Kazimierz Jarochowski

OBLĘŻENIE MIASTA POZNANIA PRZEZ PATKULA

Konwersja: Nexto Digital Services

OBLĘŻENIE MIASTA POZNANIA PRZEZ PATKULA

epizod kampanii roku 1704

Jarochowski Kazimierz

Oblężenie miasta Poznania w roku 1704  przez Sasów i Moskali, będące przedmiotem niniejszego opowiadania jest jednym z najmniej dodatnich epizodów ówczesnej wojny, która świecąc jaskrawo i olśniewająco nadludzkiem, osobistem męztwem samegoż Karola XII, uderza natomiast choćby najmniej ze strategią i prawidłami wielkiej wojny obeznanego, tak z jednej, jak z drugiej strony, monumentalnemi tylko dowodami najwyższego, najnieopatrzniejszego niedołęztwa.

Jedna i druga strona, powtarzamy wyraźnie, nic tutaj sobie nawzajem do wyrzucenia i pozazdroszczenia nie mają. Dość rozpomnieć choćby najpobieżniej tylko dzieje wojenne od chwili inwazyi króla Szwedzkiego w kraje Rzeczypospolitej. August zaniedbuje przez całą pierwszą połowę r. 1702 wszelkich środków obrony, pozwala Szwedowi zagłębić się w serce ziem koronnych, rzuca bez próby oporu Warszawę, cofa się w zakątek krakowski, by tutaj wśród najniekorzystniejszych warunków stoczyć nieszczęsną bitwę Kliszowską. Karol nie omieszkuje się jednakże wywdzięczyć w te tropy. Mogąc po zwycięzkiej bitwie bezzwłocznym po-

ścigiem zwyciężonych ku Krakowu, zniszczyć niedobitki Augustowe, wepchnąć je w najgorszym razie do Szląska i zakończyć jednym zamachem kampanię, zatrzymuje się na miejscu, pozwala umknąć Augustowi do Sandomierza, następnie do Warszawy, daje mu sposobność zrestaurowania skołatanych interessów. Odwet saskiej grzeczności jest znów jednakże gotów. Austryaccy dyplomaci Strattman i Zinzendorf usiłują w pośredniczej roli sklecić pokój między wojującymi na północy królami i paraliżują odwet pobitego. Ciągnąc powolnym marszem z Litwy przez Podlaskie na pomoc zagłębionemu w Lubelskiem Karolowi, podają flankę wycieczce saskiej z Warszawy generał szwedzki Maidel i Jan Sapieha wielki hetman litewski. Sposobność odniesienia taniego tryumfu niezrównana; wskazuje jej wykonalność i domaga się natarczywie wyzyskania bawiący przy boku Augustowym generał duński Trampe. Nadaremno. August przepuszcza swobodnie Maidla i Sapiehę w Lubelskie, pozwala wezbrać Karolowej sile a tymczasem bawi się w bezpłodne rady warszawsko-toruńsko-malborgskie.

Karol na leżach zimowych w Lubelskiem nie przeszkadza mu, jakoby przez odwetową uprzejmość, w podobnej zabawie. Tuż potem nowy fakt wywzajemnienia ze strony saskiej. Saski generał Steinau zajmujący w celu obserwowania opanowanej przez Szwedów Warszawy Pułtusk, mogący wybornie, bez żadnej przeszkody, cofnąć się wobec zagrażającej wycieczki szwedzkiej ku głównej sile saskiej do Torunia, czeka nieopatrznie i niedołężnie na miejscu, by się dać pobić i przepłoszyć królowi szwedzkiemu Karolowi nastręcza się w skutek tego sposobność, ruszywszy z Warszawy ku północy, przecięcia Augustowi bawiącemu w Prussach drogi do Polski, zniesienia słabego zastępu Sasów, którzy go eskortują następnie w przeprawie do Lublina. Król szwedzki woli jednakże przepuścić Augusta do Polski ku podjęciu wielce niebezpiecznych dla siebie robót a sam zapuszcza się na kilka miesięcy bez pytania o resztę świata w oblężenie miasta Torunia. Błąd ten Karola nastręcza Augustowi nową sposobność odwetu, domagającą się tem natarczywiej wyzyskania, że w Toruniu zamknięta pod dowództwem generałów Canitza i Röbla najdzielniejsza część piechoty saskiej, po której zniszczeniu lub wzięciu do

niewoli pozostaje tylko kilka batalionów generała Venedigera w okolicy Tykocina i rozpaczliwa perspektywa formacji nowej armii wśród najtrudniejszych okoliczności. Należałoby się spodziewać tedy, że cała zabiegłość Augusta zwróci się ku daniu odsieczy zagrożonemu, broniącemu się walecznie, stawiającemu mężny i wytrwały opór królowi szwedzkiemu, Toruniowi. Tymczasem ogranicza August całą swą ówczesną działalność na kulawą demonstracyą, której wykonanie dostaje się najniedołężniejszemu z generałów saskich, feldmarszałkowi Steinau. Mając nadto liczną kawaleryą, mając na każde zawołanie dzielnego i sprawnego partyzanta w osobie generała Brandta, nie umie się nawet zdobyć na przecięcie dowozów amunicyi, dział oblężniczych i żywności, jakie z Gdańska dochodzą armią szwedzką pod Toruniem, woli się bawić w Otwocku „w otoczeniu Amazonek," obsypywać je kosztownemi prezentami, gdy armia i kraj w głodzie i nędzy. Toruń upada po kilkomiesięcznej obronie, piechota saska idzie w niewolę, król August grzęźnie w błotach górnej Wisły, klecąc konfederacyą sandomierską, tworząc nową armią, starając się o postronne alianse. Wśród takich okoliczności przychodzi do skutku elekcya Leszczyńskiego. Możnaby słusznie sądzić, iż głównem zadaniem króla szwedzkiego będzie teraz zatrzymać się na widowni warszawskiej, w sercu krajów Rzeczypospolitej, podeprzeć nowy tron, zorganizować nową władzę, zabezpieczyć o ile możności jej istnienie. Cóż się tymczasem dzieje? Istnie, aby własnej niedołężności polityczno-wojennej nie pozwolić przelicytować w niczem niedołężność akcyi Augustowej, pozostawia mimo próśb i przedstawień najdoświadczeńszych swych generałów, neo-elekta wraz z prymasem, biskupem poznańskim, starostą nakielskim Gębickim, Aleksandrem Sobieskim, marszałkiem konfederacyi warszawskiej Broniszem, wraz z całym wędrownym i bezbronnym taborem tejże konfederacyi w Warszawie pod opieką Arweda Horna i 1200 Szwedów, by sam runąć w Sandomierskie za umykającym bez możności doścignienia Augustem. Zagłębiając się w tę bezczelną pogoń coraz bardziej, rzuca się w pierwszych dniach września 1704 r. bezmyślnie na Lwów, gdy tymczasem August wymykając pod Sokalem zręcznie ku północy, sprząta mu w tychże samych pierwszych dniach września roku 1704 Warszawę wraz z Arwedem Hornem, biskupem

Poznańskim Święcickim, starostą nakielskim Gębickim, dyplomatami Wachslagerem i Palmbergem. Reszta konfederacyi i nowej królewskości rozpędzona i rozwiana na cztery wiatry. Prymas wraz z nieodstępną swej osoby wojewodziną łęczycką Towiańską i jej sidemdziesięcioletnim małżonkiem, wraz z marszałkiem konfederacyi generalnej Broniszem umykają, pod eskortą szwedzką na Toruń do Gdańska. Król Stanisław i Alexander Sobieski chronią się do obozu szwedzkiego pod Lwów; dzieło polityczne Karola w Polsce obalone, on sam odepchnięty na daleką Kuś, król August byle tylko nim umiał być, jest znów panem sytuacyi. Zobaczymy jednakże zaraz, w dalszym ciągu opowiadania naszego, jak nim być umiał i jak dalece nie omieszkał i na ten raz jeszcze wynagrodzić własną nieudolnością tyle dobroczynnej dla siebie bezmyśli swego bohaterskiego osobiście przeciwnika. Istny tedy, jak widzimy, stos galwaniczny czynów obustronnej niedołężności, wojna bez wojny, żywiąca kosztownie żołnierza, niszcząca kraj, zamieniająca się według malowniczego wyrażenia pamiętnikopisarza Otwinowskiego, „na mijane tańce obu królów wśród ludzkiego płaczu." Oblężenie miasta Poznania w miesiącu październiku r. 1704, które nam niniejszem opowiedzieć przychodzi, jest wojennie i politycznie także niczem innem, jak osobnem ogniwem szeregu ówczesnych niedołężności, na ten raz, dodajmy zaraz z góry, Augustowej.

Miasto Poznań ma w dziejach owej wojny osobne swe strategiczne i polityczne znaczenie, które niechaj nam będzie wolno bliżej nieco określić. Dobrze jak na owe czasy zabudowae, wielce zamożne, pełne kupców, rzemieślników, obywateli, właścicieli domów, o polskich, niemieckich, szkockich nazwiskach, liczące trzynaście do czternastu tysięcy mieszkańców, obwiedzione murem, pośród którego znajdowały się bramy, z których niektóre dotrwały jeszcze naszej pamięci, wrocławska, wroniecka, tak zwana wielka czyli zamykająca wjazd od mostu na dzisiajszą ulicę Szeroką, wodna, ciemna, murem, pośród którego sterczał jako najobronniejszy punkt wzniesiony na wzgórzu panującem nad miastem gród czyli starożytny zamek Przemysławowy, — był Poznań stolicą najludniejszego i najzamożniejszego niemal województwa, jakie Polska, z wyjątkiem miast pruskich, posiadała. Wymownem pod

tym względem jest świadectwo historyografa szwedzkiego Nordberga opowiadającego, jak dalece sąsiedztwo Poznańskiego ze Szląskiem i Brandenburgską Marchią, jak dalece miasta jego ludne w bogatych rękodzielników, sukienników mianowicie, Rawicz, Leszno, Bojanowo, Kościan, Miejska Górka, Międzyrzecz, Sarnowa, stały się królowi szwedzkiemu powodem obrania tutaj właśnie leż zimowych z roku 1704 na 5. Nie dość na tem, był Poznań ważnym dla obu stron punktem oparcia pod względem wojennym. Pomorze Szczecińskie było wówczas, nie zapominajmy, posiadłością szwedzką. Trzeba tylko krótkiego marszu przez Marchią Brandenburgską, aby z pod Szczecina dostać się w województwie Poznańskiem na ziemię Rzeczypospolitej Polskiej. Tym to szlakiem, dawnym szlakiem Wittenberga i Karola Gustawa w pochodzie ich pod Ujście, puścił się w sierpniu roku 1702 Gyllenstierna na czele 8 tysięcznego korpusu, by prowadzony jakoby za rękę przez Rafała Leszczyńskiego, ojca późniejszego króla Stanisława, połączyć się w Krakowskiem z królem szwedzkim. Podobnąż lądową przystań, jeżli tak wolno powiedzieć, przedstawiało równolegle województwo Poznańskie dla strony przeciwnej. Krótkiego również tylko pochodu było trzeba, by z twierdzy czy śpiżarni elektoratu saskiego, przez Krosno i Guben przerzucić żołnierza, amunicją lub broń w województwie Poznańskiem na tęż samą ziemię Rzeczypospolitej Polskiej. Czy to Schulenburg wkraczając w Sierpniu r. 1704 z Saxonii w Poznańskie, czy to. tenże sam Schulenburg ocalając się w trzy miesiące później z Poznańskiego do Saxonii, czy to podejmując ponowną wycieczkę z Saxonii na bitwę Wschowską „w r. 1706, czy to sam August wracając we wrześniu r. 1709 do Polski, dowodzili użyteczności dla siebie i swej akcyi owego południowego szlaku wiodącego ich prostą w kraje polskie drogą. Nie niniejszem jest polityczne znaczenie tego zakątka Rzeczypospolitej i jego stolicy w dziejach i przebiegu owej wojny. Jeżli cała Rzeczpospolita przedstawia naówczas w nierozwiązanym dylemacie między wojującemi stronami obraz chwiejności i niepewności; jeżli się wacha między Szwedem a Sasem; jeżli ma cala wszelki powód, nie inaczej od owego allegorycznego mnicha w Skrupule bez skrupułu Jana Jabłonowskiego, modlić się codziennie do Pana Boga o światło, kto jest jej

wrogiem a kto przyjacielem; — przedstawia w owym ogólnym obrazie chwiejności i niepewności najcharakterystyczniej podobne widowisko, ma osobną, własną przyczyną odmawiania podobnej modlitwy nasza dzielnica Wielkopolska. Ważą się na jej widowni wpływy, działania, namiętności, interessa obu stronnictw. Jedno i drugie ma tutaj równo prawie ważących reprezentantów; jedno nie dozwala się drugiemu wyprzedzić w dowodach i objawach swej przeciwbiegunowej akcyi. Jeżli Rafał Leszczyński, jeżli po jego zgonie syn Stanisław, jeżli biskup poznański Święcicki, jeźli Bronisz starosta pyzdrski, jeźli Ponińscy składają się razem na najskrajniejszy wyraz opozycyi przeciw Augustowi, ukazują nam się tuż obok nich, reprezentując zastęp Sasa: Maciej Radomicki generał wielkopolski, za nim całe ro-

dziny Radomnickich, Szółdrskich czy Dąmbskich. Jeżli sejmiki średzkie. jeżli zjazdy Nadziejewskie, Nakwaszyńskie, Uniejowskie stanowią lustracyjny popis szlachty przeciwnej Augustowi, są nie mniej liczne, równoczesne niemal zjazdy czy obozy pod Cieślami, pod Buszewem, pod Kościanem, objawem równoległej czynności szlachty dobywającej szabli czy głosu za Sasem. Jeżli partya Stanisławowa ma swego rębacza w osobie Macieja Gębickiego starosty nakielskiego, ma partya saska lepszego w Adamie Śmigielskim staroście gnieźnieńskim, ma podrzędniejszych i mniej znanych w towarzyszach chorągwi podniesionych na rzecz króla Jmci Augusta przez pana generała wielkopolskiego, Słowem, ważą się i walczą z sobą o równych niemal siłach i wśród porówno rozwinionej czynności oba przeciwne stronnictwa na wielkopolskiej ziemi, przedstawiając na przemian' obraz bądź to zupełnego, jakby się zdawać mogło tryumfu sprawy szwedzkiej i Stanisławowej, bądź przekonywając równocześnie prawie objawami wręcz przeciwnemi, że pozory mylą a sprawa króla Augusta nie przepadła jeszcze bezpowrotnie. Nie dość na tem, wiązał się z posiadaniem Poznania i Poznańskiego ważny niezmiernie tak dla Karola, jak dla Augusta wzgląd z dziedziny ich polityki zewnętrznej. Poznańskie graniczy bezpośrednio z Marchią Brandenburgską. Przymierze i postawa gabinetu berlińskiego są rzeczą najwyższej wagi nie mniej dla Szwedów, jak dla Sasa. Czy to dumny Karol zawierając w sierpniu roku 1703 traktaty

Koniec wersji demonstracyjnej.