Nicolas Sebastien Roch Chamfort

MAKSYMY I MYŚLI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

MAKSYMY OGÓLNE

CIĄG DALSZY MAKSYM OGÓLNYCH

O SPOŁECZEŃSTWIE, O WIELKICH TEGO ŚWIATA, O LUDZIACH BOGATYCH, O LUDZIACH Z DOBREGO TOWARZYSTWA

O UMIŁOWANIU SAMOTNOŚCI I O GODNOŚCI CHARAKTERU

MYŚLI MORALNE

O KOBIETACH, O MIŁOŚCI, O MAŁŻEŃSTWIE I O UMIZGACH

O UCZONYCH I LITERATACH

O NIEWOLI I WOLNOŚCI WE FRANCJI PRZED REWOLUCJĄ I, PO REWOLUCJI

CHARAKTERY I ANEGDOTY

MAKSYMY I MYŚLI

Chamfort Nicolas Sebastien Roch

Tłum. Konrad Drzewiecki

MAKSYMY OGÓLNE

Maksymy, aksjomaty jak wszelkie skróty naukowe są dziełem umysłów bystrych, które, rzekłbyś, pracowały dla użytku umysłów miernych i leniwych. Leniuch poprzestaje na maksymie, ponieważ ta zwalnia go od robienia własnych obserwacji, jakie autora maksymy przywiodły do wniosku, którym dzieli się z czytelnikiem. Leniuch i ludzie przeciętni uważają się za zwolnionych od dalszego dociekania i nadają maksymie znaczenie ogólne, jakiego autor, jeżeli tylko sam nie był umysłem przeciętnym, nie miał zamiaru jej przypisywać. Człowiek wyższy chwyta od razu podobieństwa i różnice, które sprawiają, iż pewna maksyma daje się tylko mniej lub więcej, lub wcale nie daje zastosować w pewnym wypadku. Tak się ma z tym, jak z historią naturalną, w której chęć uproszczenia wymyśliła klasy i podziały. Żeby je przeprowadzić, trzeba było talentu, ponieważ wypadło porównywać i obserwować różne stosunki. Lecz wielki przyrodnik, człowiek genialny, spostrzega, że przyroda wytwarza mnóstwo istot indywidualnie różnych i odczuwa niedostateczność podziałów i klas, które umysłom przeciętnym i leniwym oddają tak wielkie usługi; i te, i tamte można objąć w jedno: często jest to to samo, często przyczyna i skutek.

Większość literatów zajmujących się układaniem wyborów poezji lub dowcipów podobna jest do osób jedzących wiśnie lub ostrygi: z początku wybierają najlepsze, a kończą na tym, że zjadają wszystko.

Byłaby to rzecz ciekawa ułożyć książkę wykazującą wszystkie idee znieprawiające umysł ludzki, społeczeństwo, etykę, które są rozwinięte lub podawane za prawdziwe w pismach najbardziej sławnych, u autorów najbardziej uznanych: idee propagujące zabobony religijne, złe maksymy polityczne, despotyzm, próżność rodową, przesądy gminne wszelkiego rodzaju. Przekonano by się, że prawie wszystkie książki są demoralizujące, że najlepsze robią niemal tyle złego, ile dobrego.

Mówiąc ogólnie, jeżeliby społeczeństwo nie było budową sztuczną, żadne uczucie proste i prawdziwe nie robiłoby takiego wrażenia, jakie wywołuje. Podobałoby się, ale nie dziwiło. Lecz wywołuje zdziwienie i podoba się. Nasze zdziwienie jest satyrą na społeczeństwo; przyjemność, której doznajemy, hołdem oddawanym naturze.

I oszustom potrzebny pewny rodzaj honoru, mniej więcej jak szpiegom policyjnym, którzy gorzej są opłacani, kiedy ich widują w gorszym towarzystwie.

Człowiek prosty, żebrak może znosić pogardę, nie robiąc przy tym wrażenia człowieka nikczemnego, jeśli pogarda zdaje się stosować tylko do jego stanu. Lecz ten sam żebrak, jeśliby pozwolił znieważyć swe sumienie chociażby najpierwszemu władcy w Europie, staje się równie nikczemny przez swą osobę, jak przez swój stan.

Trzeba przyznać, że jest rzeczą niemożliwą żyć z ludźmi nie grając kiedy niekiedy komedii. Co odróżnia człowieka uczciwego od oszusta, to to, że ten gra ją tylko wtedy, kiedy jest zmuszony, żeby uniknąć niebezpieczeństwa, kiedy tamten natomiast chwyta nadarzające się po temu okazje.

Czasami zdarza się słyszeć rozumowanie dosyć dziwne. Chcąc odrzucić czyjeś świadectwo na korzyść innej osoby mówi się: to pański przyjaciel. Ech, do diaska! To mój przyjaciel, ponieważ to, co o nim mówię, jest prawdą, ponieważ jest taki, jakim go maluję. Bierzesz pan przyczynę za skutek i skutek za przyczynę. Czemu pan przypuszcza, że mówię o nim dobrze dlatego, że jest moim przyjacielem, i czemu raczej nie przypuszcza pan, że jest moim przyjacielem, ponieważ można o nim powiedzieć wiele dobrego?

Są dwie klasy moralistów i polityków; jedni widzieli naturę ludzką tylko ze strony wstrętnej i śmiesznej, tych jest więcej: Lucyan, Montaigne, La Bruyere, La Rochefoucauld, Swift Mandeville, Helwecjusz itd. Drudzy widzieli tylko jej stronę piękną i doskonałą; tacy są Shaftesbury i kilku innych. Tamci nie znali pałacu, gdyż zwiedzili tylko ustępy doń należące. Ci są entuzjastami, którzy odwracają oczy od tego, co je obraża, a jednak istnieje. Est in medio verum.

Spotykałem mężczyzn, którzy posiadali tylko rozum prosty i prawy, lecz nie mieli umysłu ani bardzo rozległego, ani bardzo wzniosłego, i ten rozum prosty wystarczał im do należytej oceny próżności i głupoty ludzkiej, do tego, żeby sami posiadali poczucie swej godności osobistej i w innych umieli je ocenić Spotykałem także kobiety znajdujące się mniej więcej w tym samym położeniu, które prawdziwe uczucie, doznane w młodym wieku, doprowadziło do poziomu tych samych idei. Z tych dwóch obserwacji wypływa, że ci, co przywiązują wielką wagę do tej próżności, do tej głupoty ludzkiej, stanowią najniższą klasę naszego gatunku.

Ten, kto w razie potrzeby w żaden sposób nie umie uciec się do żartu, ten, komu brak giętkości umysłu, bardzo często staje przed koniecznością okazania się albo obłudnikiem, albo pedantem, alternatywa przykra, od której człowiek przyzwoity uwalnia się zwykle za pomocą uprzejmości i wesołości.

Często jakieś zdanie, jakiś zwyczaj wydają się niedorzeczne we wczesnej młodości, lecz w miarę jak posuwamy się w lata, znajdujemy ich przyczynę; wydają się wtedy mniej niedorzeczne. Czyżby z tego należało wywnioskować, że pewne zwyczaje są mniej śmieszne? Czasami byłoby się skłonnym myśleć, że zostały ustanowione przez ludzi, którzy przeczytali całą książkę życia, i że sądzą je ludzie, którzy, mimo swej bystrości, przeczytali w tej księdze tylko kilka kart.

Sądząc według pojęć światowych i zasad przyzwoitości towarzyskiej, wydaje się, że kapłan, proboszcz, ma obowiązek wierzyć cokolwiek, żeby nie być hipokrytą, i że nie powinien być całkiem pewny swego, żeby nie być nietolerantem. Wielkiemu wikariuszowi, kiedy słyszy żart z religii, wolno się uśmiechać, biskup może się śmiać swobodnie, kardynał dorzucić słówko od siebie.

Czytałem, nie pamiętam już, w jakim podróżniku, że niektóre dzikie plemiona afrykańskie wierzą w nieśmiertelność duszy. Nie usiłując objaśnić, co się z nią staje, wierzą, iż błądzi po śmierci w zaroślach otaczających ich siedziby, i szukają jej co rano w ciągu wielu dni z rzędu. Nie znajdując jej, zaprzestają poszukiwań i nie myślą o tym więcej. Jest to mniej więcej to samo, co zrobili nasi filozofowie i co też mieli najlepszego do zrobienia.

Co to za piękna owa alegoria biblijna o drzewie wiadomości dobrego i złego, sprowadzającym śmierć. Czyż emblemat ten nie daje do zrozumienia, że kiedy się poznało rzeczy do głębi, utrata złudzeń sprowadza śmierć duszy, to jest zupełne zobojętnienie na wszystko, co wzrusza i zajmuje innych ludzi?

Jakaż to ładna ta alegoria, co przedstawia Minerwę, boginię mądrości, odrzucającą flet, kiedy się spostrzega, że narzędzie to jej nie przystoi. Jakaż to ładna ta alegoria, według której sny prawdziwe wychodzą przez bramę z rogu, a sny nieprawdziwe, to znaczy złudzenia przyjemne, przez bramę z kości słoniowej.

Człowiek głuchy jest uważany w towarzystwie za nieszczęśliwego. Czyż nie jest to sąd podszepnięty przez miłość własną towarzystwa, które mówi: „Nie jestże ten człowiek godzien wielkiej litości, że nie słyszy tego, co my mówimy?"

Myśl znajduje pociechę i środek na wszystko. Jeśli czasem wam ból zadaje, żądajcie od niej środka przeciw niemu, myśl go wam dostarczy.

Najlepsza filozofia w stosunku do ludzi jest ta, w której wesoły sarkazm łączy się z pobłażliwą wzgardą.

Żyjąc w świecie zauważyłem, że szacunek ludzi uczciwych poświęcano ustawicznie dla znaczenia i spokój dla sławy.

To, co najlepiej objaśnia, dlaczego człowiekowi nieuczciwemu, a czasem nawet głupcowi bardziej powodzi się w życiu niż człowiekowi uczciwemu i bystremu, to to, że człowiek nieuczciwy i głupiec łatwiej poznają się na świecie i jego zwyczajach, które, mówiąc ogólnie, są tylko nieuczciwością i głupotą, podczas kiedy człowiek uczciwy i człowiek rozsądny, nie mogąc tak szybko nawiązać stosunków ze światem, tracą czas cenny dla zrobienia kariery. Jedni są handlarzami znającymi język krajowy: natychmiast przystępują do sprzedaży i czynienia zapasów; tymczasem inni muszą się uczyć języka swych sprzedawców i kupców, zanim wyładują swój towar i zaczną z nimi traktować. Często nie raczą nauczyć się tego języka i powracają nic nie utargowawszy.

Istnieje wyższa przezorność od tej, którą darzy się tym mianem; jedna jest przezornością orła, druga przezornością kretów. Pierwsza polega na tym, żeby iść śmiało ze swym charakterem, narażając się odważnie na szkody i przykrości, jakie to może pociągnąć za sobą.

Żeby móc przebaczyć rozumowi ból, który zadaje większości ludzi, trzeba rozważyć, czym by był człowiek, gdyby nie rozum. Jest on złem koniecznym.

Bywają głupstwa pięknie przystrojone, jak bywają głupcy dobrze odziani.

„Czy ci nie wstyd, że chcesz mówić lepiej, niż jesteś w stanie?" — rzekł Seneka do jednego ze swych synów, który nie umiał znaleźć wstępu do przemowy, jaką miał wygłosić. To samo można by powiedzieć do tych, co obierają sobie zasady silniejsze od swego charakteru: czy ci nie wstyd, że chcesz być większym filozofem, niż jesteś w stanie?

Rozum czyni nas niekiedy równie nieszczęśliwymi jak namiętności; o człowieku, który się znajdzie w tym wypadku, można powiedzieć, że jest to chory otruty przez swego lekarza.

Chcecie wiedzieć, jak się robi karierę? Patrzcie, co się dzieje w parterze podczas przedstawienia, kiedy jest wielki natłok publiczności; jak jedni pozostają z tyłu, jak pierwsi się cofają, a ostatni wysuwają naprzód. Obraz ten jest tak wierny, że wyraz do oznaczenia tego obrazu przeszedł do języka ludowego. O tym, kto robi karierę, lud mówi, że się przepycha. Mój syn, mój siostrzeniec przepchnie się. Ludzie dobrze urodzeni mówią: posuwać się, robić postępy, dochodzić do czegoś; są to złagodzone sposoby mówienia, które usuwają dodatkowe pojęcie siły, gwałtu, brutalności, lecz zawierają to samo pojęcie zasadnicze.

Świat fizyczny wydaje się dziełem istoty potężnej i dobrej, która część swego planu zmuszona była ustąpić do wykonania istocie złej. Lecz świat moralny wydaje się kapryśnym płodem diabła oszalałego.

Ci, którzy jako rękojmię twierdzenia, opierającego swą siłę wyłącznie na dowodach, dają tylko swe słowo, podobni są do tego, kto mawiał zwykle: „mam honor zapewnić pana, że ziemia obraca się koło słońca". 

W sprawach wielkich ludzie okazują się takimi, jakimi im wypada się okazywać; w sprawach drobnych okazują się, jakimi są.

Cóż to jest filozof? Jest to człowiek, który przeciwstawia naturę prawu, rozum zwyczajowi, swoje sumienie opinii, swój sąd błędowi.

Głupiec mający chwilę rozumną budzi zadziwienie i gorszy, niby koń dorożkarski w galopie.

Żeby ktoś nie zależał od nikogo, żeby był człowiekiem według swego serca, według swoich zasad, według swoich uczuć, oto co spotykałem najrzadziej.

Opinia jest królową świata, ponieważ głupota jest królową głupców.

Trzeba umieć robić głupstwa, których wymaga od nas nasz charakter.

Mało jest ludzi, którzy pozwalają sobie na dzielne i nieustraszone używanie rozumu i śmieją stosować go w całej jego sile do wszystkich przedmiotów. Nadszedł czas, kiedy trzeba go stosować w ten sposób do wszystkich kwestii etycznych, politycznych i społecznych, do królów, ministrów, wielkości, filozofów, zasad nauki, sztuk pięknych itp., inaczej pozostaje się zawsze miernym.

Są ludzie, którzy potrzebują przodować, wynosić się nad innych za wszelką cenę. Wszystko im jedno, byleby byli na widoku, czy to na pomoście kuglarskim, czy na teatrze, tronie, szafocie, czują się zawsze dobrze, jeżeli zwracają na siebie uwagę. 

Z obawy ściągnięcia na siebie oczu i uwagi ludzie wyrzekają się własnego charakteru i zanurzają się w nicości, żeby się nie narazić na obmowę.

Plagi fizyczne i klęski, którym podlega natura ludzka, uczyniły koniecznością społeczeństwo. Społeczeństwo pomnożyło nieszczęścia przyrodzone. Wady społeczeństwa pociągnęły za sobą konieczność istnienia rządu, rząd pomnożył nieszczęścia wypływające ze społeczeństwa. Oto historia rodzaju ludzkiego.

Ambicja łatwiej się chwyta małych duszyczek niż dusz wielkich, jak ogień ima się snadniej strzech niż pałaców.

Człowiek żyje często z samym sobą i wtedy odczuwa potrzebę cnoty: żyjąc zaś z innymi odczuwa potrzebę honoru.

Bajka o Tantalu niemal nigdy nie służyła emblematem niczego innego oprócz skąpstwa. Lecz w równej przynajmniej mierze jest emblematem ambicji, miłości, sławy, niemal wszystkich namiętności.

Natura stwarzając jednocześnie rozum i namiętności chciała, zdaje się, za pomocą tego drugiego daru pomóc człowiekowi do zapomnienia o bólu, jaki mu zadała ofiarowując pierwszy, i pozostawiając niedługo przy życiu po utracie namiętności, lituje się, rzekłbyś, nad nim i wyzwala rychło od życia, które skazuje go na rozum, jako jedyne źródło.

Wszystkie namiętności prowadzą do przesady i są namiętnościami tylko dlatego, że prowadzą do przesady.

Filozof, który chce wygasić w sobie namiętności, podobny jest do chemika, który by chciał zagasić swe ognisko.

Największym darem natury jest ta moc rozumu, która wznosi człowieka ponad własne namiętności i słabości, pozwala mu rządzić nawet własnymi zaletami, własnymi talentami i własnymi cnotami.

Czemu ludzie są tak głupi, tak ujarzmieni przez zwyczaj lub obawę zrobienia testamentu, jednym słowem, tak naiwni, iż pozwalają, żeby ich majątek przechodził do tych, którzy się cieszą z ich śmierci, niż raczej do tych, którzy ją opłakują.

Natura chciała, żeby złudzenia były udziałem zarówno mędrców, jak szaleńców, a to, żeby pierwsi nie byli zbyt nieszczęśliwi wskutek własnej mądrości.

Patrząc na sposób, w jaki się obchodzą w szpitalach z chorymi, rzekłbyś, że ludzie wymyślili te smutne przytułki nie po to, żeby opiekować się cierpiącymi, lecz żeby ich usunąć sprzed oczu szczęśliwców, którym mącą ci nieszczęśliwcy używanie rozkoszy.

Teatr tragiczny ma tę wielką wadę moralną, że nadaje zbyt wielkie znaczenie życiu  i śmierci.

Najbardziej straconym dla człowieka jest dzień, w którym się nie śmiał.

Trzy czwarte szaleństw są tylko głupstwami.

Ludzie znieprawiają swój umysł, swe sumienie, swój rozum, tak jak psują sobie żołądek.

Umysł bywa często dla serca tym, czym biblioteka  zamkowa dla osoby właściciela.

Co poeci, mówcy, nawet niektórzy filozofowie mówią nam o miłości sławy, to samo mówiono nam w kolegium, żeby zachęcić do ubiegania się o nagrody. Co mówi się dzieciom, żeby je nakłonić do przekładania pochwał nianiek nad ciastko, to samo powtarza się ludziom, żeby ich doprowadzić do przekładania nad interes osobisty pochwał współczesnych lub potomności.

Kto chce zostać filozofem, nie powinien się zniechęcać pierwszymi zasmucającymi odkryciami, które poczyni w znajomości ludzi. Żeby ich poznać, trzeba zatriumfować nad niezadowoleniem, którego są przyczyną, jak anatomista triumfuje nad naturą, jej narządami, swoim wstrętem, żeby się stać biegłym w swej sztuce.

Tak jest z wartością ludzi, jak z wartością diamentów. Do pewnego stopnia wielkości, czystości, doskonałości mają cenę stałą i oznaczoną, lecz ponad ten stopień stają się bezcenne i zgoła nie znajdują nabywców.

CIĄG DALSZY MAKSYM OGÓLNYCH

Kiedy się poznaje zło natury, zaczyna się gardzić śmiercią: kiedy się poznaje zło społeczeństwa, zaczyna się gardzić życiem.

Nie ma człowieka, który by sam przez się nie mógł być tak godny pogardy jak zgromadzenie ludzi. Nie ma zgromadzenia, które by mogło być tak godne pogardy jak publiczność.

Nadzieja jest tylko szarlatanem, który nas oszukuje ustawicznie. I dla mnie szczęście zaczęło się od chwili, kiedy ją utraciłem. Chętnie bym umieścił nad bramą do raju wiersz, który Dante umieścił nad wejściem do piekła: Lasciate ogni speranza, voi che entrate.

Człowiek ambitny, który chybił celu i z tego powodu oddaje się rozpaczy, przypomina mi Iksjona rozpiętego za to na kole, iż obłok chwycił w objęcia.

Między człowiekiem bystrym, złym z przyrodzenia, a człowiekiem bystrym, lecz dobrym i uczciwym, istnieje taka różnica, jak między zbójcą i człowiekiem dystyngowanym, który dobrze robi bronią.

I cóż zależy na tym, żeby się zdawać mniej słabym od innych i odsłaniać ludziom mniej miejsc dotkliwych? Dosyć, jeżeli się ma jedno takie miejsce i jeśli jest znane. Trzeba by być Achillesem bez pięty, i to właśnie zdaje się rzeczą niemożliwą.

Tak opłakany jest los ludzkości, że w społeczeństwie musi szukać pociechy na cierpienia zadawane przez naturę i na łonie przyrody pociechy na cierpienia społeczne. Iluż ludzi nie znalazło ani w jednym, ani w drugim ulgi dla swych bólów!

Miłość sławy cnotą! Dziwna cnota, która bierze do pomocy wszystkie występki; znajduje podnietę w pysze, ambicji, zawiści, próżności, nieraz nawet w chciwości! Tytus czyżby był Tytusem, jeśliby miał za ministrów Sejana, Narcyza i Tygelina?

Sława wystawia często człowieka uczciwego na te same próby, co bogactwo; to znaczy, że jedno i drugie, zanim dadzą się zdobyć, zmuszają go do robienia lub znoszenia rzeczy niegodnych jego charakteru. Człowiek cnoty nieustraszonej odtrąca wtedy jedno i drugie, zamyka się w osamotnieniu lub niepowodzeniu, a czasem w jednym i drugim.

Kto się znajduje w samym środku między naszym wrogiem i nami, wydaje się nam bliższym naszego wroga. Jest to skutek praw optycznych, jak ten, wskutek którego słup wody wyrzucany przez fontannę wydaje się mniej oddalony od przeciwnego brzegu niż od tego, gdzie się sami znajdujemy. 

Opinia publiczna jest rodzajem jurysdykcji, której człowiek uczciwy nigdy nie powinien uznawać w zupełności i nigdy się z niej nie wyłamywać.

Próżny znaczy to samo co pusty: tak więc próżność jest do tego stopnia rzeczą nędzną, że nie można o niej powiedzieć nic gorszego niż jej imię. Sama się podaje za to, czym jest.

Powszechna jest wiara, że sztuka podobania się należy do najskuteczniejszych środków dorobienia się majątku: umieć się nudzić jest sztuką popłacającą o wiele więcej. Talent do robienia majątku, jak również powodzenie u kobiet, cały niemal sprowadza się do tej sztuki.

Jeśli się nie chce być kuglarzem, trzeba uciekać od sceny; kto na nią wstępuje, musi zostać kuglarzem; inaczej widzowie zaczną mu rzucać kamienie.

Mało jest wad, które w tym stopniu przeszkadzają w pozyskaniu licznych przyjaciół, w jakim mogą to sprawić zbyt wielkie zalety.

Bywa wyższość, wysokie rozumienie o sobie, względem których wystarcza, żeby nie były uznane, a już się obracają wniwecz, bywają inne, których wystarcza nie zauważyć, żeby pozostały bez skutku.

Znaczyłoby to, że się jest bardzo posuniętym w studiach nad moralnością, jeśliby się umiało rozróżniać wszystkie cechy stanowiące różnicę między pychą i próżnością. Pycha jest wyniosła, pewna siebie, dumna, spokojna, nieporuszona. Próżność jest niska, niepewna, zmienna, niespokojna, chwiejna. Jedna czyni człowieka większym, druga go nadyma. Pierwsza jest źródłem tysiąca cnót, druga niemal wszystkich występków i wad. Istnieje rodzaj pychy, w której zawierają się wszystkie przykazania boskie; jest rodzaj próżności, który obejmuje siedem grzechów głównych.

Życie jest chorobą, w której sen przynosi nam ulgę co szesnaście godzin. Jest to paliatyw. Śmierć jest środkiem.

Natura zdaje się posługiwać ludźmi w swych celach, nie troszcząc się o narzędzia, których używa; mniej więcej jak tyrani pozbywają się tych, co im służyli.

Są dwie rzeczy, z którymi pogodzić się trzeba pod karą, że życie będzie się zdawać nieznośne. Tymi są: ząb czasu i niesprawiedliwość ludzka.

Nie pojmuję mądrości bez niedowierzania. Pismo święte mówi, że początkiem mądrości była bojaźń boża; co do mnie, sądzę, że była nim bojaźń ludzi.

Wielkie nieszczęście namiętności kryje się nie w udręczeniach, których są przyczyną, lecz w błędach, nikczemnościach, które każą popełniać i które poniżają człowieka. Gdyby nie te strony ujemne, miałyby zbyt wielką wyższość nad chłodnym rozumem, który zgoła nie daje szczęścia. Namiętności sprawiają, że człowiek żyje, mądrość, że trwa.

Człowiek, nie umiejący się wznosić, nie może być dobrym — może być tylko dobrodusznym.

Trzeba by było umieć połączyć przeciwieństwa, miłość cnoty z obojętnością na opinię publiczną, zamiłowanie do pracy z obojętnością na sławę, troskliwość o zdrowie  z obojętnością dla życia.

Ludzie źli spełniają czasem dobre uczynki. Rzekłbyś, że chcą zobaczyć, czy sprawia to tyle przyjemności, jak utrzymują ludzie uczciwi.

Jeśliby Diogenes żył za naszych czasów, latarnia jego musiałaby być ślepa.

Trzeba przyznać, iż są strony duszy, które, żeby być szczęśliwym żyjąc z ludźmi, należy całkiem sparaliżować.

Majątek i strój, który je otacza, czynią z życia przedstawienie, które sprawia, że pośród niego człowiek najuczciwszy staje się po dłuższym czasie mimo woli komediantem.

Jeśliby prawdy okrutne, przykre odkrycia, tajemnice towarzyskie, które tworzą wiedzę człowieka światowego, kiedy dobiega wieku lat czterdziestu, były znane temu samemu człowiekowi w wieku lat dwudziestu, alboby oddał się rozpaczy, alboby się zepsuł sam przez się przez imaginację; a jednak widzimy, że mała liczba ludzi mądrych, którzy doszli do tego wieku, choć są świadomi tych wszystkich rzeczy i bardzo oświeceni, nie są ani zepsuci, ani nieszczęśliwi. Roztropność kieruje ich cnotami pośród zepsucia powszechnego; a siła charakteru w połączeniu ze światłem umysłu rozległego wynosi ich ponad smutek, który sprowadza przewrotność ludzka.

Chcecie się przekonać, do jakiego stopnia każdy stan znieprawia ludzi? Zbadajcie ich potem, kiedy przez czas dłuższy ulegali jego wpływowi, to jest w starości. Przyjrzyjcie się, czym jest stary dworak, stary ksiądz, stary sędzia, stary prokurator, stary lekarz itp.

Człowiek bez zasad bywa też zwykle człowiekiem bez charakteru, gdyż jeśliby się urodził z charakterem, poczułby potrzebę stworzenia sobie zasad.

Można pójść o zakład, że każda idea ogólna, każda tradycja jest głupstwem, ponieważ były odpowiednie dla większości.

Często bodziec próżności był tym, co pociągnęło człowieka do wykazania całej energii duszy. Drewko dodane do grotu czyni bełt; dwa pióra dodane do drewka czynią strzałę.

Ludzie słabi są jak lekkie pułki w armii złych. Czynią więcej złego niż armia sama: grasują i sieją spustoszenie.

Rozgłos: przywilej być znanym przez tych, którzy nas nie znają.

Ludzie z przyjemnością podzielają przyjaźń swoich przyjaciół dla osób, którymi mało się interesują; lecz nienawiść, nawet najsprawiedliwsza, niełatwo zdobywa sobie poszanowanie.

Pewnego człowieka obawiano się dla jego talentów, nienawidzono z powodu cnót i tylko dzięki swemu charakterowi pozyskał ufność. Lecz zanim sprawiedliwości stało się zadość, ileż czasu upłynęło!

W świecie przyrodzonym, jak w świecie społecznym, nie należy chcieć być czymś więcej, niż się być może.

Nieprawda (co Rousseau powtarza za Plutarchem), że im się więcej myśli, tym się mniej czuje, lecz prawdą jest to, że im więcej się sądzi, tym się mniej kocha. Dla bardzo niewielu ludzi trzeba by zrobić wyjątek z tego prawidła.

Jest pewien rodzaj przyjemności związany z odwagą, która się wznosi ponad fortunę. Gardzić pieniędzmi to zdetronizować króla. Jest w tym smak.

Istnieje rodzaj pobłażliwości dla wrogów, który się wydaje głupotą raczej niż dobrocią lub wielkością serca. Pan de C... wydaje mi się śmieszny ze swoją. Zdaje mi się podobnym do Arlekina mówiącego: „dałeś mi policzek i cóż z tego! wcale jeszcze się nie gniewam". Żeby nienawidzić wrogów, trzeba nie być głupim.

Idee ludzkie są jak karty lub inne gry towarzyskie. Idee, które niegdyś za mej pamięci uważane były za niebezpieczne i zbyt śmiałe, stały się pospolite i niemal trywialne, zeszły do ludzi, którzy nie są ich godni. Na niektóre z tych idei, które nazywamy śmiałymi, nasi następcy będą patrzeć jako na słabe i pospolite.

Akt cnoty, poświęcenie albo swych interesów, albo siebie samego jest potrzebą duszy szlachetnej, miłością własną serca udzielającego się i, w pewnym znaczeniu, egoizmem wielkiego charakteru.

Więcej jest szaleńców niż mędrców, i w mędrcu nawet więcej jest szaleństwa niż mądrości.

Przekonanie jest sumieniem umysłu.

Szczęście lub nieszczęście człowieka zależy od mnóstwa rzeczy niepozornych, o których się zgoła nie mówi i o których mówić nie można.

Kiedy ktoś utrzymuje, że, wszystko zważywszy, ludzie najmniej wrażliwi są jeszcze najszczęśliwsi, przypominam sobie przysłowie indyjskie: Lepiej siedzieć niż stać; lepiej leżeć niż siedzieć; lecz lepiej nie żyć niż to wszystko razem.

Wpierw trzeba być sprawiedliwym, następnie dobroczynnym, jak bardziej są potrzebne koszule niż koronki.

Bywa skromność w złym rodzaju, oparta na nieświadomości; ta wyrządza nieraz szkodę charakterom wyższym i utrzymuje je w pewnego rodzaju mierności: przypominają mi to słowa wypowiedziane podczas śniadania do dworaków przez człowieka uznanych zasług: „Ach! panowie, jakże żałuję czasu, który straciłem na poznanie, że jestem wart więcej od was!"

Nieprawdaż, że jest to rzecz zabawna, kiedy się rozważy, iż sława wielu ludzi wielkich polega na tym, że poświęcili cały swój żywot zwalczaniu przesądów lub głupstw, które budzą tylko politowanie i, zdaje się, nie powinny były nigdy mieć dostępu do głów ludzkich? Sława Bayle'a, na przykład, wywodzi się stąd, iż wykazał, ile jest niedorzeczności w subtelnościach filozoficznych i scholastycznych, na które by wieśniak z Gatinais, obdarzony wielkim sensem przyrodzonym, wzruszył tylko ramionami. Sława Lockego pochodzi stąd, iż dowiódł, że nie należy mówić, jeśli się nie rozumie siebie, ani sądzić, że się rozumie to, czego się nie rozumie. Sława wielu filozofów polega znowu na tym, iż ułożyli wielkie księgi przeciw przesądom, od których dziki mieszkaniec Kanady odwróciłby się z pogardą. Sława Montesquiego i kilku innych autorów wcześniejszych urosła stąd, iż dali do zrozumienia, zachowując przy tym w szacunku mnóstwo przesądów nędznych, że rządzący istnieją dla rządzonych, nie zaś rządzeni dla rządzących. Jeśli marzenie filozofów wierzących w udoskonalenie społeczeństwa spełni się, co powie potomność patrząc na to, ile trzeba było wysiłków do osiągnięcia rezultatów tak prostych i naturalnych?

Rola człowieka przewidującego jest dosyć smutna. Martwi przyjaciół przepowiadając im nieszczęścia, na które się narażają wskutek własnej nierozwagi. Nie daje mu się wiary, a kiedy te nieszczęścia nadchodzą, ci sami przyjaciele czują urazę za nieszczęścia, które przepowiedział; miłość własna każe im spuszczać oczy przed przyjacielem, który powinien być raczej ich pocieszycielem i który by nim był, gdyby nie czuli się upokorzeni w jego obecności.

Kiedy się człowiek wiele nacierpiał, wiele namęczył wskutek własnej wrażliwości, spostrzega, że trzeba żyć z dnia na dzień, wiele zapominać, ścierać swe życie, w miarę jak upływa.

Fałszywa skromność jest najprzyzwoitszym ze wszystkich kłamstw.

Nierzadko zdarza się spotykać dusze słabe, które wskutek obcowania z duszami o tęższym pokroju pragną wznieść się nad własne przyrodzenie. Wytwarza to niestosowności równie zabawne, jak pretensje głupca do posiadania dowcipu.

O SPOŁECZEŃSTWIE, O WIELKICH TEGO ŚWIATA, O LUDZIACH BOGATYCH, O LUDZIACH Z DOBREGO TOWARZYSTWA

Nigdy nie można poznać świata z książek, mówi się od dawna, lecz czego nie powiedziano, to przyczyny tego; oto ona. Znajomość świata jest rezultatem mnóstwa subtelnych spostrzeżeń, z których miłość własna nie śmie zwierzyć się nikomu, nawet najlepszemu przyjacielowi. Działa tutaj obawa, żeby się nie okazać człowiekiem zajętym drobnymi rzeczami, chociaż te rzeczy drobne są bardzo ważne dla powodzenia spraw największych.

To, co się mówi w kołach towarzyskich, w salonach, na przyjęciach, w zgromadzeniach publicznych, nawet w książkach, które wyłącznie są poświęcone zaznajomieniu ze społeczeństwem, wszystko to jest fałszywe lub niekompletne. Do tego wszystkiego można zastosować powiedzenie włoskie, że jest per la predica, lub zdanie łacińskie, że jest ad populum phaleras. Co jest prawdziwe, co jest pouczające, to to, czym przemawia sumienie człowieka uczciwego, który widział dużo i dobrze widział, w przyjacielskiej rozmowie przy kominku: niektóre z rozmów podobnych nauczyły mnie więcej niż wszystkie książki i zwykłe bywanie w towarzystwie. A to dlatego, że naprowadziły mnie na prawdziwszą drogę i dały mi więcej do myślenia.

Głupi, głupi, łatwo to powiedzieć: oto, co się nazywa być krańcowym we wszystkim. O cóż chodzi? Bierze on swe stanowisko za swą osobę, swoje znaczenie za zasługę, swoje wpływy za cnotę. Czyż nie wszyscy są tacy jak on? Jestże o co wszczynać tyle hałasu?

Ludzie światowi ledwie się znajdą w stadzie, a już myślą, że są w towarzystwie.

Widywałem ludzi zdradzających swe sumienie dla przypodobania się człowiekowi, który nosi biret lub symarę. Wobec tego czyż można dziwić się tym, którzy zaprzedają je za sam biret lub samą symarę. Jedni i drudzy równie nikczemni, lecz pierwsi głupsi od drugich.

Społeczeństwo składa się z dwóch wielkich klas: z tych, którzy mają więcej obiadów niż apetytu, i z tych, którzy mają więcej apetytu niż obiadów.

Wydaje się obiady, kosztujące dziesięć do dwudziestu luidorów, na cześć osób, na których intencję nie poświęciłoby się skromnego talara, żeby dobrze strawiły ten sam obiad za dwadzieścia luidorów.

Kiedy się patrzy na oszustwa maluczkich i łupiestwa osób zajmujących wysokie stanowiska, bierze człowieka chętka uważać społeczeństwo za las pełen złodziei, między którymi najniebezpieczniejsi są łucznicy, ustanowieni do zatrzymywania innych.

Ludzie należący do dobrego towarzystwa lub do dworu nadają osobom i rzeczom wartości konwencjonalne, a potem się dziwią, że zostali wyprowadzeni w pole. Z tego są podobni do rachmistrzów, którzy robiąc rachunek nadają cyfrom wartości zmienne i dowolne, a potem przy dodawaniu, przywracając im wartości rzeczywiste i ogólnie przyjęte, dziwią się bardzo, iż rachunek nie wypada tak, jak oczekiwali.

Są chwile, kiedy świat zdaje się sam pojmować, co jest wart. Spostrzegałem często, iż otacza szacunkiem tych, którzy nic sobie z niego nie robią; i zdarza się często, że kiedy się nim w najwyższym stopniu gardzi, jest to w jego oczach zaleta, byleby ta pogarda była prawdziwa, szczera, naiwna, bez afektacji, bez chełpliwości.

Człowiekowi, który pragnie uzyskać łaskę od ministra, radziłbym przystępować do niego raczej z wyrazem twarzy smutnym niż z uśmiechem. Ludzie nie lubią patrzeć na szczęśliwszych od siebie.

Ludzie przekonani, że kochają księcia w chwili, kiedy doznali od niego dobrego obejścia, przypominają mi dzieci, które chcą być księżmi nazajutrz po pięknej procesji lub żołnierzami nazajutrz po rewii, na której były obecne.

Faworyci, ludzie na wysokich stanowiskach starają się nieraz przywiązać do siebie ludzi prawdziwej wartości, lecz wtedy wymagają z góry takiego upodlenia, które odpycha od nich wszystkich, co mają jakikolwiek wstyd. Spotykałem ludzi, z którymi faworyt lub minister daliby sobie łatwo radę, tak oburzonych tego rodzaju stosunkiem, jak tylko mogą być ludzie wypróbowanej cnoty. Jeden z nich mówił do mnie: „wielcy panowie chcą, żeby się poniżać nie dla otrzymanego dobrodziejstwa, lecz dla nadziei. Usiłują kupić człowieka nie za los, lecz za bilet na loterię"; znam oszustów pozornie dobrze przez nich traktowanych, którzy w rzeczywistości nie skorzystali na tym więcej, niż ludzie najuczciwsi w świecie.

Nie ma się wyobrażenia, ile trzeba bystrości umysłu, żeby nigdy nie wpaść w śmieszność.

Są błędy postępowania, których obecnie nie popełnia się wcale lub popełnia o wiele rzadziej. Ludzie stali się tak wyrafinowani, że zastępując duszę rozumem, człowiek nikczemny, byle zastanawiał się cokolwiek, powstrzymuje się od niektórych czynów płaskich, jakie niegdyś mogły mieć powodzenie. Widywałem ludzi nikczemnych, zachowujących się nieraz wobec księcia lub ministra z dumą i przyzwoitością, nie uginali się przed nimi itp. Wprowadza to w błąd młodzież niedoświadczoną, która nie wie lub też zapomina, iż człowieka należy sądzić podług całości jego zasad i charakteru.

Kogo spotyka młodzieniec wstępując w świat? Ludzi, którzy, radzi protegować, chcieliby zaszczycać, kierować, być doradcami. Nie mówię zgoła o tych, którzy by najchętniej usunęli go, szkodzili mu, zgubili go lub oszukali. Jeśli jest charakteru dość podniosłego i chce być protegowany tylko dla swych obyczajów, nie pragnie zaszczytów od niczego i nikogo, postanawia rządzić się własnymi zasadami, radzić własnego światła, charakteru i stanowiska, które zna lepiej niż ktokolwiek, wnet zawołają, że jest oryginał, dziwak, hardy. Lecz jeżeli posiada niewiele rozumu, mało podniosłości, mało zasad, jeśli nie spostrzega, że go protegują, że chcą nim rządzić, jeśli staje się narzędziem ludzi, którzy go opanowali, znajdują, że jest zachwycający, i jest to, jak się mówi, najlepsze dziecko w świecie.

Istnieje głęboka obojętność dla cnót, która zadziwia i gorszy bardziej niż występek. Ci, których nikczemność ogółu nazywa wielkimi panami lub wielkościami, ludzie na wybitnych stanowiskach, najczęściej posiadają tę wstrętną obojętność. Czyżby nie pochodziło to może z niejasnej i nie rozwiniętej w głowie idei, iż ludzie obdarzeni takimi cnotami nie nadają się jako narzędzia do intrygi? Lekceważą ich tedy, jako bez pożytku dla siebie i innych, w kraju, gdzie bez intrygi, fałszu, podstępu nie dochodzi się do niczego!

Proszę wyobrazić sobie dwudziestu ludzi, mogą być nawet uczciwi, którzy znają i poważają człowieka niewątpliwej wartości, na przykład Dorilasa; chwalcie i wysławiajcie jego talenty i cnoty; przypuśćmy, że wszyscy mu je przyznają. Wtem jeden z obecnych rzuca uwagę: „Jaka szkoda, że fortuna go tak skrzywdziła. — Co pan mówi? — podejmuje inny — ależ on tylko przez skromność prowadzi tryb życia tak mało wystawny. Czy pan wie, że Dorilas posiada dwadzieścia pięć tysięcy liwrów renty? — Doprawdy? — Zapewniam pana, posiadam na to dowody". Teraz niechaj ten człowiek zasłużony się zjawi, niechaj porówna przyjęcie i sposób mniej lub więcej zimny, chociaż wyróżniający, w jaki był przyjęty poprzednio. Tak też właśnie zrobił: porównał i westchnął. Lecz znalazła się w towarzystwie jedna osoba, której zachowanie się pozostało bez zmiany. „Jeden na dwudziestu — rzekł nasz filozof — jestem zadowolony".

Kto utrzymuje wyłącznie stosunki zaszczytne? kto nie bywa u kogoś, za kogo potem przeprasza swych przyjaciół? Pokażcie mi kobietę, która nie była zmuszona tłumaczyć się w towarzystwie z wizyty tej lub owej znajomej, którą ze zdziwieniem u niej spotkano.

Ten człowiek nie stworzony do tego, żeby go kiedykolwiek szanowano; powinien zrobić majątek i obcować z kanalią.

Ciała zbiorowe (parlamenty, akademie, zgromadzenia) mogą się jak najbardziej ośmieszać, podtrzymuje je to, że są wielkie i nic nie można przeciw nim zdziałać. Hańba, śmieszność ześlizgują się po nich niby kule armatnie po dziku lub krokodylu.

Patrząc na to, co się dzieje w świecie, poweselałby w końcu największy mizantrop, a Heraklit umarł ze śmiechu.

Zdaje mi się, że przy jednakowym umyśle i wykształceniu człowiek z urodzenia bogaty nie może nigdy tak jak ubogi znać natury, serca ludzkiego i społeczeństwa. Dzieje się to tym, że kiedy pierwszy używa rozkoszy, drugi pociesza się refleksją.

Wychowawcy książąt, utrzymujący, że pupilom swoim udzielają dobrego wychowania, kiedy sami uprzednio poddali się ich formalnościom i upodlającym etykietom, podobni są do nauczycieli arytmetyki, którzy by chcieli uformować dobrych rachmistrzów, zgodziwszy się przedtem ze swymi uczniami, że trzy i trzy czyni osiem.

Jaka istota jest najbardziej obca swemu otoczeniu? Czy będzie nią Francuz w Pekinie lub w Macao? lub Japończyk w Senegalu? lub czy przypadkiem nie będzie nią może człowiek prawdziwej wartości, bez złota i pergaminów, pośród ludzi posiadających jeden z tych przywilejów lub obydwa jednocześnie? Nie jestże to rzecz cudowna, że społeczeństwo istnieje na zasadzie milczącej umowy, wykluczającej od udziału w prawach dziewiętnaście dwudziestych społeczeństwa?

Świat i społeczeństwo podobne są do biblioteki, w której na pierwszy rzut oka wszystko wydaje się w porządku, ponieważ książki są poustawiane według formatu i wielkości tomów, lecz gdzie w głębi panuje zupełny nieład, ponieważ nie ma związku ani między treścią, ani między autorami.

Bywają ludzie niemili, lecz nie przeszkadzający innym być nimi. Obcowanie z podobnymi ludźmi bywa nieraz znośne; zdarzają się inni, którzy sami wcale nie będąc mili już obecnością swoją są przeszkodą do roztaczania uprzejmości przez innych; ci są nieznośni, jest to wielka wada pedanterii.

Publiczność dzisiejsza jest jak tragedia nowoczesna: niedorzeczna, okrutna i płaska.

Stan dworaka jest rzemiosłem, z którego chciano zrobić naukę. Każdy chce się wynieść ponad swój stan.

Urzędnicy, którym powierzono czuwanie nad porządkiem publicznym, jak na przykład prokuratorzy, sędziowie, prefekci i tylu innych, w końcu niemal zawsze wytwarzają sobie o społeczeństwie zdanie okropne. Mniemają, że znają ludzi, znają zaś tylko wyrzutki. Nie należy sądzić o mieście po ściekach ani o domu po wychodkach. Większość tych urzędników przypomina mi zawsze kolegium, gdzie kalefaktorzy miewają norę obok wygódek i wychodzą tylko wtedy, kiedy trzeba kogoś oćwiczyć.

Żart powinien wymierzać sprawiedliwość wszelkim wadom ludzkim i społecznym. Dzięki żartowi człowiek unika kompromitacji. Za pomocą żartu przywraca się wszystkim rzeczom właściwe miejsce, nie wychodząc ze swego. Żart jest świadectwem wyższości nad sprawami i osobami, z których żartujemy, chociaż osoby te nie mogą się obrazić, jeżeli tylko nie zbywa im na wesołości ducha i obyczajach. Opinia, iż dobrze włada się tą bronią, nadaje człowiekowi wyższą rangę w świecie i w najlepszym towarzystwie ten rodzaj poważania, jaki wojskowi mają dla osób posiadających w wyższym stopniu sztukę robienia szpadą. Słyszałem, jak pewien człowiek rozumny mówił: „odejmijcie żartowi berło, a jutro porzucam towarzystwo". Jest to rodzaj pojedynku, w którym nie ma przelewu krwi, a przecież czyni on ludzi bardziej umiarkowanymi, grzeczniejszymi.

Ani się przypuszcza na pierwszy rzut oka, ile złego robi ambicja zasługiwania na pochwałę tak banalną: Pan ten a ten jest bardzo miły. Nie wiem, czym się to dzieje, lecz tak jest, iż istnieje pewien rodzaj lekkości, niedbalstwa, słabości, nierozsądku, który się bardzo podoba, jeśli cechy te łączą się z umysłem bystrym, że człowiek, z którym wszystko zrobić można, który całkowicie oddaje się chwili, jest milszy niż człowiek konsekwentny, z charakterem, z zasadami, nie zapominający o chorym lub nieobecnym przyjacielu, umiejący porzucić przyjemne towarzystwo, żeby pośpieszyć z oddaniem usługi itp. Byłaby nudna lista wad, braków, przywar, które się podobają. Toteż ludzie światowi, którzy nad sztuką podobania się rozmyślali więcej, niż się przypuszcza, niż oni sami przypuszczają, posiadają większość tych braków, a pochodzi to stąd, że koniecznie muszą zasługiwać na pochwałę: Pan ten a ten jest bardzo miły.

Dla młodzieńca dobrze urodzonego są rzeczy, których odgadnąć nie jest w stanie. W jaki sposób, mając lat dwadzieścia, można podejrzewać szpiega policyjnego w osobie noszącej czerwoną wstęgę na szyi? 

Łatwo sprowadzić do wyrażeń prostych ścisłą wartość sławy; ten, kto daje się poznać przez jakiś talent lub jakąś cnotę, wystawia się na bierną życzliwość kilku ludzi uczciwych i czynną nieżyczliwość wszystkich ludzi nieuczciwych. Proszę policzyć jedną i drugą klasę i zważyć siły obiedwie.

Niewielu ludzi może lubić filozofa. Człowiek, który pośród różnych uroszczeń ludzkich i kłamstwa rzeczy mówi do każdego człowieka i do każdej rzeczy: „uważam cię tylko za to, czym jesteś, cenię cię tylko tyle, ile jesteś wart", jest niemal wrogiem społeczeństwa i nie jest przedsięwzięciem łatwym dać się lubić i szanować wygłaszając tego rodzaju zasady.

Zalety zbyt wielkie czynią często człowieka nieodpowiednim dla społeczeństwa. Nie chodzi się na targ ze sztabami złota, idzie się albo ze srebrem, albo z drobną monetą.

Żeby mieć prawdziwe pojęcie o rzeczach, trzeba brać wyrazy w znaczeniu odwrotnym do tego, jakie mu świat nadaje. Na przykład mizantrop ma znaczyć filantrop; zły Francuz tyle co dobry obywatel, wytykający pewne krzyczące nadużycia; filozof znaczy człowiek prosty, wiedzący, że dwa razy dwa jest cztery itp.

Pewien człowiek rozumny utrzymywał wobec milionerów, że można byś szczęśliwym posiadając sześć tysięcy franków renty. Ci oponowali z niechęcią, a nawet z uniesieniem. Opuściwszy towarzystwo, zastanawiał się człowiek rozumny nad przyczyną niechęci ze strony ludzi, którzy darzyli go przyjaźnią. W końcu ją znalazł. Niechęć pochodziła stąd, że dał im do zrozumienia, iż jest od nich niezależny. Każdy człowiek posiadający małe potrzeby zdaje się grozić bogatym, że co chwila gotów się im wymknąć. Tyrani spostrzegają, że tracą niewolnika. Refleksję tę można zastosować do wszystkich namiętności w ogóle. Człowiek, który zwyciężył pociąg miłosny, okazuje obojętność, zawsze wstrętną w oczach kobiet. Natychmiast przestają się nim interesować. Może dlatego nikt nie interesuje się losem filozofa: nie posiada on namiętności poruszających społeczeństwo. Ludzie widzą, że niemal nic nie mogą uczynić dla jego szczęścia, i zostawiają go własnemu losowi.

Niebezpiecznie dla filozofa, którego łączą stosunki z wielkim panem (jeżeli tylko wielcy panowie miewają przy sobie filozofów), okazywać całą swą bezinteresowność; wzięto by go za słowo. Jest zmuszony ukrywać swoje prawdziwe uczucie i staje się, jeżeli można tak powiedzieć, hipokrytą z ambicji.

Sławna pani de Tencin, siostra kapłana, który wobec całej palestry był przekonany o fałsze i symonię w chwili, kiedy podnosił rękę do krzywoprzysięstwa, a potem został kardynałem; zakonnica, która opuściła klasztor ze wstrętnym skandalem, intrygantka, publiczna utrzymanka kardynała Dubois i przez długi czas rozdawczyni łask: używała w Paryżu do końca życia wielkiego poważania.

O UMIŁOWANIU SAMOTNOŚCI I O GODNOŚCI CHARAKTERU

Filozof spogląda na to, co nazywają stanowiskiem w świecie, jak Tatarzy spoglądają na miasta, to jest, jako na więzienie. Jest ono kołem, w którym idee się zacieśniają, dusza i umysł tracą rozległość i polot. Człowiek zajmujący stanowisko wysokie posiada więzienie większe i ozdobniejsze. Ten, kto znajduje się na stanowisku niskim, ma tylko ciemnicę. Jedynie człowiek bez stanowiska jest człowiekiem wolnym, byle posiadał pewien dostatek lub przynajmniej nie potrzebował niczego od ludzi.

Człowiek najbardziej skromny, żyjąc w świecie, jeżeli jest ubogi, powinien mieć zachowanie bardzo pewne siebie i pewną swobodę w obejściu, które nie pozwalają innym brać nad nim góry. W tym wypadku należy skromność przyozdobić dumą.

Słabość charakteru lub brak myśli, jednym słowem wszystko, co staje na przeszkodzie, żebyśmy mogli przestawać sami z sobą, chroni wielu ludzi przed mizantropią.

Człowiek bywa szczęśliwszy w samotności niż między ludźmi. Czyby to nie pochodziło stąd, że w samotności myśli się o rzeczach, a między ludźmi jest się zmuszonym  myśleć o ludziach?

Człowiek, który z wytrwałością nie pozwala się uginać ani swemu rozumowi, ani swej uczciwości, ani nawet swej sumienności pod ciężarem żadnego z bezmyślnych lub niemoralnych konwenansów społecznych, który nie ustępuje nigdy w wypadkach, kiedy interes nakazuje mu ustąpić, kończy niechybnie na tym, że zostaje bez poparcia i przyjaciół, oprócz istoty abstrakcyjnej, którą nazywają cnotą i która pozwala mu umrzeć z głodu.

Trzeba umieć żyć nie tylko z tymi, którzy nas mogą ocenić: byłaby to potrzeba miłości własnej zbyt delikatna i zbyt trudna do zadowolenia; lecz skarby życia osobistego należy umieszczać tylko u tych, którzy są zdolni odczuć naszą wartość. Nawet filozof zgoła nie gani tego rodzaju miłości własnej.

Czy to jest rzeczą zupełnie pewną, iż człowiek, który by posiadał rozum zupełnie prawy, poczucie moralne bezwzględnie czyste, mógłby przestawać z kimkolwiek? Mówiąc przestawać, nie rozumiem widywać się ze sobą bez uciekania się do pięści; mam na myśli podobać się sobie wzajemnie, lubić się, obcować ze sobą z przyjemnością.

Człowiek przenikliwy zginął, jeśli oprócz rozumu nie posiada energii charakteru. Mając latarnię Diogenesa, trzeba też mieć i kij jego.

Świat czyni zatwardziałym serce większości ludzi. Lecz ci, co mniej poddają się zatwardziałości, zmuszeni są wytwarzać sobie pewien rodzaj sztucznego znieczulenia, żeby się nie stać ofiarą przebiegłości mężczyzn i kobiet.

Uczucie, jakie wynosi człowiek uczciwy po kilku dniach przebywania w towarzystwie, bywa zwykle przykre i smutne. Jedyna korzyść, którą się stąd wyciąga, jest ta, że osamotnienie staje się przyjemniejszym.

Ogół wcale nie wierzy w czystość pewnych cnót i pewnych zasad i w ogóle może się wznieść tylko do idei niskich.

Człowiek światowy, ulubieniec losu, nawet kochanek sławy, wszyscy oni kreślą przed sobą linię prowadzącą do kresu nieznanego. Mędrzec, przyjaciel samego siebie, wykreśla linię kołową, której koniec prowadzi go z powrotem do niego samego. Jest to totus teres atque rotundus Horacego.

Nie zna się wcale człowieka, jeśli się nie zna go bardzo dobrze; lecz mało jest ludzi zasługujących, żeby ich studiowano. Stąd pochodzi, że człowiek prawdziwej wartości nie kwapi się w ogóle, żeby być znanym. Wie o tym, że mało ludzi może go ocenić, że każdy z tej małej liczby posiada swoje stosunki, swoje interesy, swoją miłość własną, co przeszkadza mu udzielać zasłudze takiej uwagi, jakiej trzeba, żeby ją umieścić na właściwym miejscu. Co do pochwał banalnych i zużytych, którymi ją darzą, skoro podejrzewają jej obecność, nie mogą one pochlebiać zasłudze.

Kiedy człowiek dzięki swemu charakterowi wzniósł się do tego stopnia, iż zasługuje, żeby odgadywano, jakie będzie jego postępowanie w okazjach dotyczących uczciwości, tedy nie tylko łajdacy, lecz i ludzie na pół uczciwi oczerniają go i unikają starannie. Ba, więcej jeszcze, ludzie uczciwi, przekonani, że wskutek własnych zasad znajdzie się tam, gdzie go będą potrzebowali, pozwalają sobie względem niego na lekceważenie, żeby tymczasem zapewnić sobie tych, co do których mają wątpliwość.

Kiedy postanowimy sobie widywać się tylko z tymi, co obchodzą się z nami w myśl zasad moralności, cnoty, rozumu, prawdy, nie zważając na konwenanse, próżność, etykietę, jako na podwaliny społeczne; kiedy, mówię, postanowimy to sobie (u trzeba to sobie postanowić, jeśli się nie jest głupcem, człowiekiem słabym lub nikczemnym), zdarza się, iż musimy żyć niemal samotnie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

MYŚLI MORALNE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O KOBIETACH, O MIŁOŚCI, O MAŁŻEŃSTWIE I O UMIZGACH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O UCZONYCH I LITERATACH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O NIEWOLI I WOLNOŚCI WE FRANCJI PRZED REWOLUCJĄ I, PO REWOLUCJI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CHARAKTERY I ANEGDOTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej