzemieślnika.

— O cóż panu chodzi? — spytałem.

Odprowadził mnie trochę w bok, o kilka kroków od przechodzącego tłumu i zaczął we mnie wpatrywać się z widocznem wzruszeniem.

— Ksiądz dzisiaj sumę śpiewałeś w katedrze? — spytał wreszcie.

Potwierdziłem, coraz mocniej zdziwiony. Zawahał się.

— A... czy to prawda, co mówiono, że pan nie tutejszy... to jest nie z Szwajcaryi, ani z Niemiec, ale...

Nie dokończył. Miał jakiś wyraz na ustach, ale widocznie nie śmiał go wymówić.

— Nie jestem tutejszy — odparłem krótko.

Wyznaję, indagacya ta zaczynała mnie męczyć i gniewać. Nie przychodziło mi na myśl, jakim mógł być jej powód.

— A zkąd... z jakiego kraju? jeśli wolno...

— Z Polski — odpowiedziałem krótko, chcąc odchodzić.

Człowiek ręce, któremi mnie przytrzymywał, opuścił, poczerwieniał, twarz mu rozjaśniła się i w oczach błysnęło coś miękko i wilgotnie.

— To pan... to ksiądz Polak! — rzekł zwolna w polskim języku.

Był tak wzruszony, że mu trudno było mówić. Zresztą i polska mowa sprawiała mu już trudności. Znajdował się za granicą lat blizko dwadzieścia, Poaków spotykał niewielu, więc zapomniał trochę. Przypominał sobie słowa, urywał, szukając ich w pamięci, a kiedy mu radziłem, aby dla ułatwienia, brakujące wyrazy mówił po niemiecku, odpowiedział mi poważnie :

— Nie godzi się, proszę księdza, do polskiej mowy mięszać szwabskie paskudztwo.

Szliśmy teraz powoli, ustronną ścieżką przez pola dla uniknięcia miejskiego ścisku i gwaru. Wypytywałem go o jego losy. Były puste i zwykłe: historya wielu.

Nazywał się Wojciech Bystrzewski, młodziutkim chłopakiem uciekł z warsztatu w lasy — kilka miesięcy w nich się błąkał, później, po rozsypce, przekradł się przez kordon. W Galicyi nie dano mu popasać — powlókł się dalej. Był przez lat kilka w górnej Austryi, potem w Bawaryi — potem znów ku rodzinnym kresom wracał raz i drugi, zawsze daremnie. Wreszcie tu utknął, ożenił się, ma dziecko i byłoby mu dobrze, gdyby, gdyby...

W zielonej altance obok małej piwiarni, na wzgórzu, panującem nad St Galten i nad całą okolicą, zasiedliśmy przy kuflu czarnego, gęstego piwa. Bystrzewski oparł się łokciami o stół, szeroko, głowę na ręce opuścił i wpatrywał się we mnie, milcząc.

— Dawno ksiądz od nas, ztamtąd? — spytał wreszcie.

Zrozumiałem to jego pytanie. Biedakowi, stęsknionemu za ojczyzną, zdawało się pewnie, że do mnie, do mojej odzieży przylgnął jakiś atom rodzinnego powietrza.

Niestety! Sam ja od bardzo dawna — od paru lat nie byłem w kraju. A przytem — to była inna dzielnica, nie ta, z której on był rodem, do której biegł myślą i tęsknił.

Odpowiedziałem mu wymijająco. Nie nalegał. Ale wciąż patrzał na mnie, szukając, zdawało się, wyrazów.

— A jakże tam, u nas, jak teraz?... — zaczął znowu.

Mówiłem mu o tem, co się tam działo, co sam słyszałem i czytałem w listach, w gazetach, o tem, co obchodziło wszystkich, bolało. On słuchał bardzo uważnie, przerywając mi czasem jakiemś pytaniem, prosząc, abym powtórzył jakiś wyraz, którego nie zrozumiał, lub jakąś myśl wytłumaczył. Uwagi i pytania robił trafne — widocznie był dość dobrze o sprawach krajowych poinformowany.

Zdziwiło mnie to, tem bardziej, że sam przed, chwilą żalił się na brak stosunków z rodakami.

Zapytałem go. Uśmiechnął się i ręką skinął.

— Ma się tam gazetkę, to w niej człowiek co niedziela poślipie, dowie się czegoś. Przedtem sprowadzałem ją od nas — ale małom wyczytał ciekawego — za mądre było dla takiego jak ja biedaka. Wiecem ją rzucił i z Prus wypisałem. Dobry blat, niema co mówić, pisze o różnych rzeczach a i o naszych stronach coraz to słówko się znajdzie.

Zamyślił się na chwilę i znów się uśmiechnął.

— Bo to ksiądz nie wie, nie uwierzy może, ale ja z tej tęsknicy za swoimi, tom na starość czytać się nauczył po naszemu. I od kogo? Od obcych, a trochę od własnego dziecka. Dalibóg, że tak. Bo to u nas w domu, proszę ja pana, nie do nauki było. Gdzie! Ojciec chałupinę miał wprawdzie własną na przedmieściu w Humaniu, i nie źle nam się działo za jego życia, bośmy też nie ostatnią hołotą. Szlachcicem był i matka słyszę była szlachcianką. Papiery mieli wszystkie w porządku, tylko że to potem, w tem rozbiciu, poszło, poszło.

Westchnął i machnął ręką.

— Pamiętam to dobrze, choć mały jeszcze berbeć był ze mnie wtedy. Bywało w niedzielę ludzie schodzą się do nas po nieszporach, co było z naszego mieszczaństwa, choć to tam tylko garstka naszych w Humaniu. Więc i paru gospodarzy z przedmieścia, i Dymnicki, rymarz, i Waśkowicz, co handel miał korzenny i organista. Nieraz z sąsiedztwa zajechał ekonom albo gorzelnik jaki. Ot, zwyczajnie, wedle naszej chudoby. Ale wszystko szlachta: siedzą, kieliszkami stukają, bez pijatyki jednak, broń Boże! A ojciec prawi im o starych historyach, o bitwach, w których bywał niegdyś z młodemi Jełowickiemi, o panach, u których sługiwał, ot zwyczajnie jak stary, co dużo widział i znał. Ale, że mówił pięknie i o pięknych rzeczach, więc słuchali go wszyscy, pootwierawszy usta, godzinami całemi, całemi wieczorami. Matka, bywało przędzie w kącie albo koło wieczerzy się krząta, albo po cichu gwarzy z jaką sąsiadką, a starzy jak obsiedli stół w rogu izby, tak ani się ruszy żaden. Siedzą, fajeczki pykają, a oczy wytrzeszczone na ojca, jak w tęczę. Ten zaś mówi i mówi, nito ksiądz. Pamiętam jak dziś.

Dobre to były czasy, cóż, kiedy się skończyły prędko. Ojciec stary już był, żeniąc się. Miał też postrzał, który mu się dostał pod Daszowem i drugi z Kaukazu — więc i zmarło mu się przed czasem. Po śmierci, jak zwyczajnie z wdową, przyszły kłopoty, procesa, długi. — Ludzie niepoczciwi rozdrapali ojcowiznę i biedne matczysko zostało ze mną, siedmioletnim chłopakiem i z mniejszą siostrzyczką, jak to mówią, na lodzie.

Przez rok, dwa kołatało się biedę jako tako, ot, byle żyć. Potem i to już nie szło. Więc matka musiała oddać mnie na cudze ręce. A mnie tak rwało do książki, do szkoły — tak rwało. Ale cóż? Nie dało się. A był właśnie w Humaniu rymarz, znajomy nieboszczyka ojca, rzemieślnik dobry, tylko że czasem napijać się lubiał. Ten przychodzi do matki i powiada, że mnie weźmie do swego warsztatu. Warsztat miał on porządny, duży, najlepszy w Humaniu. Żydowskim rymarzom chleb odbierał. Z całej okolicy, gdzie co było załatać w uprzęży, lub nowego zrobić, do nikogo nie szli, tylko do Dymnickiego. A właśnie mu chłopaka brakło. „Dajcie mi — mówi — swego Wojtka. Jak w domu będzie u mnie, przyuczy się, przysposobi do fachu. Na człowieka wyjdzie".

I tak się stało. Matce właśnie miejsce klucznicy trafiało się w pańskim domu w Bereżnej, ale chłopca brać nie chcieli. Więc mnie Dymnickiemu oddała.

I naprawdę, nie było mi tak dalece źle. Stary, jak się upił, ściągnął czasem rzemieniem, żona przeklinała do zbytku, czeladnik uszy kręcił, ale dla młodego — co to znaczy ? Chleba nie brakło, ani okrycia ciepłego zimą, fachu nauczyć się mogłem prędko i dobrze, nie tak, jak u innych majstrów, gdzie chłopców odpędzają od warsztatu do domowej posługi. Krzywda mi się nie działa. Dobrzy ludzie byli, niema co mówić i niech im Bóg da światłość wiekuistą, jeśli już odeszli z tego świata — a najpewniej że odeszli, bo kto tam już został z moich...

Otóż widzi ksiądz, nie do książki było mi wtedy, choć chłopak był ze mnie, jak to mówią ciekawy do niej. Ale gdzie czas znaleść. Roboty zawsze huk, nocami nieraz trzeba było przesiadywać, bo majster, choć w święto się upił, nie żartował z warsztatem A potem to i zgłowy wyszła ta chętka, co innego zaświtało. Dzieciuch jeszcze byłem, nie wyzwolony, choć już wcale nieźle znałem się na majsterce, ale wzrost miałem prawie tyli, co dziś, tylko żem cienki był, jak patyk. Siły zaś, to też starczyło mi na dwóch. W ojca się wdałem. Otóż, jak przyszedł czas ten gorący, mnie tak i paliło — wysiedzieć nie mogłem. Stary wstrzymywał, matka płakała: nie pomogło nic. Uciekłem z paru innymi chłopakami, a wszystkich nas jeden powerbował panicz z okolicy, zaprowadził w las, i sam w nim został pierwszy ..

Jak tam było z tym lasem, gadać długo nie będę. Ot — było i skończyło, się. Gorsze przyszło potem Trzeba było w świat iść, w kraj cudzy, między obcych ludzi a tu człowiek nie znał ani ich języka, sam też głupi był, jak zwyczajnie młody, a ani obyczaju — goły zupełnie.

Nie będę ja opowiadać, jakem błąkał się, głodem przymierając nieraz, po niemieckich krajach. Ot — różnie bywało: więcej pod wozem, jak na wozie, ale jakoś, Bogu dzięki, wóz kości nie pogruchotał, jak tylu innym w koło mnie. I za to więcej jeszcze Bogu i Matce Najświętszej dziękuję, że zachowałem sumienie czyste, uczciwość i wiarę. Namawiali mnie nieraz na zle: nie dałem się wciągnąć, Bóg chronił.

Ale, niema co mówić, rzucałoź mną, rzucało! Com się nawłóczył, czegom nie przebył! I w tem winy własnej było niemało, a jak, zaraz to powiem.

Było to widzi ksiądz dobrodziej, z początku, to się jeszcze nie czuło tak, że się jest na obczyźnie. Owszem: jak to młodemu smakuje, co nowe, więc się człowiek gapił na wielkie miasta, na cudze okolice, na ciekawości różne, na cały ten świat jednem słowem, piękny, wspaniały, o którym i we śnie nie marzyło mi się, że go zobaczę. Co i mówić: prócz Humania, nic nie widziałem w życiu, a tu w rok przyszło zobaczyć Kraków, Wiedeń, Monachium. Więc otwierało się oczy i usta szeroko i ani się myślało o czem innem. Gadali też ludzie w koło nas, że to krótko potrwa tylko, że wrócimy.

Ale tymczasem rok minął, drugi, a o powrocie nie było już mowy. Wiadomości z domu żadnej. Posyłałem listy, które koledzy pisali — odpowiedź nie przychodziła. Czy na poczcie ginęły, czy jaka inna przyczyna była — nie wiedziałem. Więc niepokój zbierać zaczynał. Może matce co złego się stało, może kto za moje grzechy ją skrzywdził, może gdzie ją wywieźli, może umarła... Kto to mógł wiedzieć?W tych czasach wszystko było możliwe, a więcej złego trzeba było spodziewać się, niż dobrego. Więc mnie te myśli w dzień kręcą się koło głowy, jak utrapione muchy i komary, ani ich odpędzić, więc i w nocy zasnąć nie dają. Już mnie wtedy i wielkie miasta i piękne pałace i kościoły przestały ciekawić i cieszyć. Pokazują mi ludzie: przypatrz się, oglądaj, jakie to piękne! A mnie w głowie matka, siostra, warsztat Dymnickiego, Humań...

I wtedy to zaczęła się ta moja choroba nieszczęsna, tęsknota przeklęta.

Z początku myślałem, że to przejdzie, jak wiadomość dostanę. Kilka lat minęło — aż wreszcie spotkałem obywatela jednego, pana Świrskiego z pod Humania, który u Dymnickiego sprawunki robił i bywał często w Bereżnej, gdzie matka służyła. On mi opowiedział o wszystkiem. Tych państwa nie stało, jak mnie, tylko, że im przyszło ruszyć dalej, niż ja ruszyłem i w przeciwną stronę. Matka poszła gdzieindziej służyć, ale żyła i ona i siostra. Mój pan Świrski obiecał, że ją wynajdzie, list i wiadomośćo mnie odda, opowie. I dotrzymał obietnicy, poczciwy. W miesiąc miałem list od matki. Żyło się jej jako tako, chleb był, tylko sił brakowało. Siostra też podrastała...

I cóż ksiądz powie? Od czasu, jak zacząłem mieć wiadomości od swoich, zrobiło mi się gorzej, niż przedtem Byłem niby to spokojny o ich życie i los, a serce rwało się boleśniej. Czytam list siostry i parę krzywych liter, co je matczysko biedne drżącą, niewprawną ręką dopisało dla swego jedynego Wojtusia i naraz tak mnie coś za gardło chwyta i dusi, dusi, aż chciałoby się umrzeć. „Co ci jest? pytają koledzy; cożeś taki blady i zmieniony na twarzy? Możeś chory?" A ja wiem dobrze, jaka to choroba. Nie odpowiadam nic, zęby zaciskam i w kąt jaki się chowam, gdzieby mnie oko ludzkie nie widziało i głos ludzki nie doszedł, to znowu w pole uciekam, daleko, padam na ziemię i gryzę ją zębami i szarpię pazurami, aż się krwawię, i wyję, jak ten wilk zgłodniały.

Czasami bywało po godzinie, po drugiej przejdzie to i wraca człowiek do roboty, ale cały zmizerowany, postarzały, jakby z parę lat życia mu przybyło. Wtedy zwłaszcza, jak przyszły łzy. Wypłaczę się, to i zaraz ulży na sercu. Ale płacz nie przychodził na zawołanie. Więc też nieraz i ta bieda nie mijała, tylko wciąż trzymała i dusiła, coraz to gorzej. Więc zrywałem się wówczas, rzucałem wszystko i w świat. Gdzie oczy poniosą. Nieraz, bywało, mam zarobek, poczciwych ludzi w koło siebie, porządnego majstra: wszystko byłoby dobrze i jak tylu innych, mógłbym, siedząc na miejscu, w pierze porosnąć i kawałek chleba pewny mieć na starość. Aż naraz przychodzi ta chandra — i odrazu głowę zakręca, rozum odbiera — i zdaje się, że byle dalej, to można uciec od niej. Jak gdyby uciec można było od tego, co jest w sercu naszem...

Uciekałem tak sam przed sobą nie raz i nie dwa. Pomagało na chwilę — potem wracało nieszczęście.

Więc mi koledzy mówili: „Zalej robaka. I my przez to przechodzili i nam świat stawał się niemiły, kiedy nam przed oczyma stanęły łany polskiego zboża i brzozy, szumiące przy ojcowskiej chacie. Ale to minęło. Nie wieszać że się dlatego. Namówili i nas do kieliszka — w kieliszku utopiliśmy tęsknotę. Pij i ty, kiedy nie chcesz marnie zginąć, jak tylu zginęło".

Tak mi oni mówili, a ja słuchałem i żegnałem się, po cichu prosząc Boga, żeby nie dał poddać się pokusie. Bo, że to pokusa była, to rozumiałem dobrze. Widziałem przecie tylu, nietylko z biedaków, jak ja, ale i panów, co ze mną poszli na obczyznę i kieliszkiem próbowali robaka zalać, tęsknotę zagłuszyć, a tylko sumienie zagłuszyli i życie utopili w tym kieliszku. Ale cóż? Coraz mi było ciężej i ciężej.

Aż razu jednego przyszło mi na myśl: A gdybyś spróbował choć zbliżyć się do swoich? Jak nie do domu, to choć w taki kraj, gdzie po naszemu mówią, gdzie od twojej Ukrainy niedaleko.

Byłem wtedy w wielkim warsztacie w Fűrth koło Norymbergi. Miejsce miałem wyborne u doskonałego majstra, cztery do sześciu marek dziennie, i staneya a wikt za pół darmo. Do roboty się nie. lenię, skóry nie popsuję, kłótni z nikim nie zrobię, choćby się prosił o to, więc Bóg jakoś dawał szczęście. Majster bogacz był, dwie kamienice miał i dwie córki, każda jak obrazek. Mnie zaś lubił jak syna. Nieraz bywało uśmiecha się tylko, patrząc na moją robotę i mówi: Rób tak tylko dalej, Albert (bo tak mnie już po swojemu przechrzcili), rób tak, jak na swojem. Kto wie? Ja na zięcia nie szukam bogacza, ale dobrego człowieka i dzielnego robotnika. Jakby cię która chciała, czy Hilda czy Sűschen, czemu nie? Ani palca bym nie skrzywił". A trzeba wiedzieć, że Suschen jak Sűschen, ale co Hilda, to ta gdzie tylko mnie zobaczyła, to zaraz zerk okiem za mną i raz po raz do warsztatu biegała, z róźnemi interesami, a zawsze do mnie. Coby to tam z tego wyszło, nie wiem; może to tylko na wiatr było i gadanie starego i zerkanie dziewczyny, a w każdym razie brakło woli Bożej. Do tego tylko to mówię, że mnie wtedy nie pędziła bieda ani niepowodzenie, ino własna dusza.

I ot, zerwało się w tej biednej mojej duszy — niczem wichry i burze. Zerwało się, zaczęło mną kręcić jak potępieńcem i jak wąż gryźć serce — aż jednego dnia odpiąłem fartuch, i poszedłem do majstra pokłonić się o jurgielt i abszyt. Stary robotę na ziemię upuścił.

— Rozum straciłeś, krzyknął. Do twoich za kordon dostępu już niema, a do Galicyi chcesz? Takich, jak ty, nie przyjmą tam. To nie nasza niemiecka ziemia, każdemu gościnna i rada.

Cytował mi przykłady, odradzał, zaklinał, żebym się nie gubił na darmo. Hilda płakała. I ja ocierałem oczy. Ludzi dobrych żal było, Hildę bardzo już polubiłem , boć dziewczyna była jak ten ptaszek, ale cóż ? Ciągnęło mnie do ziemi swej, ciągnęło jak kleszczami.

Poszedłem w drogę. Już to blisko dziesiątek lat minął, jak się wałęsałem wśród obcych. Więc kiedym na dworcu kolejowym w Krakowie polską mowę posłyszał, serce mi uderzyło jak młotem. Zostawiłem manatki i prosto jak stałem, pobiegłem do kościoła, do Panny Maryi, wie ksiądz, ten wielki kościół w Rynku. A tam właśnie było wieczorne nabożeństwo.

Bo to zapomniałem powiedzieć, że kiedym z kraju odchodził na obcą ziemię, wiosna kończyła się, czerwiec się zaczynał. A teraz kiedym wracał, znów był czerwiec — i wszystko w koło mnie zieleniło się, kwitło, dojrzewało, pachło, jak wtedy.

Oj, księżuniu, tutaj mówią ludzie, że piękny kraj, i zjeżdżają się z całego świata, żeby się na niego gapić. I Niemcy piękne, bogate. Każdy kawałek ziemi uprawny, ogrodzony, oczyszczony, przy każdym domu drzewa, w każdym oknie kwiatki. Nie tak, jak u nas. I góry piękne są, i rzeki spadające z gór, i zamczyska, i pałace... Co i mówić, jak porównywać z naszemi stepami na Ukrainie i z piaskami, com je widział na Mazurach. A czemuż jednak, proszę pana, u nas inaczej, piękniej zieleni się na polach, czemuż u nas lepiej pachnie trawa i kwiat na łanie, i burzan stepowy? Tu wyjdziesz, patrzysz; ludzie w koło ciebie krzyczą: wie schőn, wie schőn! I niema co mówić, pięknie, zielono, a czemuż ta zieleń nie cieszy serca, nie mówi nic? Tu ledwiem granicę przejechał, już mi się zdawało, że z pola wszystkie kłosy, któremi wiatr szeleścił, podnoszą się ku mnie i szepcą mi: my swoje, swoje, z polskich ziarn, z polskiego znoju. I pachło mi inaczej, i gałęzie w lesie inaczej szumiały, jak w młodych latach Czemuż to tak?

— Ojczyzna — szepnąłem.

— Tak, ojczyzna — powtórzył i zamyślił się, spuściwszy głowę.

— A nietylko w polu — mówił dalej po chwili — ale i w mieście. Jeszcze na ulicach mniejsza: może mi się dlatego tak zdawało, że to swoja mowa, swoi ludzie, więc i głaskało po sercu. Ale ot — w kościele tu, wiesz pan najlepiej, wejdziesz na nabożeństwo, wszystko na swoich miejscach siedzi, cicho, porządnie, jak dzieci w szkole albo urzędnicy w biurze. Zagrają organy — każdy oczy schowa w śpiewniku i powoli, przyzwoicie, nie męcząc się wlecze pod nosem przepisaną pieśń. Skończyło się — i odrazu wszystko hurmem z kościoła. Zywa dusza nie zostanie porozmawiać w cichości z Bogiem, poskarżyć się, popłakać, jak na sercu coś cięży. Gdzie! Ledwie organy zmilkną, już kościelny kluczami brzęka. Ileż razy przechodziłem koło kościoła, kiedy mi tak strasznie źle było i tęskno ; myślę sobie: pomodlę się, może przejdzie. I pewnie ulżyłoby — ale cóż? kościół był zamknięty, albo pędzili z niego, albo głośno przechadzali się, gadając, śmiejąc się Anglicy i Amerykanie. Jakże tu modlić się? A przytem kościół ten, taki tu każdy zimny, pusty, jak kircha. Jakże to u nas inaczej! Tam kawałka ściany niema próżnej: tu obraz, tam chorągiew, tam firanka, gdzieindziej wotum, a wszystko widać z serca, wszędzie znać, że ludzie modlili się, płakali i odeszli z lżejszem sercem, z pociechą...

Tak i wtedy w Krakowie. Wchodzę ja do kościoła a wtem jak hukną organy — jak z tysiąca ludzkich piersi wyrwie się pieśń, to aż zdawało się, mury drżą, taka ona potężna, a przytem taka rzewna, taka prosząca, takim jękiem i skargą bijąca w niebo, że serce w człowieku zmiękło od razu, i łzy rzuciły się z oczu strumieniami i zrobiło mi się tak słodko, tak dobrze. Pamiętam jak dziś: pieśń zaczynała się od słów „Dobranoc głowo święta Jezusa mojego, dobranoc!" Wieczorami ją śpiewają w Krakowie, po nieszporach. Mnie się zdało, że to anieli do Boga ją niosą na skrzydłach, żem gdzieś już blisko nieba. Rzuciłem się twarzą na ziemię, ręce wyciągnąłem w krzyż przed siebie, usta przycisnąłem do ziemi matki i leżałem, polewając ją łzami, sam nie wiem, jak długo. Nabożeństwo skończyło się oddawna, świece pogaszono na ołtarzu i w pająkach u czarnego sklepienia, tłum rozpłynął się powoli, ale po ławkach, w ciemnych zakątkach kaplic, na kamiennych płytach w koło mnie klęczeli jeszcze ludzie zamodleni, wzdychający, podnosząc w górę ręce i oczy — i raz po raz szept i jęk głośniejszej modlitwy przerywał ciszę kościelnych murów. Nikt nas ztąd nie pędził.

Takie to było pierwsze moje przywitanie z ziemią rodzinną po tylu latach. Myślałem sobie wtedy: już mnie ztąd nikt nie oderwie, od tych kościołów naszych, od tych swoich, poczciwych ludzi. Przyszło jednak inaczej. Cóż ? Ludzie u nas poczciwi, ale nie wszyscy, ale ci, co w górze są, ci nie rozumieją serca biedaków.

Nie miałem ja w Krakowie nikogo znajomego, ale nie trapiłem się tem zbytnio. Nikt mnie przecie nie znał w Lincu, w Monachium, w Würzburgu, w Fürth — a przecie znalazłem dobrych ludzi i robotę. A toż byli wszędzie obcy, a tu przecie swoi...

Przenocowałem na Kleparzu. Nazajutrz pobiegłem pacierz zmówić do Panny Maryi i dalej między ludzi, roboty szukać. Świadectwa miałem najlepsze, za granicą z niemi w mig chleb bym dostał, tu nie na wiele mi się przydały. Co kto na mnie spojrzy, pogada, wypyta — myślę, że już dostanę zarobek — gdzietam! Ramionami tylko rusza i papiery oddaje. „My tu swoich mamy dosyć" — powiada. Raz, drugi posłyszałem to, poszedłem nic nie mówiąc, wreszcie nie wytrzymałem. „A jaż nie swój?" — wołam — „a jaż z innej krwi, z innej ziemi?" — „A pewnie, że z innej. Nie ztąd przecie — z za granicy. Dla nas Kraków, Galicya, to swoja ziemia, a wy tam z pod Moskala — co nas możecie obchodzić? Idźcie do swoich, a naszym chleba nie bierzcie".

— A przecież ja tam iść nie mogę — powiadam — chciałbym, ale nie mogę, nie puszczą.

— A to wracajcie między Szwabów, kiedy wam tam dobrze było. Tu nic po was.

— Ależ ja krew swoją lałem za tę ziemię — krzyczę w rozpaczy — a wy mi za to spoczynku na niej i kawałka chleba żałujecie ?

— A nas co to obchodzi? I owszem. Tem gorzej jeszcze dla was. Dla tego samego was nie weźmiemy. Warchołów nam nie trzeba. Dość już przez was i wam podobnych nieszczęść.

I tak — warchołem zostałem dla tego, żem wszystko porzucił i poszedł z innymi, gdzie wołali. A cóżem ja winien, że źle się powiodło, czy może głupio było obmyślane? Czy to wódz był ze mnie, czy co? Czy kto winien, czy nie winien temu, że stało się nieszczęście, zamiast dobrego — nie mój rozum to sądzić, ale tak myślę, że jeżeli ktoś na tem nieszczęściu ucierpiał, toć przedewszystkiem ja i mnie podobni, a nie ci syci i tłuści panowie, co mnie wyprawiali do Szwabów i obwiniali o ogólną niedolę.

I tak — nie udało mi się nic znaleść, nigdzie przytulić. Było trochę zapasu, to się przejadło, a potem o głodzie musiałem się tułać z kąta w kąt, szukając tego chleba, którego starczyło dla każdego, dla wiedeńskiego Niemca, dla Węgra, dla żyda, tylko nie dla mnie. Cóż? Obcym mnie nazywali... Ale, że mi strasznie żal było odchodzić, więc trzymałem się, miałem nadzieję, szukałem i czekałem. Suchy chleb gryzłem a czekałem. Nie doczekałem się niczego znędzniałem tylko, wyprzedałem się, na charłaka i Łazarza zszedłem, a wtedy trzeba było znów iść w świat, między obcych, gdzie oczy poniosą.

Ledwiem granicę nieszczęsną tę minął, już chleb się znalazł. W Oderbergu naprzód, potem w Bernie, potem w Salzburgu. Im dalej od kraju, tem lepiej szło, ale w sercu tem ciężej było. Ot — głupi człowiek, nie ma co i mówić. Inny plunąłby na wszystko, powiedziałby: „tu mi dobrze, tu mi ojczyzna", o starym kraju ojców aniby pomyślał — i doszedłby do czegoś. Niemiec pewnieby tak zrobił: ja nie mogłem. Chciałem, Bóg wie, że chciałem. Wmawiałem w siebie, że to głupstwo, słabość, dzieciństwo, że skoro mnie nie chcą na swojej ziemi, to i ja bez niej się obejdę. Ludzie życzliwi raz wraz mi gadali: „Dobrze ci tu, co masz dalej darmo szczęścia szukać, zostań, ożeń się, warsztat załóż, nie pożałujesz". I pieniądze i kredyt i pomoc wszelka — niczego nie brakło. Ale cóż? Serce buntowało się, silniejsze było od rozumu. Co powiem sobie: zostanę i dobrze mi tu będzie! — ono zaczyna rwać się i krzyczeć: „A dom, a kraj twój, a kościoły nasze, a pieśni, coś słyszał tam, nad Bohem i nad Wisłą, a te pola pszeniczne, takie złote, a te dęby zielone i lipy pachnące miodem i ludzie! Hej, hej, a gdzie ty tu znajdziesz to wszystko, człowiecze, i jak ci obejść się bez tego, jak o tem zapomnieć?" I ot— jedna taka chwila — i znów chwyta człowieka ten ból straszny i znów wyje i rwie się i szaleje w sercu ta burza i znów pcha naprzód w świat ten glos dziwny, o którym śpiewa kozacka piosenka:

„Mandriwcze, najdesz dolu tam,

Deś szcze ne buw!''

I pchało mnie też z miejsca na miejsce, z kraju w kraj, na coraz to nowe tułactwo, a wszędzie mi było źle i pusto i tęskno i nigdzie tej doli znaleść nie mogłem. Oj, boć nigdzie nie było mojej ziemi. Aż wreszcie pchnęło minie aż do niej.

— Znów pan do Galicyi wróciłeś? — spytałem. Potrząsnął głową.

— Nietylko do Galicyi — odparł — dalej dotarłem. A tak do tego przyszło: Nie miałem długo jakoś listu z domu, aż wreszcie odbieram pismo, cudzą ręką pisane, nie przez siostrę, jak zwykle, ale z nakazu matki — i ta mi donosi, że ciężkie przechodzi smutki, że chora, że mnie pewnie już nie zobaczy i błogosławi przed śmiercią. Więc ja wtedy zapomniałem o wszystkiem — i w drogę.

Jak ja tę drogę odbyłem — długo byłoby mówić. Ot — odbyłem jakoś. Mniejsza z tem, co się przeszło i jak. Najwięcej piechotą, bocznemi ścieżkami przebierałem się, dopytując się od kołowrotu do kołowrotu, bo i wsi nie znałem dobrze, ani wiedziałem, gdzie le ży — od większych gościńców i miasteczek zdaleka. Wieczorkiem, pamiętam, znalazłem się w okolicy Humania, w tym lasku podmiejskim, co go Greko wem zwą. Nie wycierpiałem — musiałem wpaść na chwilę. Miasteczko rozbudowało się, zmieniło. Błoto na rynku i na groblach nieprzebyte, jak dawniej, ale domów nowych niemało i sklepów i zajazdów kilka. Więc ja naprzód na przedmieście, tam, gdzie stał ojcowski domek z ogródkiem. Patrzę, szukam — jest. Mało com nie zdradził się, nie krzyknął, nie zapłakał w ulicy. Ale byłoż czego płakać. Chatę naszą pamiętałem, białą, schludną, aż miło, dokoła bzy kwitły i wiśnie dojrzewały latem. Teraz rudera została bez płota, z połową dachu, z powybijanemi szybami, rudera, a w niej żydowstwo. Spuściłem głowę i poszedłem szukać warsztatu Dymnickiego. Widzę — dom stoi ten sam, w nim rymarski sklep, ale w sklepie znów żyd. Pytam: co się z Dymnickim stało?

— A na co wam wiedzieć o nim? — odpowiada żyd, gładząc brodę i przypatrując mi się ciekawie.

— Na co ? Ot, znałem go kiedyś i żonę także.

— Nu, co wam przyjdzie ze znajomości z takim kapcanem? On stracił wszystko, rozpił się i w świat poszedł. Może gdzie siedzi pod kościołem i żebrze, to łajdak był.

— A żona ?

— I żona nielepsza Mówili, że na cholerę umarła — ale kto ich tam wie? 0 takich dziadów dowiadywać się, to żaden interes. A wy zkąd ich znacie?

Mruknąłem tylko pod nosem i poszedłem co prędzej. Bałem się, żeby mnie kto nie poznał i ciężko mi bardzo było na sercu. Proszęż mi to wytłumaczyć: pan, jako uczony na książkach, musisz to lepiej wiedzieć, niż taki, jak ja, prostak. Dlaczego to człowieka tak ciągnie do tego kąta, gdzie wzrósł, do ludzi, których znał młodym? Bo że temu tęskno i żal, kto miał dostatki, powodzenia, jednem słowem, komu w oczy wiatr nie wiał i świeciło słońce, to jeszcze nie dziwota. Ale bierz pan takiego biedaka, jak ja. Własną chatę ledwie jak przez sen pamiętam, a potem — co ja naprawdę dobrego zaznałem w warsztacie, wśród cudzych ludzi, niechby i poczciwych, ale prostych i przywykłych do poniewierania młodszymi! A przecież serce rwało mi się do nich i do tych miejsc, gdzie z nimi żyłem — i choć ten Humań pusty teraz stał się dla mnie jak cmentarz, żal z niego było odchodzić nocą, och, jak żal!

Ale nie było czasu żałować. Spieszyłem do matki. Skradałem się, kołowałem, jak złodziej. Dobiłem się wreszcie. Szedłem przez całą noc, mało co spoczywając, a serce wciąż mi się tłukło i w uszach huczało :

— Zastanę ja ją jeszcze, czy nie?

Oj, zastałem-że, zastałem!

Zamilkł i objąwszy kolana splecionemi rękami, opuścił ku nim głowę i zaczął jednostajnie, miarowo pochylać się przed siebie, jęcząc żałośnie a cicho, tym tonem, jakim na Ukrainie zawodzą kobiety przy pogrzebach. Nie przerywałem mu, rozumiejąc, że doszedł do najbardziej dotkliwego momentu w swej smutnej historyi.

— Miałeś ksiądz matkę? — spytał mnie nagle, podnosząc głowę. — Chcę mówić, pamiętasz ją, żyje?

Skłoniłem w milczeniu głowę.

— Bóg mi ją zabrał — rzekłem wreszcie. — Świętą była.

— A... bardzo... bardzoś ją ksiądz kochał? Znów pomilczałem, nim mogłem zdobyć się na

odpowiedź.

— Po śmierci jej, księdzem zostałem, żeby módz żyć.

— Rozumiem — odparł, patrząc na mnie — rozumiem.

— Widzisz bo pan, matka moja była prosta kobieta, zupełnie prosta, i każda żona rzemieślnika tutaj sto razy od niej mędrsza i większa pani. Ale ot — serce w niej było, wielkie serce — i nie dla siebie, tylko dla drugich, dla Boga i dla nas. Od kiedy ją pamiętam, nie słyszałem z ust jej złego słowa, nie widziałem jej z założonemi rękami. Od rana do nocy w pracy, w harowaniu ciężkiem — a bez złości, bez przeklinania, jak u innych kobiet zwyczajem bywa, tylko zawsze z uśmiechem na ustach, albo z modlitwą. Niechby za życia ojca, choć i wtedy nie przelewało się u nas, ale później, przez ten rok po jego śmierci, nim nas wyrzucili ludzie źli z własnej chałupy, nie pamiętam nigdy, żeby biedny odszedł nieopatrzony ciepłą strawą, jałmużną i dobrem słowem. Nie pamiętam też sporu, kłótni w domu, lub z sąsiadami a sąsiadów nie mieliśmy dobrych: sami kacapi byli, złodzieje i pijacy.

Nie mówię tego do księdza, bo każdy ksiądz zawsze bliższy prostego człowieka, ale panowie to nieraz myślą sobie, że taki prostak nie potrafi czuć, jak oni, że go nie boli serce tak głęboko, tak długo, jak ich, że to tylko rozumie, co mu łopatą do głowy wkładają albo co go obuchem po łbie wali. A to nie jest prawda. Wyrazić to, co się czuje, to panowie zapewne, że potrafią lepiej i piękniej, ale czuć, to i taki, jak ja, biedak potrafi. Ot i ta miłość matki dla mnie. Dziś kiedy o tem myślę, trudno mi być spokojnym. Kochała nas oboje, ale, że mnie musiała z domu oddać między ludzi, więcej to mi okazywała, co było w sercu. Bywało czasem w święto wyprosi się do Humania albo ja do niej skoczę do Beresznej — co to za radość! Ot — serce poczciwe widać jak na dłoni. Wyjęłaby, zdaje się, gdyby mogła, i oddałaby. Pędzi biedactwo tę furkę swoją przededniem do miasta i ledwie ludzie wstają, ona już stuka w okno warsztatu.

— Wychodź, synku, wychodź ! — woła do mnie.

A ja jak się nie rzucę do niej, jak nie schwycę za ręce, za szyję... O świecie bywało zapominam, gdy ją widzę, tak już ja ją bardzo kochałem...

A czasem znów w niedzielę, ja do niej ruszam. Ale gdzie w niedzielę: w środku nocy. Co na mnie nałaje majstrowa, co sam Dymnicki uszów ponaciąga: „A nie włócz się jak mara nocna, a śpij, kiedy ludzie spią! W drogę o dwie milę o północku chciałby biedz, żeby jego gdzie wilki zjadły w lesie". A ja nic. Drugim razem jeszcze wcześniej wykradam się. 0 spaniu przedtem oczywiście ani mowy, ot, skurczy się człowiek na swoim barłogu, przycupnie aż wszyscy pozasypiają, a potem, nim pierwsze kury piać zaczną — pocichutku, boso rzeczy zebrawszy, skradając się jak kot przez izbę, wśród spiących — w drogę. Na dworze ciemno czasem, choć oko wykol, — gwiazdy tylko iskrzą się na niebie i śnieg chrupie pod nogami. Gdzie spojrzeć — pusto, cicho, biało od śniegu, tylko las czerni się z boku. Człowiek sam w stepie. Czasem aż skura ścierpnie, zwłaszcza gdyo wilku się pomyśli, albo jak trzeba pod wsią koło cmentarza przechodzić. Ale co tam. Jak się jest młodym, o nic się nie dba. Prędzej się tylko biegnie — i jeszcze do zorzy daleko, a ja już w Bereźnej.

Że to niedziela, ludzie śpią dłużej i we wsi, i w oficynach. Psy tylko zaczynają szczekać jak wbiegnę na dziedziniec, ale co tam psy. Ja pędem do okna matczynej izdebki.

Stuk, stuk.

— Kto tam? — pyta matka.

— Swój, — wołam — swój, matusiu. Prędzej, bom zmarzł.

Ale jej nie trzeba naglić do pośpiechu. Już wybiegła, ledwie płachtę zarzuciwszy na siebie. Ściska, do serca tuli, do stancyjki prowadzi, sama prędzej ogień rozpala, co najlepszego dostaje dla dziecka... Oj, Boże, Boże.

Urwał i długo milczał z pochyloną, w dłoniach ukrytą twarzą.

— Bywająż takie chwile — zaczął wreście i jakby z namysłem — bywająż chwile, w których człowiekowi tak jasno, tak dobrze, jakby niebo otwierało się przed nim... Ale mija to, mija i nie wraca już, a potem tak ciężko, tak żal, oj, tak żal...

— Otóż, widzi pan, to wszystko stawało mi w oczach, jak żywe, kiedym wtedy zbliżał się do Drewnówki. I myślałem sobie: tak samo nocą biegnę do niej, tak samo rankiem się dostanę, jak kiedyś, kiedym na święta biegł z Humania do Bereźnej, tylko czy mnie, jak wtedy, spotka we drzwiach słodka twarz matczyna?

Przywlokłem się wreszcie. Dzień już się robił, ludzie pokazywali się we drzwiach chałup. Pytam: wdowa Bystrzewska jest tu, żyje? A w sercu mi zamiera ze strachu.

Chłop, do którego się zwróciłem, poskrobał się w głowę, namyślał się przez chwilkę, wreszcie wybąknął:

— A czort jego wie, czy jest tu u nas taka, czy nie. Ot, baba może będzie lepiej wiedziała. Matrono, Matrono !

— A co tam? — pyta z chaty kobieta. Powtórzyłem pytanie.

— Oj, wiem, wiem — odpowiada — stając we drzwiach i za boki się trzymając. Zaraz za cerkwią, za stawem, za młynem pierwsza chata. Żyje jeszcze nieboraczka, żyje, ale już jej mało się należy. A wy zkąd?

Nie odpowiedziałem, tylko rzuciłem niewyraźne „spasybi" i pognałem naprzód, nie czując zmęczenia, ani nóg zbolałych. Przybiegam. Chatynka nędzna, niebielona, drzwi nadłamane i na oścież otwarte.

— Kto tam? — głos jakiś odzywa się ochrypły, jęczący.

Chciałem zawołać: Ja, matusiu złota, serdeczna, ja, syn, twój rodzony, coś go dziesięć lat nie widziała. Ale wstrzymałem się. Mógł ktoś być, posłyszeć. Zaglądam. Nie ma nikogo, tylko na tapczanie, na słomianym barłogu, leży staruszka żółta, znędzniała, same kości i skóra.

— Czy to wy, pani Marcinowa? — szepcze. Wtedym ja drzwi zamknął i zwaliłem się przy tapczanie, ręce jej i nogi całując i rycząc z płaczu. Bóg strzegł — żem jej tem nie ubił. Dogasała biedaczka i resztka tylko życia kołatało się w niej. Owszem jednak podniosła się, jakby duch nowy w nią wstąpił.

— Ty, ty — szeptała, szukając mnie rękami i przyciskając do siebie. — Mój Wojtuś, mój jedyny.

Potem oczy w górę podniosła i ręce złożyła.

— Dziękuję Ci, Panie Boże. Dałeś doczekać, zobaczyć. Ja zawsze ufałam, wierzyłam, że nie umrę, póki ciebie nie zobaczę, nie przeżegnam.

Tak nam przeszła godzina czasu. Matka, po pierwszych kilku chwilach, znów osłabła i ledwie mówić mogła. Ja jej mówiłem o sobie. Słuchała, głową poruszyła, czasem cichutko zapytała o coś, a oczu to już nie spuszczała ze mnie. O siostrze wspomniałem — nie odpowiedziała nic.

A wtem nadeszła Marcinowa, stara szlachcianka z sąsiedniej chałupy, doglądająca matkę w chorobie.

Zobaczywszy obcego człowieka przy chorej, domyśliła się, kim jestem, choć nigdy mnie nie widziała przedtem.

— Jezus Marya — zawołała, klasnąwszy w ręce. — I zkąd pan tu wziąłeś się? A pozwoliliż, wiedzą?

Trzeba było powiedzieć prawdę. Stara głową zaczęła kręcić.

— Oj źle — rzekła smutna, bo lubiła i żałowała biedną matkę. — Nie ukryje się to. Jak ukryć w tej chałupie, gdzie wszystko na oczach ludziom?

Nie ukryło się też.

Dzień i drugi minął jednak spokojnie. Matka miała się jednako, ni lepiej, ni gorzej. Siedziałem przy niej ciągle. Marcinowa poczciwa nie odstępowała nas też krokiem przez cały dzień, a jak kto zbliżał się i chciał wejść, zatrzymywała na progu chałupy, aż ja wymknąłem się do bocznej komórki. W nocy za to byliśmy sami z matką — i byłoż nam dobrze razem, oj, byłoż!

Ale nie na długo. Troska ciężka przygniatała serce. Za chwilę mogli wpaść po mnie, schwycić — i już byłoby po szczęściu. A przytem siostra... Dowiedziałem się od Marcinowej, że z domu uciekła, żeby wyjść za człowieka obcej narodowości i wiary. Pokochała go, nieszczęsna. Matka nie pozwalała, groziła, że przeklnie. Dziewczyna przez rok więdła i płakała — aż w końcu.. On bogaty był — mówiono, że porządny człowiek, żonę kochał, ptasiego mleka by jej dał — ale cóż ? Obcy był, obcemi musiały być i dzieci. Więc matka uciekła od nich w cudzą stronę — widzieć ich nie chciała, ani pomocy przyjmować — i ot żyła w nędzy, z ręcznej pracy i małej gracyjki, aż sił zbrakło i choroba przyszła. Ale i w chorobie zakazała córce dać znać, gdzie jest i co z nią się dzieje.

Ot — smutna historya, a tam, u nas, tysiące podobnych.

Tak więc, mówię, przeszło parę dni. Aż wreszcie, jednego ranka Marcinowa wpada zdyszana, przerażona i woła mnie.

— Uciekaj prędzej i skryj się w dębinie. Lada chwila przyjdą do ciebie po papiery. Żyd hycel, arendarz, podpatrzył, że jesteś, że kryjesz się, zmiarkował, co to znaczy i doniósł prosto do stanowe go, a ten uradnika pchnął już tu. Szczęściem, starosta poczciwy przetrzymał go w karczmie, potraktował, a do mnie syna przysłał, żebyś uciekał.

Ledwiem słyszał. Do matki przypadłem, szepnąłem, żeby się nie straszyła, że muszę się na czas jakiś oddalić, że wrócę nocą dziś, jutro. Mówiłem to, sam sobie nie wierząc. Ona słuchała z szeroko roztwartemi oczyma, ściskając z dziwną u niej siłą moje dłonie.

— Ja już ciebie nie zobaczę — jęknęła wreszcie. — Wojtuś mój, synku jedyny, nie odchodź ty, nie odchodź ..

— Muszę... wrócę — szepnąłem.

— Nie wrócisz... Nie zamkniesz mi oczu. Oj, biednaż śmierć moja będzie, samotna, bez ciebie.

Łzy, po wyschłych policzkach, potoczyły się jedna za drugą.

— Prędzej, prędzej — nagliła Marcinowa. — Ledwie ich nie widać.

— Matko, matusiu jedyna, przeżegnaj ranie, pobłogosław — wyjęczałem przez łzy.

— Pan Jezus... niech będzie... z tobą... Matka Boska... ja nic... prócz tego krzyżyka... nie mam... On — niech cię chroni... strzeże . powraca.

Ręka jej opadła — raz jeszcze usta do niej przyłożyłem... wybiegłem...

Znów umilkł i przez jakiś czas oddychał ciężko. Wieczór zapadał. Od gór słały się szerokie cienie po nad doliną, otulając ją szaremi mgłami. Tylko na przeciwległych szczytach złociło się czerwonymi i liliowymi odbłyskami zachodzące słońce.

On zaczął znowu mówić.

— Tydzień błąkałem się w lesie. Marcinowa nocą przybiegła czasem przynieść mi trochę strawy i wiadomość, której żądniejszy byłem, niż jadła. Niestety — dobrej nie dostałem. Chatę szpiegowano, czekając na mój powrót, którego matka, od mego odejścia na pół tylko przytomna, nie przestawała się domagać. Wreszcie raz wpadł uradnik do chaty i zaczął na spytki brać Marcinowę. Ale ta odżegnywała się tylko od niego. Nie znała mnie przedtem, widziała parę razy, potem poszedłem i nie wróciłem — więcej nie wiedziała nic. Żandarm groził, krzyczał, nie pomogło.

Wtedy rzucił się do mojej matki.

— Ależ ta kobieta umiera, — krzyknęła Marcinowa, odciągając go — chcecie ją dobić chyba!

— Wy wszyscy umierać gotowi, a buntowników ukrywacie — wrzasnął, odepchnął babę i zaczął matkę szarpać, pytając o mnie.

Staruszka przez chwilę milczała, jak nieprzytomna, nie zdając sobie sprawy, co z nią się dzieje. Naraz, jakby się w jej biednej, siwej głowie rozjaśniło.

Spojrzała na mundur ze świecącemi guzikami — na czerwoną, brodatą twarz z czapką białą na głowie i krzyknęła przeraźliwie o ratunek.

— Oni mi go biorą, Wojtusia mego, oni go porwać chcą! Nie dam go, nie dam! Ludzie ratujcie, ratujcie !

Krew rzuciła się jej ustami i piana. Upadła na posłanie, wijąc się w konwulsjach Żandarm przestraszony cofnął się i uciekł — ale w parę godzin matka moja biedna skonała z mojem imieniem na ustach, wzywając mnie, błagając, żeby mnie sprowadzić.

Ludzie stali w koło jej barłogu, szeptali, płakali, przeklinali z cicha. Po mnie nikt nie odważył się pójść. Zresztą w lesie, w dzień, gdzieby mnie odnalazł.

Później dopiero, nocą, kiedy z wilkami wymknąłem się z lasu i zacząłem krążyć koło wsi, Marcinowa dopadla mnie, płacząc. Więc przesiedziałem noc przy kostniejącem ciele, chciałem zostać i w dzień i na pogrzeb pójść za trumną, ale ludzie wyprosili to u mnie, żem się ukrył. Mnie już nie chodziło o nic, ale myślę: ona, biedaczka, tak się bała dla mnie tego złapania... tak prosiła, żebym był ostrożny. Wolę jej spełnię.

I wróciłem.

Tylko przedtem jeszcze zaszedłem po nocy na cmentarz w Machnówce, gdzie ją zawieźli — i z mogiły świeżej wziąłem grudkę ziemi. Ot, tu ją mam, na piersiach. Nie leżyć mnie przy niej, przy mateczce kochanej, nie leżeć w ziemi swojej, ale gdziekolwiek mnie zakopią, ta grudka ze mną w dół pójdzie, zostanie.

Była znów chwila milczenia. Przerwałem ją wreszcie.

— Wróciłeś pan do Niemiec, czy tu zaraz przyszedłeś, — spytałem.

— I tu i tam włóczyłem się — odparł, w ziemię patrząc. — Ale czarne to dni były dla mnie, czarne.

— Pan myślisz może, że teraz, kiedym już nikogo nie miał wśród swoich, nie powinno mnie już było tam ciągnąć? Zapewne! I ja tak przypuszczałem odchodząc. Serce się krajało, świat cały, zdawało się, całunem grobowym okryty, ale przynajmniej choć jedno w głowie się kręci, niby pociecha: tej mary przeklętej, tej tęsknoty, gorszej, niż śmierć, tej już nie doświadczysz. Minęła i nie wróci. Nie ma do kogo tęsknić.

A tymczasem, co pan powiesz na to, ledwiem trochę odpoczął po tej ciężkiej wędrówce i do pracy się zabrał, wróciła, i jak wróciła i Przedtem tęsknił człowiek i było źle, okropnie, ale błysła przy tem nadzieja jakaś. Myślało się: trzeba przetrwać, trzeba żyć, bo bo jest dla kogo żyć, bo tam za tobą tęsknią i płaczą, jak ty ich zobaczysz!" I krzepiłem się tą myślą, i nie poddawałem się trosce niepoczciwej. A teraz ona wsiadła na mnie i gniotła, i gniotła, i byłem jak ten człowiek, co idzie przed siebie w ciemnościach zupełnych i nie ma ani jednego promyczka, któryby je rozjaśnił.

Tam, zkąd jestem, na Ukrainie, opowiadająo wiedźmach kijowskich, że jak zmora siądą człowiekowi na głowę, na kark i pędzą go w świat bez ustanku, bez miłosierdzia, pojąc się tymczasem krwią jego ciepłą z rany otwartej, aż padnie bez sił i zginie.

Ze mną było tak samo. I mnie zmora jak wiedźma przygniotła swem brzemieniem, i otwarła mi serce i ssała z niego całą krew, całe życie. Aż padłem wreszcie.

Zacząłem pić.

Ach, księże, straszna to, piekielna iście moc w tym trunku. Człowiek zrozpaczony, z sercem, pełnem bolu, i jadu, i nienawiści, gotów, zdaje się, petlę na szyję sobie zarzucić albo drugiemu łeb rozbić. Chwyta pełną czarkę, wychyla, po niej drugą — i naraz mija wszystko. Smutek podział się gdzieś, troska gnieść przestała. Przed chwilą Łazarz byłeś, życie niosłeś jak ciężar i mękę. — Teraz bogacz z ciebie, pan, król. Świat cały śmieje ci się, leży u twoich nóg. Ot, ułuda dyabelska poprostu, ale jaka w niej siła!

I cóż dziwić się, że ludzie bardzo znużeni i bardzo nieszczęśliwi, uciekają się do tego kubka trucizny, żeby znaleźć ostatnie swe szczęście w życiu — zapomnienie.

— Kubek Lete — szepnąłem bardzo cicho.

— Oj, piłemże ja z tego kubka, piłem, żeby zapić ból mój i rozpacz serdeczną — piłem bez ustanku, bo ledwiem wytrzeźwił się po nocy przy butelce, ból wracał, tępy, głuchy, ale straszniejszny, niż przedtem. Więc znów go trzeba było przytłumiać. Aż wreszcie stargały się siły, zatracił się wstyd, szacunek ludzki i środek zdobycia chleba. I zginąłbym ostatecznie, gdyby mi Bóg nie zesłał Anioła Stróża.

Ach, panie, gdybyś wiedział, co to za kobieta i ile uczyniła dla mnie, nieszczęśnika, com myślał, że Bóg już o mnie zapomniał. Byłem na dnie przepaści, gdy mnie spotkała, gdy rękę mi podała i serce otworzyła dla mnie, podniosła, uzdrowiła, uświęciła. Promień słońca wpadł z niebios do ciemnej próżni mego serca, rozjaśnił, napełnił je promień łaski Bożej, miłosierdzia w upadku, pociechy w niedoli. I przyszło mi z nią zdrowie, dobrobyt, szczęście rodzinne i spokój, przyszło dziecko wreszcie. Wszystko mi dała, czego dusza moja mogła zapragnąć... prócz jednego tylko.

Znów zamyślił się, ale rzecz dziwna, posępniej, niż przedtem, choć słowa jego były słowami szczęśliwego człowieka.

— Masz pan jeszcze godzinę czasu? — zapytał mnie naraz. — Zaprowadzę pana do żony, synem się pochwalę.

Poszliśmy. Poza rzeczką Steinach i gmachami Opactwa, na końcu Altstadt, w tylnej części trzeciego piątra, starego, wązkiego domu byłe mieszkanko, z dwóch pokoików złożone, bardzo skromne, ale jasne, czyste i miłe. W oknach stały doniczki, pełne kwiatów wśród świeżych firanek, z czerwonemi fontaziami, na ścianach wisiały oleodruki, przeważnie religijnej treści — pomiędzy Błog. Mikołajem z Fluë i S. Notburga licha litografia z niemieckim podpisem przedstawiała Kościuszkę. Na pułeczce i stoliku leżało kilka książek. Mebelki plecione, porządne i całe, uszykowane były z pewnem staraniem o komfort — w drugim pokoju wysoko wypiętrzone pościele, szafy, kufry, odzież na szaragach, znamionowały dostatek. W kącie sypialni, na stoliku urządzony był domowy ołtarzyk, środkowe miejsce, pomiędzy kilku krzyżykami i posążkami, zajmował obrazek Częstochowskiej Bogarodzicy, przed którym paliła się czerwona lampka.

Znać było we wszystkiem rękę kobiety porządnej, roztropnej, kochającej domowe ognisko i bojącej się Boga.

Trzydziestoletnia, przystojna i rosła Szwajcarka, z błękitnemi oczyma i dobrym, szczerym, a przytem jakby trochę smętnym uśmiechem, była niewątpliwie tem wszystkiem. Bardziej, niż w mieszkaniu, widać to było w ciepłem a cichem powitaniu męża, w radości, z którą mnie przyjęła, jako ziomka Wojciecha i jako człowieka, który mu przyniósł pociechę i wspomnienie ojczyzny. Cała gruntowna uczciwość i niezmierna delikatność uczucia, jaka cechuje mieszkańców Alp, uwydatniała się w tem jej interesowaniu gorącem i serdecznem Polską i wszystkiem, co z nią wiązało męża.

— Nasz mały umie po polsku — rzekła mi z dumą zaraz na wstępie. — I ja staram się, pracuję, trochę się nauczyłam, ale na nieszczęście zaraz zapominam. Taka już niemądra moja głowa.

— Język polski bardzo trudny jest dla cudzoziemców — odparłem.

— Tak, ale ja nie jestem cudzoziemką. I dlatego mi to przykro. Tak kocham kraj mego Alberta, tak chciałabym go poznać! Ale cóż? Rozmówić się z ziomkami męża w ich języku — nie mogę.

Byłem z nią po kilku minutach tak, jakbym ją znał od wielu lat. Bystrzewski musiał pójść na chwilę, wezwany przez pryncypała w jakimś interesie, niecierpiącym zwłoki. Zostaliśmy sami.

Opowiedziała mi, że się poznali przed dziewięciu laty. Bystrzewski przywędrował tu wtedy właśnie z Bawaryi, ale był w najsmutniejszym stanie, zarówno fizycznie, jak duchowo. Roboty mu wprawdzie nie brakło, bo rzemieślnik był z niego doskonały — ale co zarobił w dzień, puszczał w nocy. Nie hulał — Boże uchowaj! Siedział tylko w knajpie i pił wódkę najmocniejszą kieliszek za kieliszkiem, aż z nóg się zwalił. Wytrzeźwiwszy się, szedł zrana do warsztatu, jakby nic. Robota nie cierpiała, ale reputacyi szkodziło to bardzo. Uważano go za nałogowego pijaka, usuwano się od niego.

— Wtedy go poznałam — mówiła mi pani Wojciechowa, patrząc przez okno w zamyśleniu na skrawek nieba ponad dachami i kominami, rozjaśniony wschodzącym księżycem. — Mój ojciec był werkfűhrerem w fabryce pana Weckerlina, w której pracował Albert, a ja byłam jeszcze młodziutką i głupiutką Bürgel Künzli, i ani mi się śniło o moim przyszłym w szwalni ciotki Trudy Staempfer. Razu jednego było u ojca kilku znajomych i zgadało się o czeladzi fabrycznej. W rozmowie ojciec wspomniał Alberta i powiada, że w człowieku tym tkwi jakaś tajemnica. Pracowity, zdolny, spokojny, ale przytem na wszystko obojętny i jedyną rozrywką Jego — ten nałóg nieszczęsny. Inni mówili to samo, żałowali go, aż wreszcie ktoś rzucił te słowa: „tęsknota za ojczyzną", jako rozwiązanie zagadki Inni głowami skinęli, potwierdzając i dziwiąc się, że im to wcześniej nie przyszło na myśl.

Ja kręciłam się tymczasem w sąsiedniej kuchence, przygotowując chleb wieczorny i słyszałam każde słowo. Znałam Alberta. Spotkaliśmy się kilka razy na ulicy i w kościele, a kiedy zaszedł w interesie do mego ojca, zamieniłam z nim słów kilka. Zwrócił moją uwagę swoją poważną i smutną twarzą. Domyślałam się odrazu, że jakiś ból ciężki musi mu gryść serce, a dowiedziawszy się o tem, że wygnaniec, zrozumiałam go i żałowałam serdecznie. Zrobiło mi się też dziwnie smutno, gdy w dalszym ciągu rozmowy musiałam o tem słyszeć, jak biedakowi nałóg jego popsuł opinię w fabryce, u przełożonych i kolegów, i jak blizko mu już do utraty miejsca.

Nazajutrz było święto. Skoczyłam raniutko do kościoła na Segenmesse. U nas, jak ksiądz wie, zaraz po nabożeństwie wszyscy wychodzą i aż do następnej mszy kościół pusty bywa zupełnie. Nie wiem, czemu zostałam chwilę dłużej, kończąc koronkę. Kiedy już wszystko uciszyło się, podnoszę głowę, patrzę — jest ktoś prócz mnie w kościele. Jakiś wysoki mężczyzna wyszedł z ławki i klęknął przed ołtarzem Matki Boskiej. U nas to nie jest w zwyczaju, myślę więc: cudzoziemiec; przypatruję się: to Albert.

Serce mi ścisnęło się boleśnie. Ten biedak, proszący Bogarodzicy o pociechę w swem tułactwie, o ratunek w upadku — tak mi się zdał godzien współczucia! Zaczęłam modlić się za nim i w jego intencyi i postanowiłam trwać z nim razem na wspólnej modlitwie, aż on ją skończy. On tymczasem modli| się, modlił, nieruchomy, z głową ukrytą w dłoniach i już zaczęto dzwonić na drugą mszę, kiedy powstał Spotkaliśmy się w przedsionku. Skłonił mi się, ja mc podałam wodę święconą i spojrzałam na niego.

Twarz miał jakąś jasną i spokojną, jak nigdy| przedtem. Powiedziałam mu więc, że cieszę się, widząc go weselszym, niż zwykle.

— Pomodliłem się dziś dobrze, a dawno nie byłem w kościele — odparł mi szczerze.

Poszliśmy razem, rozmawiając. Od słowa do słowa, wyspowiadał mi się ze wszystkiego. Sama nie wiem, jak to się stało: znaliśmy się tak mało. Mówił mi później, że serce miał takie pełne, tak potrzebował przed kimś się wywnętrzyć, ale nie miał nikogo, a ja, powiadał, tak poczciwie na niego patrzałam.

Jak tam ja patrzałam, nie wiem, ale to pewne, że litość miałam w sercu bardzo wielką. I wtedy po raz pierwszy przyszło mi na myśl, że tego człowieka, upadającego z tęsknoty i osamotnienia, może podnieść i uratować serce kochające, zdolne mu zastąpić daleką ojczyznę i rodzinę. I pomyślałam sobie, że dla kobiety, dla chrześcijanki, byłoby to zadanie piękne i pociecha niemała stać się tą dźwignią w łamiącem się życiu, dać nieszczęśliwemu szczęście, ocalić od zguby jego duszę. A gdym, myśląc o tem, spojrzała na idącego obok mnie człowieka, w jego dobre, szczere, smutne oczy, spuściłam wzrok ku ziemi i zdało mi się, że czyniąc to wszystko dla niego, mogłabym znaleźć szczęście i dla siebie.

I cóż księdzu więcej powiedzieć? Historya nasza prosta. Alberta pierwsza ta nasza rozmowa zbliżyła do mnie bardzo — przyniosła mu pociechę. Starał się znów spotkać ze mną, słuchał moich rad i nie chodził do szynku, chyba na piwo. Dawałam mu do czytania książki z czytelni katolickiego Gesellenvereinu, na moją prośbę zapisał się sam do tego stowarzyszenia, które taką jest pomocą i ochroną dla naszych rzemieślników. Z początku ani on, ani ja, nie myśleliśmy o niczem więcej. Powoli, powoli... i to przyszło.

Mój ojciec nie chciał długo słyszeć o wydaniu mnie za Alberta. Miał miejsce dochodne, mir u ludzi, ambicyi trochę — wolałby wyżej szukać mężów dla córek, niż niżej. Alberta nazywał przybłędą, nie dowierzał poprawie, bał się powrotu do nałogu, a bardziej jeszcze do ojczyzny. „Co z tobą będzie wtedy, co z nami — mawiał — kiedy on ciebie kiedyś ztąd zabierze na tę północ daleką, między dzicz azyatycką, wilki i niedźwiedzie". Matka też na tę myśl płakała. Ale było nas cztery siostry niewydane, prócz braci, a ja uparłam się, że za innego nie pójdę. Więc wreszcie zgodzili się rodzice i ot za dwa miesiące na Wszystkich Świętych będzie dziewięć lat, jak ślub braliśmy.

— I jesteś pani szczęśliwą? — spytałem.

Przez chwilę milczała, patrząc przez okno w srebrzystą smugę księżycowego światła.

— W niebie tylko jest szczęście — odrzekła powoli — tu, na ziemi, kto może nazwać się szczęśliwym? Ale że dużo szczęścia znalazłam, że trochę jego może dałam memu Albertowi — to pewne. Zresztą — łzy i uśmiechy, z tego się życie splata, mówi nasz poeta.

— A on... czy wytrwał, czy nadzieja nie zawiodła panią ?

Znów milczała przez chwilę, ale już nie patrzała w księżyc, tylko głowa jej opuściła się nizko na piersi.

— Niech mi pani wybaczy niedyskretne pytanie — dodałem pośpiesznie. — Słowa moje mogły panią zadrasnąć.

Podniosła głowę.

— Nie — odrzekła — wcale nie. Ani mnie dotknęło pytanie, ani się waham odpowiedzieć. Prawda nie może przecie wstydzić — a choć boli czasem trochę — trudno, rady nie ma i szkody niewiele. Ja tylko namyślałam się i rozważałam sobie, jak księdzu odpowiedzieć, abyś wiedział całą prawdę, bez własnych moich mimowolnych dodatków i wyobrażeń.

— Pytasz mnie ksiądz, czy on wytrwał ? Ogółem wziąwszy tak, były jednak przerwy, upadki. A czy nadzieje zawiodły? Nie, nie zawiodły.

Co ludzkie, doskonałem być nie może — a on człowiekiem był, i człowiekiem bardzo nieszczęśliwym. Ja wiedziałam o tem przecie i nie marzyłam zrobić z niego świętego : chciałam tylko uratować jego duszę. A w tem Bóg dopomógł i pobłogosławił.

Z początku szło wszystko dobrze. Albert pracował niezmordowanie, zarabiał coraz więcej, w domu dostatek był i wesele. Ludzie zaczynali mi zazdrościć, choć przed ślubem ruszali ramionami. I o tej tęsknocie swojej, zdawało się, zapomniał. Ja mu zresztą za oszczędzone pieniądze wciąż coś kupiłam, co mu kraj przypomniało: książkę, obrazek. On mnie wtedy ściskał ze łzą w oku, ale nie była to łza smutku.

Aż naraz zaczęło być inaczej.

Pierwsza matka to spostrzegła.

— Uważaj, Bürgel, — mówi do mnie, — twój Albert znów głowę zwiesił, jak dawniej, i chodzi ulicą nie patrząc na nikogo, jakby struty. Zeby, broń Boże, złe dawniejsze nie wróciło.

Ja w pierwszych czasach nie zwracałam na to uwagi. Trudnoż ciągle śmiać się, zwłaszcza przy ciężkiej robocie. Przytem on w domu przezwyciężał się jeszcze. Ale niedługo to trwało. Zaczął i w domu chodzić posępny, jak noc, z oczami szklanemi, głuchy na wszystko i obojętny. Ani się z nim dogadać było, ani tem mniej go rozerwać. Siedzi, bywało milcząc przy stole, wróciwszy wieczorem z roboty, jedzenia nie tknie, kufel swój duszkiem wypróżni i ani słowa. W ziemię tylko patrzy. Potem zerwie się naraz, czapkę schwyci i ucieka. Ja w takich razach wiem, że perswadować, gniewać się, płakać, złe tylko powiększa — więc nie mówiłam nic, starałam się dogodzić mu we wszystkiem, żeby nie miał powodu do skargi, żeby mu w domu dobrze było. Ale jak wyszedł, jak nie wracał aż późno w nocy, zasnąć nie mogłam, płakałam, modliłam się. Kruszył się przecie i w proch rozbijał w moich oczach cały gmach moich nadziei, mojego szczęścia.

Raz klęczałam w nocy przed ołtarzykiem, kiedy powrócił wcześniej, niż zazwyczaj. Nie posłyszałam jego kroków. Naraz upadł koło mnie na kolana i głośno szlochając, zaczął całować moje ręce, przepraszać. Płakałam z nim razem. Był tak bardzo nieszczęśliwym...

Parę miesięcy trwał spokój — potem znów przyszło na niego to nieszczęście. Chodził jak potępieniec, ale już nie włóczył się po szynkach, nie pił — tylko błąkał się po zaułkach, jak szalony. Drżałam, żeby naprawdę nie oszalał. Wtedy znikł.

— Uciekł do kraju? — przerwałem. Wstrząsnęła głową.

— Nie wiem i wątpię żeby kto dowiedział się od niego. Domyślam się jednak, że próbował wrócić. Nie było go cztery miesiące a ja tymczasem... Ale mniejsza o mnie. Co on nieszczęsny przejść musiał! Wreszcie wrócił. Cień został z niego. Słaniał się chodząc, wzrok miał błędny, siły żadnej. Do szpitala chcieli go oddawać: nie pozwoliłam. Odkarmiłam, wzmocniłam ciało, starałam się, jak mogłam, rany duszy zagoić.

A wówczas Bóg miłosierny dał namdziecko.

— I ono przykuło już ojca do domu?

— Zgadłeś pan. Odtąd wrócił spokój, przynajmniej co najgorsze minęło. Albert mój już nigdy więcej nie uciekał, kiedy go teraz ta tęsknota schwyci, idzie włóczyć się po górach godzinami — czasem dniami całemi; ja sama go wyprawiam, wiedząc, że mu to sprawia ulgę, usprawiedliwiam nieobecność jego w fabryce i czekam spokojnie; wiem, że wróci. Innym razem zamyka się w drugiej izdebce i leży długie godziny, jak umarły. Ja tu na palcach się krzątam, żeby mu nie przeszkadzać, dziecko wynoszę do sąsiadów, potem jak miarkuję, że atak przeszedł, posyłam mu syna, żeby go sprowadził do mnie. I wtedy on przychodzi spokojniejszy. Tak żyjemy od lat siedmiu.

— A nie obawiasz się pani, że on kiedyś, odszedłszy, nie wróci może?

Drżenie ją przeszło całą. Podniosła oczy na krucyfiks, wiszący na ścianie i wpatrywała się w postać Chrystusa, jakby modląc się myślą.

— Bóg wielki — rzekła wreszcie. — Jemu ufam. A potem jest dziecko.

Ujrzałem je za chwilę. Pan Wojciech przyprowadził syna, po którego zaszedł do babki i z widoczną durną prezentował mi swego jedynaka. Ochrzczono go Tadeuszem na pamiątkę Kościuszki: tak matka chciała Dzieciak był śliczny, z poczciwemi oczami ojca, z zewnym matczynym uśmiechem, ale rzecz dziwna! Syn tych dwojga ludzi rosłych i silnych wątły był, delikatny jak roślinka młoda.

Rodzice rozpadali się też nad nim, oczy ich biegły za nim, gdziekolwiek się ruszył. Ojciec pokazywał mi jego elementarze i książki z kolorowanemi obrazkami i chwalił się znowu, że go ostatecznie mały jego Tadzio czytać dobrze nauczył. Matka opowiadała z radośnym uśmiechem, jak jest pobożny, jak ołtarzyk ubiera w kwiaty i codzień rano i wieczór odmawia głośno wspólną domową modlitwę.

Spędziłem z temi poczciwemi ludźmi cały wieczór bardzo mile i uścisnąłem serdecznie ich dłonie, żegnając i obiecując napisać z kraju, gdy wrócę. Wróciłem po roku i niedługo po powrocie napisałem do St. Gallen, Nie dostałem odpowiedzi. Napisałem po raz drugi list polecony: odesłano mi go w parę tygodni z urzędowym dopiskiem:

„Adresat w St. Gallen nieznany".

Co się stało z Wojciechem Bystrzewskim, co z jego poczciwą żoną i Tadziem ? Nie wiem. Ale ilekroć myślę o nich, serce ściska mi się boleśnie. Może los rzucił ich gdzieindziej, może wrócił do ojczyzny wygnańca... Może... Nie sądzę jednak. Zdaje mi się raczej, że już to ciche, miłe, chrześcijańskie gniazdko rodzinne zmiótł i zniszczył wicher przeciwny, że nadzieje biednej, szlachetnej Bűrgel zawiodły w końcu, po latach, i że liść oderwany od ojczystego drzewa, znów się gdzieś tuła po szerokich gościńcach świata, unoszony burzą, co tyle już innych rozniosła.

Proboszcz skończył swoją powieść i znów siedzieliśmy w milczeniu dokoła płonącego ognia w kominie, słuchając świstu wiatrów i jęku własnych naszych myśli. Każdemu z nas nasuwały się wspomnienia podobnych przeżytych i zasłyszanych historyj, nikt jednak nie odzywał się z niemi, ani robił uwag nad losami Wojciecha Bystrzewskiego. Tylko nie wiem jak innym, przypuszczam jednak, że im także, jak mnie, kręciło się po głowie i gryzło w sercu pytanie: Dlaczego? Słowa ostatnie księdza o liściach, oderwanych z drzewa i unoszonych burzą, brzmiały jeszcze w naszych uszach. Dlaczego te liście nie zielenieją na drzewie i z soków ich nie rodzą się pączki nowe, dlaczego więdnieją daremnie, deptane przez tłum bezmyślny, lub gniją w błotnistych kałużach? Dlaczego? Dlaczego ?

W ciszy posępnej, przerywanej szumem drzew i łoskotem burzy, rozległ się głos pana Alfreda.

— Historyi twojej, księże proboszczu, brakuje zakończenia — mówił. — Szczególnym trafem zakończenie jest mi znane, lepiej może jednak byłoby o niem nie wiedzieć.

Ksiądz głową potrząsł i ramionami ruszył.

— Wolę najgorszą pewność od przypuszczeń — rzekł smutno.

— A więc dobrze, słuchamy cię, Fredziu — dodał gospodarz.

Pan Alfred odrzucił niedopalony papieros i tak zaczął:

— Przed trzema laty byłem, jak panowie wiecie, sekretarzem naszego poselstwa w Dreźnie. Ze zaś personal nasz był mały, pełniłem równocześnie obowiązki kanclerza i konsula i kilka godzin dziennie zmuszony byłem poświęcać funkcyom, przywiązanym do tego urzędu, bardzo często wcale nieprzyjemnym. Wprowadzały mnie one w styczność ciągłą z miejscową policyą i mnóstwem włóczęgów, z istnemi szumowinami naszego państwa, wyrzuconemi losem lub własną winą z jego granic.

Razu jednego — w styczniu — bal był w rezydencyi. Odbyliśmy już cercle monarsze, król Albert rozmawiał dłużej z moim szefem, poczem i mnie kilkoma słowami zaszczycił; królowa Karola rozpytywała mnie o Wiedeń, księciu Jerzemu wspomniałem coś o arcyksiężnie Maryi Józefie, jego ulubionej córce... Wreszcie skończyła się ta oficyalna pańszczyzna — i mogliśmy ruszyć się po wspaniałych salach, pełnych światła, zwierciadeł, adamaszków, brylantów, zlotem szytych mundurów i gwiazd orderowych. Po godzinie uczułem się znużony tym blaskiem i gwarem i poszedłem odetchnąć w jednym z bocznych salonów.

Spotkał mnie tam i zaciągnął do gawędy prezydent policyi, miły i gładki człowiek, z którym żyłem dość blisko.

Mówiliśmy o spodziewanych zmianach w ciele dyplomatycznem, o dworskich nowinach i miejskich plotkach, o najnowszym toaście cesarza Wilhelma, o ostatnim wybryku francuskich radykałów, kiedy naraz prezydent przerwał mi. przypomniawszy coś.

— Przepraszam pana najmocniej — zawołał — że aż tu go nudzę urzędowemi interesami, choć ani czas, ani miejsce po temu... Mam jednak małą sprawę — pewne indywiduum dość podejrzane w aresztach policyjnych. Człowieka tego przytrzymano za włóczęgostwo, ale obawiam się, między nami mówiąc, czegoś gorszego. Do wschodniej granicy, uważasz pan, chciał się koniecznie dostać, a tam obecnie w Spalę dwór się znajduje. Któż wie, co w tem tkwi. Myśmy jednak nic z niego wydobyć nie mogli, choć ja sam go przesłuchiwałem. Nic nie chce mówić, tylko wciąż odwołuje się na austryacki konsulat.

— Ma jakie papiery, dowodzące przynależności do nas? — spytałem.

— Żadnych — powiada, że zgubił. Pan to już wie — zwykła zwrotka tych nicponiów. W każdym razie jednak może pan pozwoli przysłać go sobie — zgoda? A kiedy? Jutro może, żeby czasu nie tracić — dobrze?

Wróciliśmy do przerwanej rozmowy i za chwilę prezydent rozwodził przedemną swe ubolewania nad wzrostem socyalizmu w Saksonii.

Nazajutrz koło południa urzędnik manipulacyjny konsulatu wszedł do mego biura i oznajmił mi, że z policyi przysłano pod strażą jakiegoś więźnia. Przypomniałem sobie wczorajszą rozmowę, która mi wyleciała z pamięci i kazałem wprowadzić więźnia samego, zostawiając policyantów w przedpokoju.

Człowiek był może nietyle stary wiekiem, ale tak sterany życiem, że wyglądał na lat sześćdziesiąt. Postawę miał ogromną, rozrosłą, ale szedł schylony, z głową wsiadłą w ramiona wychudłe i oczami, ponuro i bezmyślnie wpatrzonemi w ziemię. Odziany był w łachmany, palce odmrożone przeglądały przez strzępki obuwia, włosy i broda na pół siwe, zwichrzone i pokręcone w kudły kosmate, zakrywały twarz wybladłą i znędzniałą.

Spytałem go po niemiecku, kim jest i skąd — w języku biurokratycznym nazywamy to „generaliami." On nic nie odpowiadał.

— Sam przecie żądałeś, aby cię tu przeprowadzono, a teraz nie chcesz nic mówić — zawołałem zniecierpliwiony.

Podniósł głowę i zwrócił do mnie oczy, rozwarte szeroko i świecące gorączką.

— Polak jestem — wyjęknął głucho.

Dopytywałem go o szczegóły. Zdawało się, że waży odpowiedź w myślach.

— Na co to wszystko się przyda — rzekł wreszcie posępnie. — Ot, nie będę udawał, prawdę powiem. Skłamałem w policyi, żeby się tu dostać, myślałem, że i tu wykłamię się jakoś, że mnie konsulat choć bliżej kraju mego odstawi. Ale to było wczoraj, onegdaj. Teraz rozwaga przyszła, namyśliłem się. Oszukać nie potrafię. Inni to umieją, ja — nie. A zresztą — co mi tam już, wszystko jedno!

Ręką machnął i w bok splunął.

Gdybym nawet nie miał żadnej znajomości ludzi — a kilkuletnie moje obowiązki nadały mi pod tym względem trochę doświadczenia — nie mógłbym wątpić ani chwili, że stoję wobec bardzo wielkiej niedoli, której, czy zawiniona, czy nie, należała się litość a jeśli możliwe, i pomoc.

Postanowiłem przedewszystkiem wydobyć z tego człowieka jego historyę. Na to trzeba było trafić w jakąś serdeczną strunę.

— Ja jestem także Polakiem — przemówiłem do niego własnym językiem. — Proszę mówić ze mną otwarcie i szczerze, nie, jak z urzędnikiem, ale jak się mówi z rodakiem. Może uda mi się pomódz, a w każdym razie nie zaszkodzę, nie zdradzę.

Na martwej twarzy nędzarza błysk jakiś przeleciał, ożywiła się na chwilę.

— To pan Polak ? — powtórzył za mną. — Nie myślałem, nie przypuściłbym. A zkąd?

Wdałem się z nim w rozmowę, w sposób zupełnie poufały i nie licujący z powagą i dystynkcyą mego stanowiska. Gdyby mnie w tej chwili widział mój wykwintny kolega, szczypczykami i przez rękawiczki dotykający ludzi poniżej barona, a przynajmniej Rittera von, radca legacyjny, hrabia Flausenreich, dostałby z przerażenia sercowego ataku i powtarzałby przez dwa miesiące pod sekretem we wszystkich salonach, że „diese Polen sind eigentlich alle Demagogen und Revolutionare". Ale hrabia Flausenreich o tej porze, jak codziennie, odbywał dwugodzinną swą tualetę, przy pomocy dwóch służących, dwunastu słoiczków z farbami i perfumami, niezliczonych grzebyczków, pilniczków, sznurówek, poduszeczek i innych tajnych dodatków i uzupełnień jego nadwerężonej przez wiek osoby. Byłem więc z tej strony spokojny i mogłem rozmawiać z moim aresztantem bez obawy,

Ten jednak, po chwili ożywienia, wpadł znów w poprzednią martwotę i odpowiadał niechętnie, półsłówkami.

— Co po tem wszystkiem — mruknął. Nic mi już nie pomoże. Niech tam ze mną robią, co chcą — może już niedaleko do końca.

Dopiero po długich usiłowaniach wydobyłem z niego wszystko.

Był to Wojciech Bystrzewski.

Dziecko jedyne umarło mu niedługo jakoś zapewne po bytności księdza w St. Gallen. Żona chorować zaczęła — w nim obudziła się z całą furyą dawna, przez lat kilka uśmierzona i tłumiona tęsknota. Porzucił wszystko, żonę oddał na opiekę rodziny jej i w świat poszedł, bez powrotu tym razem.

Siłą nieprzepartą ciągnęło go do swoich, gdy nici głównej, z ogniskiem rodzinnem na obczyźnie wiążącej, zabrakło. Pędził do granicy, przedzierał się przez nią, włóczył wśród miejsc znajomych i ludzi nieznanych, uciekał, wracał. Tak z kąta w kąt rzucany przypadkami losu, błąkał się lata całe, bez zarobku, bez chleba, włóczęga bezdomny, zapijając nędzę i zgryzotę, gdy kieliszka się dorwał. Żonie znaku życia nie dawał o sobie, sam stracił energię, i wolę, i siłę do pracy, do życia.

Mówił mi o tem wszystkiem najszczerzej.

Pytałem go, czegoby chciał, czem możnaby go wesprzeć, co dla jego ratunku uczynić? Ręką tylko machnął i potrząsł głową.

— Niczem — rzekł ponuro. — Niema dla mnie ratunku. Dawniej | był może, pewnie nawet, że był. Gdybym mógł wrócić przed dziesięciu, dwunastu laty... Człowiekiem bym został, nie zszedłbym na bydlę. A i potem.. Ot, dziecko Bóg wziął — ono mnie trzymało; gdyby żyło, możebym przywykł, zapomniał.

— A żona ? — spytałem. Westchnął ponuro.

— Żonę Bóg mi dał świętą kobietę. Ale cóż ? Kochałem ją, szanowałem, a jednak — nie starczyła mi za wszystko. Życie jej zmarnowałem, a swego uratować nie dałem. Biedaczka — ona za to by własne poświęciła... Wiedziałem o tem, a jednak... Musiałem ją porzucić i uciekać, musiałem. Ten dyabeł, co mnie w sercu szarpie, silniejszy był od niej.

Więcej nie mogłem nic wydostać z niego. Dałem więc biedakowi jałmużnę i z dyspozycyjnych funduszów konsulatu i z własnej kieszeni, co mogłem, i wyprawiłem. Pieniędzy nie chciał brać w pierwszej chwili, potem, gdy nalegałem, uśmiechnął się posępnie, ramionami ruszając, i schował je w łachman jakiś.

— Przyda się — szepnął. — Zimą wódka grzeje. Obiecałem mu, że w jego sprawie zobaczę się z prezydentem i naradzę, co dla niego dałoby się zrobić.

— Niech się pan tam nie fatyguje o to — odparł obojętnie. — Za późno już zrobić co dla mnie. Ja przepadły człowiek.

Głową mi kiwnął, czapkę oberwaną nasadził i oddychając ciężko, otworzył drzwi. Na progu odwrócił się do mnie.

— Ot, gdyby pan był łaskaw i chciał mi w czem pomódz, o jedno poproszę...

— Mówcie — odrzekłem prędko. — Chętnie zrobię, jeśli możliwe.

— Czy możliwe, nie wiem, bo to kraj, jak widzę, luterski, ale przecie jest może jaki ksiądz mojej wiary. Ja u spowiedzi dawno nie byłem, a Bóg wie, czy wiele tam życia we mnie zostało. Księdza chciałbym mieć.

Upewniłem go, że zaraz napiszę o tem do prezydenta i że jego życzenie zostanie spełnione. Rzucił mi: „Bóg zapłać!" i znów, zdawało się, twarz mu rozjaśniła się na chwilę. Potem odszedł.

Nie widziałem go już więcej — raz tylko.

Tego samego dnia posłałem urzędowy komunikat do policyjnego prezydyum, a równocześnie prywatny list do prezydenta, uspakajając jego obawy co do biednego włóczęgi, opisując jego losy i prosząc o najłagodniejsze z nim obchodzenie się i względność. Poprosiłem też zacnego księdza Buka, proboszcza przy dworskim kościele i spowiednika polskiej kolonii w Dreźnie, aby mego protegowanego odwiedził w więzieniu i udzielił mu religijnych pociech w tym języku ojczystym, za którym tak mu było tęskno.

Chciałem sam widzieć się z prezydentem w tej sprawie i poprzeć list mój ustnem wstawieniem się za moim nieszczęśliwym rodakiem — ale nie dało się to zaraz wykonać. W służbie naszej, wiecie panowie, jak się jest — nie zawsze może zajętym — ale rozerwanym. A to był czas właśnie recepcyj, obiadów, rautów, koncertów i balów. Więc dopiero w kilka dni później spotkałem się z prezydentem na jakimś wieczorze.

— Wiesz pan, co się stało z tym pańskim protegowanym, któregoś mi polecił tak gorąco? — zawołał, witając się ze mną.

Nawiasem mówiąc, z wielu głupstw, popełnianych w towarzystwie i uznanych przez światowy kodeks, nie znam większego, nad takie pytanie. Oczywiście, nic nie odpowiedziałem.

— Otóż ten włóczęga musiał być przecie ptaszkiem nielada — ciągnął po przerwie prezydent. — Wyobraź, pan sobie, zaczął prosić się do szpitala. Kazałem go tam przenieść. W drodze, sam już nie wiem, jakim sposobem, ten łotr drzwiczki powozu, zamknięte na klucz, otworzył, strażników pięścią ogłuszył i wymknął się i szukaj wiatra w polu. W Dreźnie już go niema.

Wyznaję, że składając moją kondolencyę prezydentowi, miałem w głębi serca uczucie pewnej ulgi. Ten biedak był przynajmniej wolny. Niewiele to, ale coś przecie.

Nie przyszło mi wtedy na myśl, że raz jeszcze los mnie z nim sprowadzi.

Niedługo potem dostałem urlop, żeby kraj i rodzinę odwiedzić. Stryjowi wiadomo, że za Tarnopolem, nad samą prawie granicą, mam majątek, do którego raz na parę lat dojeżdżam dla jakiej takiej kontroli, żeby przynajmniej nie wszystko się rozwalało od razu i żeby mnie nie kradli więcej, niż można przyzwoicie przyznać przed ludźmi. Otóż, nacieszywszy się siostrami i kuzynkami, odłożywszy trzy razy wyjazd „na ogólne żądanie", wyrwałem się wreszcie z miłych więzów Zahorowa i z uroczej gościnności Brzeżyniec, żeby ruszyć raz do mojej podolskiej pustyni, w Hawrykowie.

Siedziałem już tam trzy dni, miałem jedną awanturę z rządcą, który moim kosztem majątek robił i przygotowywał hrabiowski tytuł dla dzieci, spekulując na odległość Hawrykowa do Drezna; drugą z nadleśniczym, który do współki z tarnopolskimi żydkami urządził formalne przedsiębiorstwo akcyjne dla trzebienia Hawrykowskich lasów; trzecią z kucharzem, który zapewne dla poparcia interesów obu tych panów, obiadami swymi robił formalne zamachy na moje życie, jednem słowem, miałem czas przejść już przez wszystkie wrażenia, jakiemi wieś ojczysta częstuje na wstępie swoich właścicieli po dłuższym oddaleniu, kiedy jednego ranku wpada do mnie mój strzelec z wystraszoną miną.

Wiecie panowie, że strzelec to u mnie lux a non lucendo, bo nigdy nie poluję. Takie to już moje kalectwo. Siedzę tedy sobie w szlafroku w mojej sypialni, kawę piję i przeglądam nadeszłe właśnie z poczty gazety, aż tu we drzwiach pokazuje się twarz mego Jurka, cała blada.

— Cóż tam znowu, pytam niechętnie, bo mi przerwał w najciekawszem miejscu.

— Nieszczęście stało się, proszę pana — woła, zadychając się.

— Cóż tam znowu za nieszczęście — powiadam — pali się, czy co ?

— Nie, ale jakiś człowiek nieżywy.

Człowiek nieżywy nie jest ostatecznie żadną osobliwością — w tonie jednak mego Jurka mieściło się więcej, niż w słowach. Zerwałem się tedy i wychodzę. W sieniach stoi cała kupka dworskich ludzi dokoła leśniczego, który opowiada coś, rozmachując rękami.

— Zbliżam się ja więc powoli, ostrożnie, — ciągnął swe opowiadanie mój Hałajdowski — przyglądam: wyraźnie coś wielkiego czernieje na śniegu. Myślę sobie: coby to być mogło? Gdyby tak w Stryjskiem, w Kołomyjskiem, myślałbym, ze niedźwiedź, ale do nas przecie maruszka by nie zapędził. Dzik? także chyba nie. Cóż więc? Podchodzę bliżej: Jezus, Marya! człowiek. Trzęsę go — a on już skostniał dawno, jak kłoda, i zęby mu świecą wyszczerzone z pod lodowych sopli, które okryły go w nocy całego. Trup jednym słowem, trup, i to Bóg wie od kiedy, może od tygodnia i więcej.

— A jakże go pan leśniczy znalazł — odzywa się kucharz — czy leżał rozciągnięty ?

— Boże chroń! Siedział sobie pięknie pod drzewem i patrzył w stronę Zbrucza, gdzie granica idzie. A ślepia miał takie otwarte, straszne, szkliste, aż we mnie zadygotało wszystko, gdym w nie spojrzał.

— I tam go pan zostawił?

— A jakże. Nie można inaczej. Ja to wiem przecie. Komisya musi obejrzeć, protokół zrobić — potem dopiero pochować można.

— Pewnie, że tak — wtrącił ekonom. Bóg jego wie, co za człowiek, zkąd, jaką śmiercią zginął. Zbadać trzeba.

— Może morderstwo...

Przeszkodziłem dalszej rozmowie, wchodząc do sieni. Za chwilę małemi sankami jechałem z Hałajdowskim na miejsce graniczne, w którem znalazł trupa.

Nie. Choćbym sto lat żył, nigdy go nie zapomnę, nieszczęśnika, w straszliwej, ostatniej jego postaci, w tej, w jakiej stanął na sąd swego Stwórcy. Te same łachmany okrywały go, w których przed niewielu dniami przywlókł się do mnie w Dreźnie. Nogi tylko prawie bose były i pod grubą warstwą błota i lodu, krwią skrzepłą i strupami okryte. Siedział oparty o drzewo, z twarzą zwróconą w tę stronę, do której rwał się i tęsknił przez życie całe. Prawą rękę schowaną miał w zanadrzu i zaciśniętą silnie.

Wyjąłem z niej pakiecik i rozwinąwszy, złożyłem napowrót i wsunąłem w dłoń skostniałą, aby poszedł do grobu z umarłym.

W pakieciku był stary szkaplerz, medalik zaśniedziały, pukiel jasnych dziecinnych wdosów i osobno zwinięta, w proszek rozsypana odrobina czarnej ziemi.

Mówiono o tem od roku Pamiętam jak dziś: pierwszą pogłoskę przyniósł do klasy Włodek Kobierski. Jako syn marszałka szlachty, był on między nami pewną powagą, choć ojca jego od paru lat usunięto z urzędu. On przynosił nam zwykle najciekawsze nowiny, zasłyszane w domu, wierzyliśmy w nie święcie, choć śmieliśmy się przytem — niewdzięczni! — z naszego informatora i jego uroczystej pozy, a opowiadania o stosunkach ojca z Moskalami nieraz nas gorszyły i gniewały.

Tego dnia wpadł zadyszany, pięć minut przed dzwonkiem, choć zazwyczaj się spaźniał. Od progu klasy zaczął nam robić tajemnicze znaki za plecami nadziratela.

Oczy kolegów zwróciły się ku niemu ze wszystkich stron, pytające niespokojne.

Dni te pełne były jeszcze straszliwych wspomnień niedawnej burzy — nowe klęski przychodziły bez ustanku, gorszych jeszcze obawiano się, oczekiwano co chwila. Żyło się w podnieceniu ciągłem, w strachu, w gorączce. I my, choć bardzo młodzi, odczuwaliśmy i rozumieli to, co się działo w koło nas. Zamiast myśleć o piłce, cukierkach lub koniku, zamiast płatać figle studenckie i rozpalać się do amerykańskich awantur myśliwskich Coopera i Meyne Reade'a, myśmy wsłuchiwali się ukradkiem w rozmowy starszych i powtarzali szeptem gorączkowym, z dodatkami dziecinnej wyobraźni, najświeższe wieści o prześladowczych ukazach, o zsyłkach, o zamykaniu kościołów, o coraz to sroższym ucisku w szkołach.

I teraz nikomu z nas nie przyszło na myśl, że Władek Kobierski zechce nam może opowiedzieć o kupionym mu przez ojca koniu albo o doskonale zapowiadającej się ślizgawce. Co nas to wówczas obchodziło? Czy nam dawano być dziećmi?

— Cóż tam się stało? Co zrobili? Kogo znowu wywieźli? Gadaj prędzej, nim Nus wróci?

Pytania te krzyżowały się przytłumione, kipiące ciekawością, w chwili gdy nadziratel wyszedł na korytarz, aby krzyknąć na włóczących się tam uczniów i zapędzić ich do klas. Był to wysoki, ospowaty jegomość, z fioletowym nosem, błękitnemi okularami w srebrnej oprawie i rudemi faworytami, sterczącemi jak dwie szczotki. Ubierał się w mocno wyszarzany wicemundurowy frak, ze złotemi niegdyś guzikami, i co drugie słowo powtarzał moskiewskim obyczajem „nus!" Ztąd pochodził jego przydomek.

Korzystając z nieobecności szkolnego cerbera, Władek przechylił się na pół przez swoją ławkę, usta z dwóch stron przysłonił, żeby go lepiej słyszano i zaczął szeptać półgłosem, urywanemi zdaniami.

— Religia będzie po moskiewsku.

— Jezus Marya! — wydobyło się naraz ze wszystkich ust.

— Cicho tam — krzyknął z korytarza Nus. Przycichliśmy na chwilę ale z ponad naszych zeszytów mieliśmy wszyscy oczy podniesione na Władka.

Ten schował się na chwilę, potem powoli zaczął znów podnosić się, patrząc w stronę drzwi otwartych i palec trzymając na ustach.

W naszej klasie byliśmy wyjątkowo szczęśliwi. Mieliśmy wśród nas tylko trzech. Moskali i ci, szczerze czy nie, ale z nami trzymali. Szpiega nie było ani jednego.

Władek szeptał dalej.

— Księdza kapelana mają wywieść, bo nie chciał przystać na moskiewski katechizm.

I to jeszcze!

Księdza kapelana Wierzejskiego — w Galicyi powiedzianoby: katechety — nie bardzo, co prawda, lubiliśmy. Był to człowiek już niemłody, wyschły jak trzaska i łysy jak kolano. Miał też chorobę wątroby i od czasu do czasu jego pergaminowa twarz robiła się żółtą, jak szafran, a humor stawał się zgryźliwy i ciężki, jak piołun. Mówił pięknie. Nieraz zasłuchiwaliśmy się i wpatrywali jak w tęczę w tę brzydką, przekrzywioną postać, która rozjaśniała się dziwnym ogniem, gdy odbiegając od książki i przedmiotu, zaczynał nam opowiadać o bohaterach chrześciańskiej cnoty i ofiary, albo szerokimi promiennymi rysami rozwijał przed nami obrazy z wielkiej karty dziejów. Nieraz jednak bywało inaczej. Ksiądz przychodził rozstrojony, chory — zaczynał pytać i to nie ostatniej lekcyi, ale gdzieś z przed kilku miesięcy; za najmniejsze słowo nieumiane krzyczał i łajał, gorzej jeszcze: nie zważając na wiek i klasę, targał za czuprynę, rwał za uszy i drżącą ręką nabazgrawszy złowrogie hieroglify, z kartką odsyłał do kancelaryi na obrachunek z panem inspektorem. Trudnoż go było lubić. Tylu z nas i tyle razy dostało w skórę od niego lub z jego przyczyny!

Miał przytem szczególny zwyczaj. Kiedy który z nas lekcyi nie umiał, brał go za ucho i do otwartej książki twarz mu prawie przytykał:

— Co to jest, czytaj — wołał nakazująco.

Chłopak bąkał płaczliwym głosem tytuł podręcznika: katechizm, historya biblijna albo kościelna.

— A dalej, dalej — wołał ksiądz, szarpiąc ucho nielitościwie.

— Dla... uczniów gimnazyalnych.... wyznania... rzymsko... katolickiego .. — kończył już z płaczem delikwent.

— Aha, aha, rzymsko-katolickiego, to jedno. A po jakiemuż to pisane, po jakiemu ?

— Aha, po polsku, to drugie. To ty hultają tego się nie uczysz? Katolickiej wiary? I po polsku? To wolisz może tak? (Mówiąc to, wskazywał palcem rosyjskie napisy na mapie wiszącej nad katedrą.) A może lepiej jeszcze tam? (I znów palec jego zwracał się w stronę auli, gdzie niewielka garstka uczniów należących do panującej narodowości słuchała wykładów swojej religii.) Tak wolisz? Tam wolisz? I myślisz może, żeś wart być katolikiem — Polakiem?

Każdemu z zapytań towarzyszyło bolesne targnięcie za ucho lub boleśniejsze uderzenie trzciną. Nazywaliśmy to pytkami księdza Cytryny.

Tym razem jednak mieliśmy jasne puczucie, że bez tego srogiego księdza Cytryny byłoby źle, i naraz nielubiony kapelan urósł w naszem pojęciu. Jakby nam ktoś w jednej chwili oczy otworzył, zrozumieliśmy co znaczyły owe bolesne pytania, które jednym wyciskały tyle łez, drugich tak często pobudzały do śmiechu. Pod jego dziwaczną i szorstką skorupą, zrozumieliśmy starego księdza i po raz pierwszy uderzyły ku niemu nasze młode serca. I kiedy przyszedł nazajutrz, żółty i skwaszony, nie zważaliśmy na nic i zapominając o porządku i karności, rzuciliśmy się do niego wszyscy, chwytając go za ręce i całując.

Zrozumiał. Oczy mu się zwilżyły. Stał przez chwilę nieruchomy, potem odsunął nas z lekka od siebie.

— Dosyć, dosyć już, dzieci moje — rzekł drżącym trochę głosem. — Idźcie na miejsca. I... bądźcie spokojni na teraz. Jeszcze wszystko zostało, jak było. Ale... módlcie się, módlcie.

I zaczął jak zwykle pacierz. Ale skończywszy, zamiast przeżegnać się dodał:

— Teraz jeszcze na wiadomą intencyę pomódlmy się do Matki Najświętszej, Pocieszycielki strapionych: Pod Twoją obronę...

Odtąd mówiliśmy we wszystkich klasach tę dodatkową modlitwę przy każdej lekcyi religii — ale nikt z nas nie pytał, na jaką intencyę ją mówimy.

***

— Jak ty myślisz, Stefek — zapytał mnie raz mój najlepszy przyjaciel, Julek Sieradzki — zostanie nasz Cytryna, czy nie?

Siedzieliśmy we trzech z Julkiem i Jasiem Kiersztowtem w ogródku małego dworku, w którem moja matka zamieszkała od czasu, gdy zacząłem chodzić do szkół. Od owego dnia, w którym Władek przyniósł nam złą wiadomość o księdzu Wierzejskim, upłynęła już większa część roku — przeszły szczęśliwie egzamina, przeszły i wakacye. Jesień była późna, ale ciepła jeszcze i bardzo pogodna. W powietrzu pachniało resztkami kwiatów, wśród żółtych liści czerwieniały dojrzałe jabłka, mieniły się śliwki błękitne i purpurowe, od drzewa do drzewa ciągnęły się, srebrem lśniące w słońcu, włókna pajęczyny.

Byliśmy już w szóstej klasie — ale tylko Jaś miał w całej pełni poczucie powagi i wyższości Mnie trzeba było o tem przypominać, a co Julek, to z tego był jeszcze zupełny trzpiot, gorszy od pierwszoklasistów. Nie miałem czasu odpowiedzieć Julkowi. Uczynił to za mnie Jaś i to przybrawszy swą najbardziej urzędową i sztywną minę.

— Przedewszystkiem pozwól sobie powiedzieć, mój Jasiu — zaczął — że mógłbyś już raz dać pokój temu niesmacznemu przyzwyczajeniu.

Julek zrobił pociesznie żałosną minę.

— Już zaczyna — jęczał, zwracając się do mnie i krzywiąc się niemiłosiernie. — Co ja tobie zrobiłem człowiecze, że mnie znowu chcesz kazaniem traktować? Czy myślisz, że to smaczna potrawa, co?

— A czy ty myślisz o tem, że już nie jesteś w proformie i że czas dać pokój błazeństwom?

— Myślę, dalibóg myślę. Co dzień postanawiam sobie, że będę starał się mieć rozum.

— I co pięć minut, nie, co pięć sekund głupstwo palę.

— Mea culpa, mój Jasiu — tłumaczył się, mrugając do mnie i szturkając w bok Julek. — Już się poprawię. Księdza kapelana kocham, szanuję — ale Cytryna — Cytryną. Jakżeż ją nazywać ni ztąd ni zowąd Wierzejskim? Gdybyś choć na pierwszych parę tygodni pozwolił przezwać go Pomarańczą — człowiek przyzwyczaiłby się łatwiej.

— Łobuz z ciebie niepoprawny — ofuknął z gniewem już Jaś. — A sam przecież gardłowałeś za tem, żeby księdza nie przezywać.

— Gardłowałem, gardłowałem. Ja zawsze do gardłowania pierwszy. Mam oczy zresztą i widzę, że ksiądz Moskalom kością w gardle stanął — jakżebym był przeciw niemu ?

— A widzisz! A Moskalom chodzi właśnie o to, żeby nas przeciw niemu buntować — rzekł udobruchany już Kiersztowtt.

— Pewnie, że chodzi — odparł z zapałem i zupełnie seryo Julek. — Uważaliście, co mówił na historyi Jewstafij Gawryłowicz o despotyzmie i okrucieństwie katolickiego kleru? Wprost na niego mierzył.

— A Zdziś Broniewicz opowiadał mi dziś rano, że u nich w siódmej Wasil Nikitin otwarcie i gwałtownie księdza kapelana zaczepiał, mówił o jego znęcaniu się nad młodzieżą i w imię „humannosti"' wzywał uczniów, aby mu się opierali i skarżyli na niego przed dyrektorem.

— Padlec! — krzyknął Julek.

— Pewnie że padlec — potwierdził poważnie _ pomyśl jednak tylko, czy my sami nie daliśmy powodu Moskalom do takiego gadania, drażniąc księdza, nie ucząc mu się i skarżąc z racyą i bez racyi na jego grubiaństwa i surowość.

Julek skrzywił się i za ucho schwycił.

— Oj, bez racyi! — jęknął. — Bodaj to prawda. Ciekawy jestem, jaka to racya była posyłać mnie tyle razy z kartkami do Leontija Siergiejewicza? Gadaj co chcesz, ksiądz zacny człowiek, najlepszy dowód, że Moskale go nie cierpią i gryzą — ale mógłby mieć lżejszą rękę! I gdyby choć sam — ale co tych piątek i dziesiątek, które przez niego dostawałem w kancelaryi, to niech mu Pan Bóg nie pamięta !

Sprawiedliwość kazała mi się wmieszać do rozmowy.

— Już to przyznaj, Julku mój — rzekłem — żeś wszystko robił, co mogłeś żeby starego wyprowadzić z cierpliwości. Przypomnij no sobie tylko, jakieś mu powiesił na sznurku cytrynę nad katedrą, albo wtedy, kiedyś miał lekcyę wydawać i za plecami małpowałeś wszystkie jego ruchy.

— A nie kładliście się wszyscy od śmiechu?

— Kładliśmy się — i ciebie, pamiętasz, położyli, choć przypuszczam, żeś wtedy nie śmiał się. A może i to było niesprawiedliwie?

Julek się zniecierpliwił. Zdarzało mu się to zwykle, gdy już nie miał argumentów.

— Et, dalibyście mi już raz pokój — sarknął. Uczepilibyście się mnie jak pijawki ze swoim kochanym Cytryną, przepraszam, kapelanem, i żyć nie dajecie. A tymczasem ja jeszcze odpowiedzi nie mam. Zostaje nasza Pomarańcza, czy nie?

— Pewnie że nie — odparł z namysłem Jaś. — Nie wiesz to co gadają? W M. i w G. już uczą od początku roku po moskiewsku, z S. kapelana wywieźli. I tego nie zostawią, bądź spokojny!

— A on z pewnością nie zgodzi się po moskiewsku uczyć?

Oburzyliśmy się obaj.

— Co ty gadasz — zawołał Jaś, czerwieniejąc cały. — Ksiądz Wierzejski! Nie znasz go chyba...

— A przecież tyle razy słyszałeś od niego: „Wolisz tu? Wolisz tam?" Może nie? — zapytałem, uśmiechając się.

— Tak, tak, pewnie — rzeki Julek, — Ale bo to widzicie, jeżeli go zabiorą i wywiozą, to, to...

— To co?

— To naprawdę żal mi będzie bardzo poczciwego, kochanego Cytryny.

Nastała chwila milczenia. Przerwał ją głos Władka.

— Stefek jest? W ogrodzie? Jest z nim kto?

Wpadł jak zwykle spocony, z rozpiętym mundurze, który choć nowy, miał już plamę na czerwonym kołnierzu i jeden złoty guzik napół oderwany.

— Mam wam coś okropnie ważnego powiedzieć, wołał od proga, swoim zwyczajem. — Ale — dodał ciszej — nikt nie podsłucha?

— Bądź spokojny — odparłem, witając się z nim i sadzając go między nami. — Cóż to takiego?

Władek odetchnął głębiej, potem zaczął mówić przytłumionym głosem, nachylony ku nam.

— Wiecie, że mój ojciec musi bywać w moskiewskiem towarzystwie, choć marszałkiem już nie jest, ale zrozumiecie dobrze.... Stanowisko jego wybitne, oczy mają na niego zwrócone i w razie czego...

Zrobił znaczący giest.

— Wiemy, wiemy — przerwał Jaś, którego irytowało, ile razy Władek podkreślał stanowisko i wpływ ojca, a zdarzało się to istotnie nadto często.

— Otóż wyobrażcie sobie — był wczoraj jakiś wieczór u prokuratora. Imieniny czy tam dyabli wiedzą co. Ojciec przychodzi, widzi — Moskali jak mrowia. Są i nasi. Dyrektor, Leontij Siergiejewicz, Wasilij Nikitin...

— Jednem słowem cała gimnazyalna psiarnia — przerwał Julek.

— Cicho, uważaj co mówisz — syknął Władek, oglądając się. — Gotów jeszcze kto podsłuchać. Otóż wyobraźcie sobie, ojciec siedzi przy preferansie vis-a-vis z dyrektorem. Oczywiście, próbuje gawędzić, śmiać się, żartować...

— Błaznować — wtrącił bardzo cicho niepoczciwy Julek, którego uciszyłem w tejże chwili mocnym szturkańcem w bok.

— Ale dyrektor zły, milczący, ani sposób wydusić co z niego.

— Tem lepiej, bo i po co ? — mruknął Jaś.

— Po co? Jakto po co? No, choćby i dla mnie. Zawsze to, rozumiecie, stosunki potrzebne...

— Dyabła tam potrzebne stosunki z Moskalami, przerwał znów Julek.

— Jeśli mi będziesz ciągle przeszkadzać, nie powiem nic więcej, rzucę wszystko i pójdę! —krzyknął Władek, zaczerwieniony jak piwonia

Uspokoiłem go jak mogłem, a Julkowi zagroziłem że mu nie dam odpisać rosyjskiej kompozycyi, po którą przyszedł, jeśli nie będzie cicho siedział. To pomogło. Władek ciągnął dalej.

— Mówiłem więc, że dyrektor był zły. Ale jak zły! Co ojciec zacznie mówić, on tylko kiwa i mruczy po swojemu jak w szkole!

— Mu-u-u — naśladował Julek.

— Znowu ? — upomniałem go surowo.

— Już siedzę cicho, już mnie nie ma — tłumaczył się, ręce składając błagalnie i udając, że chce płakać.

— Pod koniec party i pyta wreszcie ojciec: „O co chodzi Waszemu Prewoschoditielstwu? Dla czego tak źle „raspołożony?" Ten zaś, wyobraźcie sobie, niewiele myśląc odpowiada, że Ja was pocztienniejszy Bolesławie Henrykowiczu szanuję wysoko, ale nie weźcie mi tego za złe, wasi Polacy, to naród łaski carskiej nie warty, rewolucyoniści jeden w drugiego i niezapomniany Michał Mikołajewicz Murawiew miał racyę, mówiąc jeszcze w Wilnie, że z nimi dojść do czegoś można tylko „sztykom da knutom".

— A to bestya — przerwał Jaś. — I cóż ojciec na to?

— Trzasnął go w papę, co ? — zawołał Julek.

— Zwaryowaliście chyba. Udał, że się śmieje i w żart to obrócił, mówiąc, że chyba nie wszyscy. Co wam się zdaje? Z Moskalem sprawa: Mus!

— A to.. — zaczął  Julek, ale pod krzyżowym ogniem moich spojrzeń i Jasia, zamilkł, odwrócił się tylko i splunął.

— Myślicie, że go ułagodził. Gdzie zaś ! Dostał tylko nowy komplement, że kto z Polaków dobry, niech odrazu uczciwie stanie się Moskalem i prawosławnym, a reszta warta tego tylko, aby ją w harmatę nabić i wystrzelić.

— Miał za swoją grzeczność — szepnął Julek.

— Wtedy ojciec już nie wytrzymał, obraził sie i... — Nareszcie — rzekł Julek. — I co ?

— I odszedł, nic nie odpowiedziawszy.

— A... tak!

— Wtem, wyobraźcie sobie, zbliża się do niego swoim drobnym krokiem po cichutku, ze słodziutkim uśmieszkiem...

— Leontij Siergiejewicz, oczywiście, najczcigodniejszy i miodopłynny inspektor, alias Lis bez ogona — dokończył Julek.

— Oczywiście, że on. Zbliża się i bierze go na stronę. „Najdroższy Bolesławie Henrykowiczu, powiada, wy jesteście tak zacni, tak rozumni, tak dla nas życzliwi..."

— Reszty duserów Lisa bez ogona domyślamy się — zauważył Julek — opuszczaj i idź dalej.

— Jak będziesz ciągle przeszkadzać, to całkiem nie pójdę — obruszy! się Kobierski.

— No, no, nie gniewaj się i prosequere! — ułagadzał go poważny Jaś.

— Otoż Leontij Siergiejewicz tak mówi dalej: „Wy nie raczcie się gniewać, najszanowniejszy Bolesławie Henrykowiczu, na naszego przezacnego Spiridyona Timofiejewicza. Oni teraz podrażnieni bardzo i słusznie. Pomyślcie tylko, teraz świeżo, z powodu trzydziestolecia służby, spodziewali się z pewnością Anny na szyję a wiecie co dostali? Włodzimierza, głupiego Włodzimierza i to na pętelce. To gorzej jak nic, hańba, wstyd. Dyrektor z Mińska dostał Annę, a dyrektor grodzieński Stanisława drugiej klasy. A wiecie kto dostał Włodzimierza razem z Jego Przewoschoditielstwom? Tfu, powiedzieć paskudnie — stołonaczalnik w kancelaryi kuratora naukowego okręgu".

— To to dlatego nam nie kazali winszować dyrektorowi, kiedy order nadszedł — wtrącił Julek.

— A dlatego. Słuchajcie dalej Leontija Siergiejewicza Cała ta przykrość i zła dola pana dyrektora z czego pochodzi? Z księdza Wierzejskiego. Kto temu winien? Ksiądz

— Ksiądz? — powtórzyliśmy we trzech ze zdziwieniem.

— To samo zapytał i ojciec, a ten mu odpowiada, że nikt inny tylko ksiądz, bo nie chce zaprowadzić moskiewskiego języka przy nauce religii, tłumacząc się, że nie ma rozkazu nietylko od biskupa, ale nawet od ministra. Na to ojciec: To niechby minister wydał rozkaz!" „A, bój się Boga, batiuszka, odpowiada Lis; taż to o to właśnie chodzi, żeby to się zrobiło tak... samo... rozumiecie, bez nakazów, bez presyi, ot tak, z ciepłego serca dla matuszki Rassii. I widzicie — tak to się zrobiło w Mińsku. Tam sławny ksiądz! On i kazania w kościele po rosyjsku mówi. Ot dyrektor i szczęśliwy, że ma takiego mołodca! Za niego to on i Annę dostał na szyję. A nasz, biedniażka! i kuje i kuje swego popa - ani rusz. Nie ma rozkazu, powiada Ale jaki tu rozkaz! To przecie wiadomo, że życzenie jest i wysokoprewoschoditielstwa kuratora i samego ministra i nawet najmiłościwszego naszego batiuszki gasudaria. A nam co, rabom Bożym i carskim? Słuchać i tyle. I on, pop przeklęty, nie chce. Na piśmie chce rozporządzenie dostać, isz jewo!"

— Tak się aż rozsierdził miodopłynny Lis bez ogona?

— Jakbym go słyszał i widział, słuchając ojca. Otóż teraz przychodzi węzeł sprawy „Pomóżcie nam, mówi, przezacny Bolesławie Henrykowiczu. Wdzięczny wam będzie Jego prewoschoditielstwo do śmierci, a w razie potrzeby, interesu... rozumiecie. Ręka rękę myje. Generał-gubernatorowi dołoży się..."

— Padlec! — krzyknął Julek po raz drugi.

— Czegoż chciał? — spytał Jaś.

— „Idźcie, mówi, do tego księdza i przedłóżcie mu, wytłumaczcie, niech siebie nie gubi i nam nie szkodzi. Nie zechce po dobrej woli, to będzie musiał, a nie, to pójdzie i to nie tam, gdzie zechce, o nie, dalej, dalej. Więc po cóż certować się, bałamucić? To kwestya kilku miesięcy. Tak, czy tak, język państwowy musi być wprowadzony do nauki religii, czy kto chce, czy nie. Polskiemu w szkole musi być położony koniec. Więc on nic nie uratuje, niczemu nie przeszkodzi A jeżeli sam, dobrowolnie przyjmie wykład rosyjski i wileńskie podręczniki — to upoważniony jestem zapewnić mu złoty krzyż na szyję, albo Stanisława, do wyboru, no i „pasobie" roczne pięćset, sześćset, jakby się targował to i tysiąc rubli. A co, nie pięknie?"

— Prawdziwie po moskiewsku — zawołał Julek.

— Cóż ojciec na to ? — spytałem.

— A cóż, poszedł dziś rano do księdza.

— Poszedł?

— I wrócił z niczem. Jeszcze go Cytryna wyłajal, choć, jak to mówią, posłów nie ścinają, ani wieszają. I cóż ztąd, mówi, że jak mnie nie stanie, znajdzie się jakiś łajdak, sprzedawczyk, co za judaszowy grosz odda na pastwę język ojczysty i sumienie tych dzieci? Zawsze byli i są zbrodniarze na świecie. Ale, powiada ojciec, jak księdza zabiorą, przyjdzie gorszy. — Tem cięższy będzie miał rachunek przed Bogiem. — Ja za siebie tylko odpowiadam Bogu przyrzekłem, że dla Jego chwały na dobrych synów rodzinnej ich ziemi wychowam te dzieci, nie złamię przysięgi. Mogą mnie przemocą zabrać, zamknąć, zgnieść — sumienia wziąć sobie nie dam, nie dam religii na narzędzie moskwicenia i schyzmy.

— Brawo! kochany, zacny ksiądz kapelan — zawołaliśmy razem.

— Kochany i zacny, pewnie — zauważył Władek — ale co będzie z nim, co z nami, gdy go zabiorą ?

Siedzieliśmy tego wieczora bardzo długo razem w ogrodzie, aż zrobiło się zupełnie ciemno i wśród gąszczu drzew zaczęły się przedzierać czerwonawe, jak odbłysk łuny pożarnej, promienie wschodzącego księżyca. Mówiliśmy o tem samem, o czem równocześnie z nami musiały myśleć i mówić tysiące polskiej młodzieży: o jutrze groźnem i złem, jakie czekało nas wszystkich, a przedewszystkiem naszą szkołę.

Ksiądz Cytryna, zmienił się tymczasem zupełnie.

Przedewszystkiem w wykładzie. Zamiast dogmatyki przechodził dzieje pierwszych chrześcian, malował ciepłem, barwnem słowem katakumby i krwią zbryzgane pretorya, albo też opowiadał godzinami całemi o cywilizacyjnych i apostolskich zagonach naszego narodu na pobrzeżach Dźwiny i Dniepru. Od czasu do czasu jednak padało z ust jego jakieś słowo napół tylko wyraźne, które my rozumieliśmy doskonale: jakaś przenośnia, aluzya, porównanie, w których czytaliśmy: męczeństwo unii, Sybir, roty, katorga. I serca nam bić zaczynały, i w oczach zaczynało się palić, a ksiądz urywał i mówił znów o tem, jak chrześcianie śmiercią cichą Rzym zwyciężali i jak z krwi męczeńskiej schodził posiew wyznawców krzyża na świat cały.

Zmienił się też ksiądz i w stosunku do nas. Nawet w pierwszej klasie nie brał za uszy, nie łajał, nie zapisywał pałek i dwójek. Czasem żachnął się ze starego przyzwyczajenia, ale zaraz się mitygował.

— Niedługo mi już między wami, dzieci moje — mawiał. — Zmuszałem was do pracy, giąłem, nie żałując, do obowiązku, poki był czas. Teraz skończyło się. Już mi nie siać więcej w głowach waszych, jeno przez krótką chwilę jeszcze — w sercach. Nie będę już więc dawnym złym, ostrym i kwaśnym profesorem; chcę żebyście pamiętali o swoim starym księdzu, jako o tym który was kochał i dobry był.

I był dobry, bardzo dobry dla nas.

Chodziliśmy do niego teraz do mieszkania prawie codzień. Dawał nam wszystkim krzyżyki, różańce, książeczki. Starszym, zaufanym dawał czasami te ostatnie ukradkiem, grożąc palcem na nosie i szepcąc: „Tylko cicho z tem!" Na pierwszej kartce brakowało: „Dozwoleno cenzuroju".

Ach! jak myśmy go teraz kochali

A tymczasem dnie szły za dniami.

Zima tego roku zaczęła się wcześnie. Pamiętam jak dziś na dzień Zaduszny spadły śniegi ogromne, tak, że trzeba było drogę sobie przez zaspy torować, przechodząc ulicą. Lekcyi przez pierwsze dwa dni listopada, dla katolickiej większości uczniów świąteczne, nie przerywano. Odpadły tylko godziny religii.

Nazajutrz ksiądz miał u nas pierwszą lekcyę o dziewiątej. Byliśmy zebrani przed dzwonkiem, wiedząc, że nie cierpiał opóźnień, kiedy do klasy wszedł Nus i zajął miejsce na katedrze.

Zdarzało się to zawsze, ile razy który z nauczycieli nie przyszedł na lekcyę.

— Co się księdzu stało? Czy chory? — przebiegł szept między nami.

— Ciszej tam, panowie, ciszej proszę — rozległa się gromka komenda nadziratela.

Nas jednak niepokój ogarnął. Choć chorowity bardzo, ksiądz nie opuszczał nigdy swoich godzin.

— Lekcyi religii i tak macie mało, a one jedne uczą was tego, co najważniejsze, najświętsze w życiu — mawiał — one jedne mogą być dla was dźwignią i otuchą w dalszem życiu, w jego pokusach i niebezpieczeństwach. A potem, toż przecie jedyne godziny, w których wasz język słyszycie, mówicie, uczycie się nim.

Musiało być więc coś niezwykłego, skoro nie przyszedł. Niezwykłem było i to, że Nus, zajmując profesorskie miejsce, nie wspomniał o przyczynie zastępstwa. Czynił to przecie zawsze.

Gubiliśmy się w domysłach i szeptom nie było końca. Zaledwie jednak rozpoczęliśmy czytanie głośne. Gogola, które z rozkazu Nusa zapełnić miało godzinę, gdy drzwi rozwarły się z trzaskiem.

Z korytarza przez chwilę doszedł nas gwar głośnej, podniesionym tonem prowadzonej rozmowy. Poznaliśmy głos księdza i Leontija Siergiejewicza, inspektora. Urywki mogliśmy zrozumieć.

— Raz jeszcze ostrzegam pana przed następstwami jego kroku — zaczął drżącym z podrażnienia tonem inspektor. — Jewo prewoschoditielstwo Spiridyon Timofiejewicz zabrania panu, polecił mi wstrzymać, niedopuścić zetknięcia się z nimi...

— Jakiem prawem? — rozległ się głos księdza, stanowczy ale spokojny. — Gdzie rozporządzenie? Wzywają mnie do Wilna ? Dobrze, pojadę, Ale nim pojadę, jakiem prawem śmie pan dyrektor wstrzymywać mnie w spełnianiu obowiązków, które przecież sam rząd mi powierzył? Jestem nauczycielem, mam tu godzinę — moją rzeczą ją odbyć — i odbędę.

— Ale to bunt, to obraza naczalstwa!

— Nie, to wykonywanie prawa, jakie mi naczalstwo dało.

— Ależ pan wiesz dobrze, że dalej nie będziesz kapelanem...

— Jeszcze nim jestem... i dlatego właśnie, że jutro już nie będę, chcę i muszę pożegnać moje dzieci. A pan, spróbuj wstrzymać mnie, jeśli potrafisz!

Mówiąc to, ksiądz Wierzejski był już w klasie. Powstaliśmy, nawet Nus zerwał się machinalnie z katedry. Ksiądz podszedł do niej i zajął swe miejsce, lekkim, trochę pogardliwym ruchem usuwając nadziratiela.

— Możesz pan sobie odejść — rzekł mu sucho.

Nus osowiały wzrok rzucił na inspektora, pytając. Ten ramionami tylko ruszył i kułaki zacisnął z widoczną wściekłością.

— Na waszą odpowiedzialność — mruknął — na waszą...

I skinąwszy na Nusa, wyszedł z nim razem, drzwi zatrzaskując za sobą.

Ksiądz siedział przez chwilę, patrząc na nas. Myśmy oddech w piersiach zaparli.

— Słyszeliście moją rozmowę z inspektorem — zaczął wreszcie powoli. — Nie chcieli mnie do was dopuścić, pożegnać was...

Wielkie westchnienie, jak jęk, dobyło się z kilkudziesięciu młodych piersi, przeleciało przez klasę, i ucichło.

— Innych klas, reszty naszej młodzieży w tym zakładzie pożegnać nie będę mógł, wiem o tem. Nie dadzą. W nocy przyszła sztafeta z Wilna po mnie ..

— Jezus Marya! — jęknęliśmy znowu.

— Cicho! Spokojni bądźcie. Nie ma czego się roztkliwiać. Zresztą, co po mnie? Pionek jestem w ręku Bożem. Tu czy tam, w kraju czy na Sybirze, wszędzie mogę Boga chwalić — a pracować nie pozwolą, mogę zawsze modlić się za was. Pamiętajcie, co mówi Mickiewicz w scenie więziennej „Dziadów"? Kiersztowtt, tobie świeżo dałem do czytania! Cóż, milczysz ?

Ale najpierwszy uczeń w klasie pozostał dłużnym odpowiedzi. Stał jeszcze chwilę z głową spuszczoną, na raz przypadł do ławki, zakrywając twarz rękami i zaczął głośno, zanosząc się szlochać.

Wstrzymywany dotąd, głośny płacz i jęk napełnił klasę.

Ksiądz przerwał go, podnosząc głos w zwykłym swym spokojnym, trochę żartobliwym tonie. Ale głos mu drżał.

— A toż co znowu? Łzy, szlochanie? A to pięknie. I to szósta, taka zawsze poważna? I kto? Żeby ten smarkacz Julek, albo Ignaś Bolski, ale Kiersztowtt, i Stefek, i Łuniewicz, senior nasz? Bójcie się Boga! I czegóż? Że już was stary Cytryna za uszy brać nie będzie? A może boicie się dla mnie północnych mrozów? Jest czego!

Płacz się znów podniósł. Rzuciliśmy się do niego, całując jego ręce. On nas po kolei ściskał za głowy i po ojcowsku przytulał do piersi, potem cofnął się.

— Dość tego, zawołał; bo i ze mnie babę zrobicie. Straszne z was mazgaje. Ale ja wiem, o co wam chodzi. 0 mnie mniejsza. Co ja? Niewiele mogłem wam zrobić dobrego, choć Bóg wie, że chciałem, i w ogóle mało na mnie zależy. Ale o co innego chodzi, co innego was straszy — i słusznie.

Siadł na katedrze znowu i rękami wsparł drżącą głowę.

— Tak jest, moje dzieci. Ciężkie przyjdą na was chwile. Słyszeliście o tem, co się stało w Mińsku? Was to teraz czeka. Mnie dziś do Wilna wiozą a z Wilna przychodzi na moje miejsce.....

.....Nie pierwszy raz mówię o tem, ale mówiąc raz ostatni, chciałbym, aby to się wryło w wasze serca. Wszystko, co ludzkie, musi być niedoskonałe, bardzo łatwo może być złe. To, co Boże, tego człowiek zepsuć nie potrafi — to zawsze jest wielkie i święte, ale ci, co tych świętych rzeczy dotykają, mogą się dotykać niegodnie. Cóż stąd, że naczynie liche, gdy napój w niem zawarty czysty jest, życiodajny? Ideały nasze, wiara, miłość Boga, prawo Boże i ta miłość ojczyzny, która jest tylko spełnieniem jednego z Bożych przykazań, szerzej pojętem uczczeniem ojca i matki — czyż mamy je mniej kochać i czcić dla tego, że ludzie mali i źli noszą je na ustach, jak my je nosimy w sercu? Zły człowiek siebie tylko znieważa, nie chorągiew Chrystusa, którego niegodnym jest sługą, tak samo, jak siebie tylko ośmiesza krzykacz uliczny z pijanym wrzaskiem rzucający w koło siebie wielkie hasła wolności i ojczyzny. O tem, dzieci moje, pamiętajcie dobrze teraz. A i o tem jeszcze, Dotąd nie wszystko tutaj, w szkole, było rozdźwiękiem i zaprzeczeniem tego, czego was uczył dom poczciwy, co katolickie, polskie ognisko rodzinne wszczepiało w wasze dusze. Obcy ludzie próbowali w was wpajać obce myśli, obce uczucia, błotem i szyderstwem obrzucać przeszłość, wiarę, naród, gasić w sercach świętą iskrę Bożą. Wszystko łączyło się i pracowało w tym celu koło was. Ale był jeden wyjątek, jeden punkt oparcia dla was, jedna godzina, w której uczono was całkiem czego innego. Owszem. Na tej lekcyi religii słyszeliście, że to, co wykładał profesor historyi i to, o czem pisał podręcznik literatury, to były nieraz fałsze i oszczerstwa. Słyszeliście pod osłoną, aleście to rozumieli tak dobrze, jakie są. obowiązki wasze w tych czasach, tak twardych, w warunkach tak trudnych. Jednem słowem był ktoś kto, was prowadził i bronił. Teraz będzie inaczej. Będziecie owcami bez pasterza, owszem ze złym pasterzem może *), ale nad wami Pasterz, który jest w niebiesiech i jego zastępca na ziemi Ojciec święty. Tego się trzymajcie i słuchajcie a nie zbłądzicie.

Urwał, opanowany wzruszeniem, potem głosem silniejszym i jakby natchniony dalej mówił.

— Będą was starali się złamać prześladowaniem, i to będzie mniejsze, ale co gorsze, będą się starali skrzywdzić was ułudą i kłamstwem, pochlebianiem waszym zmysłom i waszej młodzieńczej pysze, wyzyskiwaniem na fałsz i na złe najpiękniejszych godeł i haseł. Powiedzą wam, że wiara wasza to ciemnota, że wasza moralność i obyczaj ojców, objawy fanatyzmu — i oni, oni wystąpią jako obrońcy wolności, postępu! Tak: wolności i postępu - złego ! Dotąd to już było, ale jak mogłem i umiałem, wstrzymywałem złe, tłumaczyłem, prostowałem myśli i sądy. Dziś samym wam walczyć potrzeba, samym prawdę od fałszu, ziarno od plew rozróżniać, przy wierze i ojczyźnie stać, wrogowi, kłamstwa i chytrości pełnemu wrogowi, nie dać się.

Znów przerwał i ciężko oddychał przez chwilę.

— Nie jeden, ach niejeden z was zachwieje się, da się porwać kłamliwym ułudom, może całkiem się zwichnie. Prawda Boża — ta zostanie, bramy piekieł nie przemogą jej, ale z was, biednych pozbawionych steru, iluż zbłąkać się i upaść może? Ilu oplątają zmysłom zastawione sidła, ilu obałamuci fałszywa, bezbożna nauka! Tych mi żal, za tymi serce boli.

Nie tylko dla Boga, dla wiary swej zginą, zginą i dla ojczyzny matki. Choćby należeli do niej zewnętrznie, bez miłości i ofiary, której źródło w wierze, czemże dla niej będą, co zrobią dobrego, co zostawią po sobie? A ja was tak strzegłem, tak prosiłem Boga, aby ani jednej z dusz waszych nie dał mi uronić..... A teraz..... skończyło się, skończyło.

Zamilknął znów na chwilę, wyczerpany. Myśmy słuchli go, wpatrzeni weń przez łzy, jak w tączę.

— Wam jednym powiedzieć mogę to ostatnie słowo pożegnania i przestrogi. Z kolegami waszymi, z innemi klasami pożegnać mi się nie dadzą. Dzwonek za chwilę i nam przerwie — Powiedzcież wszystkim, powtórzcie dosłownie, zapamiętajcie sami.....

Ostatnie słowo moje: trwajcie! Nie rwać się przeciw przemocy w bezsilnym zapędzie, bo to zguba daremna, a nas tak mało i każdy potrzebny, ale i nie upadlać się, nie płaszczyć, kompromisów z sumieniem nie robić, przed ofiarą, upokorzeniem, stratą największą, kiedy Bóg zażąda i śmiercią — nie cofać się, bo grzech byłby i wstyd. Pracować, cierpieć i milczeć, a zawsze i ciągle modlić się i trwać, trwać ! Bóg dobry! Bóg mocny! Lepszy i mocniejszy niż ludzie. W Nim ufność, w Nim siła! I w Nim też pociecha ... Tej, wiem, że potrzeba nam w tej chwili, aleja wierzę mocno, że Ten, co kazał przyjść do siebie obciążonym i smutnym, nie odmówi swej pociechy i wam, biednym pisklętom, wyrzucanym przemocą z gniazda. On będzie wam światłem i dźwignią na tych smutnych drogach, któremi iść będziecie — bez przewodnika. On was sam poprowadzi... a ja.... gdziekolwiek będę i póki stare serce moje bić będzie — ja o to nie przestanę się modlić i nie zapomnę was nigdy, nigdy — Łkania nasze zagłuszyły cichnące słowa księdza Zbiliśmy się koło niego, żegnając go, ściskając. Gdybyśmy mogli, zrobilibyśmy wał w około niego z naszych ciał, z naszych serc.

On już nie ukrywał i nie wstrzymywał rozrzewnienia swego. Płakał, ściskając nas po kolei i błogosławiąc.

— Dzieci moje, dzieci kochane, jedyne — szeptał. A przytem kolejno każdemu jeszcze rzucał ostatnie słowo upomnienia.

— Ty, Julku mój, poważnym bądź - nad sobą panuj. Nam nie wolno być dziećmi. Ty Adamie, hamuj swój charakter gwałtowny, pamiętaj, że grę namiętności naszych wyzyskuje wróg na swoją korzyść. Władek niech się zbytniej poufałości z Moskalami strzeże. Grzecznym być dobrze i trzeba, ale zdaleka. Tadek niech czyta więcej i chroni język swój od skażenia, a Kazimierz niech chroni się zbytków i długów, bo my bardzo biedni i z każdego źle wydanego grosza rachunek przed Bogiem zdać będzie trzeba. Jaś i Łuniewicz — ci, niech strzegą się złej wiedzy i zatrutych jej źródeł. Niech pamiętają, że prawdziwa nauka jak każda prawda, z Bogiem jest i w Bogu. I wy wszyscy, wszyscy pamiętajcie to, zastosujcie.... Tyle razy to mówiłem, teraz chciałem w tych kilku słowach powtórzyć, wyryć wam w pamięci, ale nie czas już, nie czas...

— Będziemy pamiętać wszyscy, będziemy — zawołaliśmy.

Staremu twarz rozjaśniła się.

— To i lżej mi was żegnać będzie. Lżej będzie samotnemu się znaleść daleko, gdy pomyślę, że coś zejdzie z ziarn, com siał w wasze głowy i serca. Ale mniejsza o mnie — byle was Bóg chronił, prowadził, błogosławił...

Dzwonek się rozległ — i w tejże chwili w otwartych drzwiach pokazał się sam we własnej osobie Jewo Prewoschoditielstwo, rzeczywisty radca stanu, Spirydyon Timofiejewicz Czistozubow, dyrektor gimnazyum, wraz z Leontijem Siergiejewiczem Perechreszczenką, inspektorem. Dyrektor nachmurzony był i groźny, jak olimpijski Jowisz, inpektor uśmiechał się jadowicie. Ksiądz spojrzał na nich i skinął lekko głową.

— No, to już czas — rzekł. — Dzieci, bądźcie zdrowe. Do widzenia, jeśli nie na ziemi, to w niebie. I pamiętajcie: Z Bogiem, z Bogiem!

Ręką drżącą krzyż kreślił nad naszemi głowami i już wychodził. Nie wiem, jak to się zrobiło, ale w jednej chwili, jak staliśmy, padliśmy wszyscy na kolana, schylając głowy pod tym krzyżem.

— Co to jest? Wstać! Co to.... — wrzasnął inspektor.

Ale my nie wstawaliśmy z kolan.

Ksiądz szedł powoli korytarzem szkolnym ku wyjściu. We drzwiach otwartych młodzież wybiegająca z klas tłoczyła się i tak samo jak my, bez porozumienia się, prawie mimowoli klękała przed nim. On nad nią wyciągał ręce drżące, błogosławiąc ją krzyżem świętym.

***

Wywieziony w trzy dni potem z Wilna, w lat dziesiątek później ksiądz Wierzejski zmarł na wygnaniu w Wyszniewołogodzku, w pobliżu Lodowatego Oceanu.

Śniątynka—Lwów.

Sierpień 1896.

*) Dyecezye wileńska i mińska były wówczas pod rządami uzurpatorów Żylinskiego i Seńczykowskiego, którzy władzę swą otrzymali i spełniali z ramienia rządu mimo zakazu i cenzur Stolicy świętej.

Koniec wersji demonstracyjnej.

DOCZEKAŁ!

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KRA! KRA! KRA!

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OSTATNIA MSZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej