Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

LISTY DO FELICJI I INNE Z LAT 1912-1916

Franz Kafka

Tom l

[Na papierze firmowym Zakładu Ubezpieczeń]

Praga, 20 września 1912

Wielce Szanowna Pani!

Na wypadek gdyby Pani, co jest zupełnie możliwe, nie mogła mnie już sobie przypomnieć ani trochę, przedstawiam się jeszcze raz: nazywam się Franz Kafka i jestem tym człowiekiem, który po raz pierwszy przedstawił się Pani w Pradze na wieczorze u pana dyrektora Broda, a następnie przez stół podawał Pani, jedną po drugiej, fotografie z podróży pod znakiem Talii, i wreszcie w tej ręce, którą teraz uderza o klawisze maszyny, trzymał Pani rękę, którą potwierdziła Pani swoją obietnicę odbycia razem z nim w przyszłym roku podróży do Palestyny.

Jeśli wciąż jeszcze ma Pani ochotę na tę wyprawę — wtedy powiedziała Pani, że nie jest w swych postanowieniach chwiejna, a i ja nic takiego u Pani nie zauważyłem — to będzie rzeczą nie tylko wskazaną, lecz bezwzględnie konieczną, ażebyśmy już teraz starali się porozumieć co do tej podróży. Będziemy bowiem musieli czas naszych urlopów, o wiele za krótki na podróż do Palestyny, gruntownie wykorzystać, to zaś uda się nam tylko wtedy, jeżeli przygotujemy się możliwie najlepiej i wszystkie przygotowania uzgodnimy.

Jedno tylko muszę wyznać, choć już samo w sobie brzmi to niedobrze, a poza tym bardzo źle pasuje do tego, o czym mowa była wyżej: jestem korespondentem niepunktualnym. A byłoby z tym jeszcze gorzej, niż jest, gdybym nie miał maszyny do pisania, bo jeśli zdarzyłoby się nawet, że moje usposobienie nie byłoby dostatecznie dobre do napisania listu, to ostatecznie są jeszcze zawsze czubki palców zdolne do pisania. Ale za to nie oczekuję też nigdy, że listy do mnie będą nadchodzić punktualnie; nawet wtedy, gdy czekam na list w napięciu każdego dnia nowym, nigdy nie odczuwam zawodu, jeśli nie nadejdzie, a gdy w końcu nadchodzi, łatwo popadam w trwogę. Przy zakładaniu nowego papieru widzę, że może odmalowałem siebie o wiele trudniejszym, niż jestem. Jeśli popełniłem ten błąd, byłaby to zasłużona kara, dlaczego bowiem piszę ten list po pięciu godzinach pracy biurowej i na maszynie, do której nie bardzo jestem przyzwyczajony.

Ale mimo to, mimo to — jest to jedyna zła strona pisania na maszynie, że człowiek tak się rozprasza — nawet gdyby były jakieś zastrzeżenia, mam na myśli zastrzeżenia praktyczne, przeciw zabieraniu mnie ze sobą w podróż jako tej podróży towarzysza, przewodnika, balast, tyrana, czy co jeszcze  innego mogłoby się ze mnie rozwinąć, to przeciw mnie jako korespondentowi — a tylko o to chodziłoby na razie — nie można z góry wysunąć żadnych zarzutów i na pewno może Pani ze mną spróbować.

Serdecznie oddany

dr Franz Kafka

Praga, Pořič 7

[Na papierze firmowym Zakładu Ubezpieczeń]

Praga, 28.IX.12

Szanowna Pani, proszę mi wybaczyć, że nie piszę na maszynie, ale mam Pani tak straszliwie dużo do napisania, a maszyna stoi po drugiej stronie korytarza, a ponadto ten list wydaje mi się tak pilny, i jest też dziś w Czechach dzień świąteczny (co zresztą nie wiąże się już tak ściśle z wyżej podanym usprawiedliwieniem), a także maszyna nie pisze, jak dla mnie, dostatecznie szybko, i jest też ładna pogoda, ciepło, okno jest otwarte (ale moje okna są zawsze otwarte), do biura szedłem, co mi się już dawno nie zdarzyło, trochę podśpiewując, i gdybym nie przyszedł po to, by odebrać list od Pani, nie wiedziałbym w rzeczy samej, po co miałbym przychodzić do biura dzisiaj, w dniu świątecznym.

Jak zdobyłem Pani adres? Nie o to Pani wszakże pyta, gdy pyta Pani o to. Pani adres właściwie wyżebrałem. Naprzód podano mi nazwę jakiejś spółki akcyjnej, ale to mi się nie podobało. Potem dostałem Pani adres prywatny, ale bez numeru domu, następnie zaś także numer. Teraz byłem już zadowolony, i właśnie dlatego naprzód jeszcze nie pisałem, uważałem bowiem, że adres to już jest jednak coś, a poza tym obawiałem się, że adres może być fałszywy, bo kto to był Immanuel Kirch? A nie ma nic smutniejszego niż wysyłać list na adres niepewny, nie jest to wtedy list, jest to raczej westchnienie. Kiedy się potem dowiedziałem, że na Pani ulicy stoi kościół Św. Immanuela, znowu mi to na pewien czas wystarczało. Następnie zaś chciałem mieć przy Pani adresie także kierunek geograficzny, ponieważ zawsze podaje się go przecież przy adresach berlińskich. Jeśli o mnie idzie, to rad bym umieścić Panią w stronie północnej, chociaż jest to, o ile wiem, dzielnica uboga.

Ale niezależnie od tych kłopotów z adresem (w Pradze nie wiedzą na pewno, czy mieszka Pani pod numerem 20, czy 30), ile musiał mój żałosny list wycierpieć, zanim został napisany. Teraz, gdy drzwi między nami zaczynają się uchylać lub też gdy co najmniej trzymamy rękę na klamce, mogę to wszakże powiedzieć, nawet jeśli tego powiedzieć nie muszę. Gdyby Pani wiedziała, jakim ja podlegam humorom! Jestem pod nieustannym gradem niepokojów. Czego chcę teraz, tego już nie chcę za chwilę. Gdy wszedłem już po schodach na górę, nie wiem jeszcze, w jakim będę nastroju, gdy wejdę do mieszkania. Muszę nagromadzić w sobie niepewności, zanim staną się one jakąś małą pewnością lub listem. Ileż to razy — żeby nie przesadzać, powiedzmy przez dziesięć wieczorów — układałem sobie przed zaśnięciem ów pierwszy list. Ale jest jedną z moich chorób, że tego, co sobie przedtem porządnie ułożyłem, nie mogę potem napisać jednym ciągiem. Moja pamięć jest rzeczywiście bardzo zła, ale nawet najlepsza pamięć nie mogłaby mi pomóc w dokładnym zapisaniu choćby jednego małego ustępu przedtem wymyślonego i zachowanego tylko w pamięci, ponieważ wewnątrz każdego zdania są przejścia, które przed zapisaniem muszą być jeszcze chwiejne. Gdy potem siadam, by zapamiętane zdanie napisać, widzę tylko okruchy, które leżą oto przede mną rozsypane, ani między nimi nic nie widzę, ani poza nimi, i pozostawałoby mi tylko rzucić pióro, co najlepiej by odpowiadało mojemu niezdecydowaniu. Mimo to obmyślałem ów list, bo jeszcze nie byłem zdecydowany, czy go napiszę, a takie obmyślenie jest też najlepszym właśnie środkiem, by mnie od pisania powstrzymać. Raz, przypominam sobie, wstałem nawet z łóżka, by to, co dla Pani obmyśliłem, napisać. Ale natychmiast położyłem się z powrotem do łóżka, ponieważ — to jest moja druga choroba — wyrzucałem sobie niedorzeczność swego niepokoju i sam siebie zapewniałem, że to, co dokładnie mam w głowie, będę mógł zapisać także rano. O północy takie zapewnienia są zawsze przekonujące.

Ale taką drogą nigdy nie dojdę do końca. Rozgadałem się o swoim liście poprzednim, zamiast napisać Pani to mnóstwo rzeczy, które mam Pani do napisania. Proszę zwrócić uwagę na to, skąd bierze się owa doniosłość, jaką ma dla mnie tamten list. Bierze się stąd, że Pani nań odpowiedziała listem, który leży tu przede mną, który sprawia mi śmieszną radość i na którym teraz kładę rękę, by czuć jego posiadanie. Proszę rychło napisać do mnie znowu. Niech Pani nie zadaje sobie trudu, list wymaga wysiłku, jakkolwiek się go traktuje; proszę mi więc pisać mały dziennik, w ten sposób ofiara będzie mniejsza, a dar większy. Naturalnie będzie Pani musiała pisać więcej, niż gdyby pisała Pani tylko dla siebie, ponieważ ja Pani przecież wcale nie znam. Raz będzie więc Pani musiała napisać tak że, o której godzinie przychodzi Pani do biura, co Pani jadła na śniadanie, jaki jest widok z okien Pani pokoju biurowego, na czym polega Pani praca, jak się nazywają Pani przyjaciele i przyjaciółki, dlaczego dają tam Pani upominki, kto chce zaszkodzić Pani zdrowiu, ofiarowując Jej w upominku czekoladki, i tysiąc innych rzeczy, o których istnieniu i możliwości nic w ogóle nie wiem. — A co z podróżą do Palestyny? W przyszłości trochę dalszej, jeszcze dalszej, ale na przyszłą wiosnę lub jesień na pewno. — Operetka Maksa teraz odpoczywa, on sam jest we Włoszech, ale już wkrótce rzuci na Pani Niemcy olbrzymi rocznik literacki. Moja książka, książeczka, zeszycik, została dobrze przyjęta. Nie jest jednak bardzo dobra, lepsze rzeczy muszą zostać napisane. Wraz z tym słowem proroczym proszę przyjąć moje najlepsze pozdrowienia!

Oddany Franz Kafka

13.X.12

Łaskawa Pani!

Przed 15 dniami o godzinie 10 rano otrzymałem pierwszy Pani list i już po kilku minutach siedziałem przy biurku i napisałem do Pani cztery strony olbrzymiego formatu.  Nie żałuję tego, ponieważ nie mógłbym był spędzić tego czasu w większej radości, i boleć powinienem tylko nad tym, że gdy wtedy zakleiłem kopertę, napisany był zaledwie bardzo mały początek tego, co chciałem napisać, tak iż ta część listu, która wówczas została stłumiona, wypełniała mnie przez dni całe i wprawiała w niepokój, aż niepokój ów przeszedł w oczekiwanie odpowiedzi od Pani i w tego oczekiwania stawanie się coraz słabszym.

Dlaczego więc Pani do mnie nie napisała? — Jest możliwe, a zważywszy charakter tej mojej wypowiedzi prawdopodobne, że w moim liście znalazło się coś głupiego, co mogło Panią wprowadzić w błąd, ale nie jest możliwe, żeby nie dostrzegła Pani dobrej intencji na dnie każdego z moich słów. — Czyżby któryś list zaginął? Ale mój był wysyłany zbyt żarliwie, żeby się pozwolił gdzieś zarzucić, a Pani list był za bardzo oczekiwany. I czy listy w ogóle giną? Czy nie giną tylko w niepewnym oczekiwaniu, które nie znajduje już innego wytłumaczenia? — Czyżby mój list nie został Pani doręczony z powodu nie pochwalanej podróży do Palestyny? Ale czy taka rzecz może się w ogóle zdarzyć w rodzinie, i to w stosunku do Pani? A wedle mojego obliczenia ten list powinien był nadejść akurat w niedzielę przed południem. — Pozostawałaby więc tylko ta smutna możliwość, że jest Pani chora. W to jednak nie wierzę, jest Pani na pewno zdrowa i wesoła. — Ale w takim razie zawodzi także mój rozum i piszę ten list nie tyle w nadziei na odpowiedź, co z obowiązku wobec samego siebie.

Obym to ja był listonoszem z Immanuelkirchstrasse, który przyniósłby ten list do Pani mieszkania, nie dał się zatrzymać przez żadnego ze zdziwionych domowników i przez wszystkie pokoje poszedłby prosto do Pani i oddał list do Pani rąk; albo jeszcze lepiej, obym to ja sam stał przed drzwiami Pani mieszkania i nieskończenie długo naciskał dzwonek z rozkoszą, z rozkoszą rozładowującą całe napięcie!

Oddany Franz K.

Praga, Pořič 7

Do Zofii Friedmann

14.X.12

Droga i Łaskawa Pani!

Dziś wieczorem przypadkiem i bez wyraźnego pozwolenia — nie będzie Pani gniewać się na mnie za to — w Pani liście do Jej Rodziców przeczytałem uwagę, że panna Bauer utrzymuje ze mną ożywioną korespondencję. Ponieważ jest to prawdą tylko bardzo względną, a z drugiej strony bardzo by odpowiadało mojemu pragnieniu, zwracam  się, Droga i Łaskawa Pani, z prośbą o kilka słów wyjaśnienia do owej uwagi, co nie powinno być trudne, ponieważ niewątpliwie jest Pani z panną Bauer w kontakcie listownym.

Korespondencja, którą nazwała Pani „ożywioną", w rzeczywistości wygląda następująco: Po upływie może dwóch miesięcy od owego wieczoru, kiedy to po raz pierwszy i ostatni widziałem pannę Bauer u Pani Rodziców, napisałem do niej list, o którego treści nie warto tu więcej mówić, ponieważ nastąpiła po nim przyjazna odpowiedź. Nie była to bynajmniej odpowiedź zdawkowa, lecz w swym tonie i treści mogła być zupełnie dobrze uznana za wstęp do korespondencji, która z czasem przerodziłaby się może w przyjacielską wymianę. Okres między moim listem i odpowiedzią wynosił co prawda dziesięć dni, i teraz wydaje mi się, że to ociąganie się, choć samo w sobie niezbyt długie, powinienem był uznać za wskazówkę, pisząc swoją odpowiedź. Z rozmaitych powodów, o których również nie warto wspominać — prawdopodobnie wspomniałem już o zbyt wielu rzeczach, które Drogiej i Łaskawej Pani wydadzą się niewarte wspomnienia — tego nie uczyniłem, lecz natychmiast, nawiązując do tego listu przeczytanego pod pewnym względem może niedostatecznie gruntownie, napisałem swój list, który zapewne w oczach wielu ludzi musiałby wyglądać na wybuch uczuć nieuchronnnie głupi. W każdym razie mogę przysiąc, że przy uznaniu zasadności wszelkich zarzutów wobec tamtego listu, niesprawiedliwy byłby jednak zarzut nieuczciwości, a to powinno być przecież najważniejsze w stosunkach między ludźmi, którzy nie są do siebie nawzajem uprzedzeni. Od tego listu do dziś upłynęło szesnaście dni, a dotąd nie otrzymałem odpowiedzi i nie wiem już w rzeczy samej, jaka przyczyna mogłaby jeszcze teraz wywołać spóźnioną odpowiedź, ponieważ ówczesny mój list był jednym z tych listów, które kończy się tylko po to, by jak najszybciej dać okazję do odpowiedzi. W czasie tych szesnastu dni napisałem do panny Bauer, żeby być wobec Pani zupełnie szczerym, jeszcze dwa listy, których jednak nie wysłałem, i one to jedynie upoważniałyby mnie, gdybym mógł się zdobyć na humor, do mówienia

o ożywionej korespondencji. Naprzód mogłem jeszcze wierzyć, że to może jakieś przypadkowe okoliczności stanowiły przeszkodę dla odpowiedzi lub ją uniemożliwiły, ale teraz przemyślałem wszystkie możliwości i w okoliczności przypadkowe już nie wierzę.

Nie ośmieliłbym się na pewno, Droga i Łaskawa Pani, ani wobec Pani, ani wobec samego siebie uczynić tej małej spowiedzi, gdyby ta właśnie uwaga w Jej liście zbyt silnie mnie do tego nie popchnęła i gdybym ponadto nie wiedział, że ten list, którego treść nie nadaje się akurat do tego, by miał być pokazywany, dostanie się do rąk życzliwych

i zręcznych.

Serdecznie pozdrawiam Panią i Jej Drogiego Małżonka

szczerze oddany Franz Kafka

Praga, Pořič 7

Do Zofii Friedmann

[Na papierze firmowym Zakładu Ubezpieczeń]

18.X.12

Droga i Łaskawa Pani!

Biuro musi ustąpić przed doniosłością tego listu będącego odpowiedzią na Pani list z 16, który w tym, co napisała Pani od siebie, jest kochany, dobry i jasny, tak jak tego oczekiwałem, podczas gdy cytat z listu, który Pani przytacza, nawet po dziesięciu lekturach nie daje się rozszyfrować. A więc tej uwagi o „ożywionej korespondencji" w rzeczywistości nie uczyniła Pani tylko przelotnie i bez uzasadnienia, jak sądziłem ku własnej hańbie, aczkolwiek nie przyznając się do tego w poprzednim liście, ponieważ byłby on w takim razie zbyteczny. Ta ożywiona korespondencja miała więc rzeczywiście mieć miejsce 3 lub najwcześniej 2 października, a więc w czasie gdy mój drugi list, ten nieszczęsny list bez odpowiedzi, bezwzględnie musiał już być w Berlinie. Może więc odpowiedź została jednak napisana, ponieważ cytowane przez Panią miejsce jest wszakże przyznaniem się do znajomości tego listu? Tak, ale czy listy w ogóle giną? Czy nie giną tylko w niepewnym oczekiwaniu tego, kto nie znajduje żadnego innego wytłumaczenia? Musi Pani jednak przyznać, Droga i Łaskawa Pani, że postąpiłem słusznie, pisząc do Pani, i że jest to sprawa, która bardzo potrzebowała anioła stróża.

Najserdeczniej pozdrawiam Panią i Jej Drogiego Małżonka

wdzięczny Franz K.

[Na papierze firmowym Zakładu Ubezpieczeń]

23.X.12

Łaskawa Pani!

Nawet gdyby wszyscy trzej moi dyrektorzy ustawili się dokoła mego biurka i patrzyli na moje pióro, muszę Pani odpisać od razu, ponieważ Pani list spada na mnie jak z obłoków, ku którym przez trzy tygodnie wyglądałem daremnie. (Właśnie w tej chwili spełniło się życzenie w odniesieniu do mojego bezpośredniego szefa.) Jeśli miałbym Pani na opis Jej życia w tym okresie odpowiedzieć czymś podobnym, to moje życie składało się co najmniej w połowie z czekania na list od Pani, a do tego czekania mógłbym zapewne zaliczyć również trzy małe listy, które napisałem w czasie tych trzech tygodni (akurat w tej chwili jestem zapytywany o ubezpieczenie więźniów, mój Boże!) i z których dwa mogłyby od biedy zostać teraz wysłane, podczas gdy trzeci, a właściwie pierwszy, w żaden sposób odejść nie może. A więc Pani list, jak się okazuje, zaginął (o jakiejś apelacji do ministerstwa, wniesionej przez Józefa Wagnera z Góry Św. Katarzyny, nic nie wiem, byłem zmuszony przed chwilą wyjaśnić) i na moje ówczesne pytania nie dostanę odpowiedzi, a przecież tej straty nie ja jestem winien.

Jestem niespokojny i nie mogę przyjść do siebie, jestem zupełnie w takim nastroju, że mógłbym bez przerwy tylko się skarżyć, mimo że dzisiaj nie jest już równie źle jak wczoraj, ale to, co się nagromadziło, przelewa się do lepszych dni i w nich się rozpuszcza.

To, co piszę Pani dzisiaj, nie jest odpowiedzią na Pani list, odpowiedzią będzie dopiero ten list, który napiszę jutro, a może dopiero ten, który napiszę pojutrze. Oczywiście mój sposób pisania jest idiotyczny nie tylko sam dla siebie, lecz jest dokładnie tak samo idiotyczny jak mój obecny sposób życia, który kiedyś mogę Pani także opisać.

I wciąż jest Pani obdarowywana! Te książki, cukierki i kwiaty rozłożone na Pani stole biurowym? Na moim stole jest tylko dziki nieład, a kwiat od Pani, za który ręce Pani całuję, szybko schowałem do teczki, w której poza tym, mimo braku owego pani listu zaginionego i już nie do zastąpienia, znajdują się już dwa listy od Pani, jako że Pani list do Maksa wyżebrałem od niego, co jest może trochę śmieszne, nie powinno jednak być mi brane za złe.

To pierwsze zacięcie się naszej korespondencji było może zupełnie dobre, teraz wiem, że wolno mi pisać do Pani także przeskakując listy zaginione. Ale odtąd żadne listy nie powinny już ginąć. — Niechaj Pani będzie zdrowa i myśli o prowadzeniu małego dziennika.

oddany Franz K.

[Na górnym marginesie pierwszej strony]

Jestem tak zdenerwowany z powodu możliwości ginięcia listów, a także mój adres pisze Pani niezupełnie prawidłowo, trzeba pisać tak: Pořič 7, z dwoma haczykami nad r i c, a dla pewności lepiej podawać też nazwę Zakładu Ubezpieczeń.

Datę urodzin pani Zofii podam jutro.

[Na papierze firmowym Zakładu Ubezpieczeń]

24.X.12

Łaskawa Pani!

Była to dziś noc prawdziwie bezsenna, kiedy to jeszcze pod sam koniec, w ciągu ostatnich dwóch godzin, człowiek przewraca się do wymuszonego, wydumanego snu, w którym senne marzenia już dawno nie są senne, a sam sen tym bardziej nie jest już prawdziwym snem. A poza tym przed bramą uderzyłem się o skrzynię, którą niósł jaki 

Po takim przygotowaniu na pewno nie wprowadzę się w stan bardziej sprzyjający przezwyciężeniu trudności, jakie sprawia mi pisanie do Pani i jakie w coraz to innych postaciach chodziły mi po głowie także tej nocy. Nie polegają one na tym, żebym tego, co chcę napisać, nie mógł wypowiedzieć, to są rzeczy zupełnie proste, ale jest ich tyle, że nie mogę ich zmieścić w czasie i przestrzeni. Niekiedy, zwłaszcza w nocy, gdy sobie to uświadamiam, chciałbym wszystkiego poniechać, nic już więcej nie pisać i raczej już od tego, co nie napisane, niż od tego, co napisane, pójść na dno.

Pisze Pani o swoich wrażeniach z teatrów, co bardzo mnie interesuje, ponieważ, po pierwsze, jest Pani tam w Berlinie u źródła wszystkich wydarzeń teatralnych, po drugie, dobrze wybiera Pani spektakle (z wyjątkiem teatru Metropol, w którym i ja także byłem, ziewając tak szeroko, że chyba szerzej niż cały otwór sceny), i po trzecie, ponieważ ja sam zupełnie się na teatrze nie znam. Ale co mi da wiedza o tym, jakie Pani oglądała przedstawienia, skoro nie wiem tego wszystkiego, co było przedtem i potem, skoro nie wiem, jak Pani była ubrana, jaki to był dzień tygodnia, jaka była pogoda, jakie miała Pani miejsce, w jakim i jak umotywowanym była Pani humorze, i wielu jeszcze innych rzeczy, które mogą przyjść na myśl. Naturalnie jest niemożliwe, żeby mi Pani o tym wszystkim pisała, ale też wskutek tego wszystko staje się niemożliwe.

Urodziny pani Zofii — żeby napisać coś dającego się poprawnie i całkowicie przekazać — są dopiero 18 marca, a kiedy są Pani urodziny, żeby zapytać bez ogródek?

To nie tylko niepokój, jaki w tej chwili panuje w biurze, pcha moje pisanie już to w tym, już to w innym kierunku, tak że teraz zapytam znowu o coś zupełnie innego: Zapamiętałem mniej więcej wszystko, co powiedziała Pani owego wieczoru w Pradze, o ile do tego rodzaju przeświadczeń można mieć zaufanie, i tylko jedno nie jest dla mnie zupełnie jasne, jak to sobie uświadamiam przy czytaniu Pani listu, i to musi mi Pani uzupełnić. Gdy szliśmy z p. dyrektorem Brodem z mieszkania do hotelu, byłem w ogóle, prawdę mówiąc, rozdrażniony, nieuważny i znudzony, czemu nie była winna, w każdym razie w mojej świadomości, obecność p. dyrektora. Przeciwnie, byłem względnie zadowolony, czując się pozostawionym samemu sobie. Była też wtedy mowa o tym, że niewielki bierze Pani udział w życiu nocnym dzielnic centralnych, nawet wtedy nie, gdy bywa Pani w teatrze, i że wracając z teatru szczególnym sposobem klaskania w ręce daje Pani z ulicy znak swojej Matce, która wówczas każe otworzyć Pani bramę. Czy ten nieco dziwny sposób jest rzeczywiście odpowiedni? I czy wyjątek, jakim było wzięcie klucza, gdy szła Pani do teatru Metropol, był spowodowany jedynie szczególnie późnym powrotem? Moja twarz jest zupełnie poważna, a jeżeli Pani się śmieje, to proszę śmiać się przyjaźnie i odpowiedzieć dokładnie.

Najpóźniej na wiosnę ukaże się u Rowohlta w Lipsku Rocznik Literacki, którego redaktorem jest Maks. Będzie w nim moje małe opowiadanie: Wyrok z dedykacją: „Dla panny Felicji B". Czy oznacza to zbyt despotyczne nieliczenie się z Pani prawami? Tym bardziej że owa dedykacja już od miesiąca widnieje nad tym opowiadaniem, a rękopis nie znajduje się już w moim posiadaniu? A może usprawiedliwieniem, które za takie można uznać, jest to, że przemogłem się i usunąłem dodatek (dla panny Felicji B.) „ażeby upominków nie dostawała zawsze tylko od innych? Zresztą historia ta w  swej istocie, na ile sam to mogę ocenić, nie ma najmniejszego związku z Panią, poza tym jednym, że przelotnie pojawiająca się w niej dziewczyna nazywa się Frieda Brandenfeld, a więc, jak zauważyłem później, inicjały imienia i nazwiska ma wspólne z Panią. Jedyny związek polega raczej tylko na tym, że ta mała historia usiłuje być choć trochę Pani godną. I to też wyrażać ma dedykacja.

Ciężko mi z tym, że nie dowiem się, co odpisała mi Pani na mój przedostatni list. Tyle minęło lat, w czasie których nic o Pani nie słyszałem, a teraz najzupełniej niepotrzebnie ma być dorzucony jeszcze jeden miesiąc niepamięci. Będę naturalnie dopytywał się na poczcie, ale niewielka jest szansa, że dowiem się tam więcej niż to, co Pani z owego listu jeszcze zachowała w pamięci. Czy nie mogłaby mi Pani tego napisać w kilku słowach?

Definitywny koniec, definitywny koniec na dzisiaj. Już na poprzedniej stronie zaczęły się zakłócenia nawet w tym cichym pokoju, w którym się ukryłem. Dziwi się Pani, że mam w biurze tyle wolnego czasu (jest to przywilej wymuszony) i że piszę tylko w biurze. Także i to ma swoje wytłumaczenie, nie ma jednak czasu, by o tym pisać.

Niechaj będzie Pani zdrowa i nie gniewa się z powodu podpisywania co dzień recepisów.

Oddany Franz K.

Do Zofii Friedmann

[Na papierze firmowym Zakładu Ubezpieczeń]

24.X.12

Droga i Łaskawa Pani!

Dziękuję Pani bardzo za delikatność, z jaką zajęła się Pani tą sprawą, która wydaje się teraz całkowicie w porządku. W Pani nieodpisaniu na mój ostatni list, który za pewne nie wymagał też osobnej odpowiedzi, nie muszę więc widzieć kary za jakąś głupotę, która ze zdenerwowania lub z innych przyczyn łatwo się mogła zaplątać do moich dwóch listów. Ale Pani już wie, Droga i Łaskawa Pani, jak cierpię z powodu nieotrzymywania odpowiedzi, toteż za jakąś głupotę byłaby mnie Pani na pewno ukarała raczej należytym listem, niż nieodpowiadaniem. To rozważywszy, także i teraz nie spodziewam się bezwzględnie odpowiedzi, lecz obstaję przy tym, by i nadal była mi Pani tak życzliwa, jak mi Pani dała tego dowód swoją niedawną pomocą. Także drogiemu Pani Małżonkowi chętnie bym podziękował osobno, nie czynię tego jednak, ponieważ, po pierwsze, nieuchronnie czułbym się przy tym trochę jednak skrępowany, a po wtóre, ponieważ, o ile wiem, Pani i Jej Drogi Małżonek stanowicie taką jedność, że podziękowanie złożone bezpośrednio Pani także i On otrzymuje. Najserdeczniejsze pozdrowienia łączę

oddany Dr F. Kafka

27.X.12

Łaskawa Pani!

Nareszcie o godzinie 8 wieczorem — jest niedziela — mogę do Pani napisać, a przecież wszystko, co robiłem w ciągu całego dnia, do tego zmierzało, bym mógł to uczynić możliwie rychło. Czy wesoło spędza Pani niedziele? Ależ na pewno, po Pani nadmiernej pracy. Dla mnie niedziela jest co najmniej od półtora miesiąca cudem, którego złudność widzę już w poniedziałek rano przy przebudzeniu. Pozostaje jednak problem, żeby powlec cały tydzień aż do niedzieli, pociągnąć pracę przez te dni powszednie, i jakkolwiek bym się do tego nie zabrał, w piątek zazwyczaj już nie mogę dłużej. Gdy tak się spędza tydzień, godzina za godziną, nawet za dnia niewiele mniej przytomnie niż człowiek spędzający bezsenną noc, i gdy się tak rozejrzeć w nieubłaganej maszynerii takiego tygodnia, to napraw dę człowiek powinien być jeszcze szczęśliwy, że te dni rozpaczliwie nakładające się na siebie nie walą się w tył, żeby się zacząć od nowa, lecz bez oporu przemijają i wreszcie, żeby można było odetchnąć, zaczyna się wieczór i noc.

Bywam także weselszy, ale nie dzisiaj; swojej niedzielnej przechadzki zostałem pozbawiony wskutek pogody deszczowej; pół dnia spędziłem, co wstępnemu stwierdzeniu tylko pozornie przeczy, w łóżku, miejscu najlepszym do żalu i refleksji; Turcy przegrywają, co mogłoby mnie skłonić do tego, bym jako fałszywy prorok ogłosił odwrót nie tylko dla żołnierzy, lecz dla wszystkiego (jest to też wielki cios dla naszych kolonii), i nie pozostaje nic innego, jak zamknąwszy oczy i uszy zagrzebać się w swych normalnych pracach.

Ależ ja Panią zabawiam! Droga Pani, czy mam wstać i przerwać pisanie? Ale może Pani pod tym wszystkim widzi, że ostatecznie jestem jednak bardzo szczęśliwy, a w takim razie mogę pozostać w łóżku i pisać dalej.

W swoim liście wspomina Pani, jak nieswojo czuła się Pani owego wieczoru w Pradze, i chociaż nie chciała Pani tego powiedzieć, i niezupełnie to miała na myśli, z tego miejsca w liście zdaje się wynikać, że dopiero wraz ze mną weszła wówczas nieswojość, przedtem bowiem Maks nic prawie nie mówił o swojej operetce, która nie nasuwała mu zresztą szczególnie dużo trosk i problemów, ja zaś tą swoją śmieszną paczką nie zakłóciłem jeszcze harmonii towarzystwa. Poza tym był to jeszcze wtedy ten właśnie okres, gdy często urządzałem sobie taką zabawę, że Ottona Broda, który przywiązuje wielką wagę do punktualnego kładzenia się do snu, w czasie moich częstych odwiedzin, przez szczególne ożywienie, które wzrastało z posuwaniem się wskazówki zegara, tak długo powstrzymywałem od spania, aż zazwyczaj cała rodzina, wspólnymi siłami, oczywiście w sposób bardzo serdeczny, wyrzucała mnie z mieszkania. Dlatego też moje pojawienie się o tak późnej godzinie — było już chyba dobrze po dziewiątej — oznaczało pewne zagrożenie. W głowach rodziny walczyły więc ze sobą dwie wizyty: Pani, której na pewno chciano okazać tylko największą życzliwość i uprzejmość, i ja, zawodowy zakłóciciel snu. Dla Pani np. grano na fortepianie, a dla mnie np. Otto fechtował się z  parawanem przed piecem, co się już od dawna przyjęło jako znak dla mnie, że czas iść spać, a co dla kogoś, kto tego nie wiedział, wyglądało zupełnie bezsensownie i męcząco. Otóż ja nie byłem w najmniejszym stopniu przygotowany na to, że trafię na wizytę; umówiłem się tylko z Maksem, że przyjdę o ósmej (przyszedłem jak zwykle godzinę później) i ustalę z nim układ rękopisu, o co się do tej pory zupełnie nie zatroszczyłem, chociaż miał być wysłany następnego dnia rano. A tymczasem trafiłem na wizytę i byłem o to trochę zły. Ale niewątpliwie w sprzeczności z tym uczuciem był znowu fakt, że ta wizyta wcale mnie nie zdziwiła. Wyciągnąłem do Pani rękę przez wielki stół, jeszcze zanim zostałem Pani przedstawiony i mimo że Pani prawie się nie podniosła i prawdopodobnie nie miała ochoty podać mi ręki. Spojrzałem na Panią tylko przelotnie, usiadłem i wszystko wydawało mi się w  najlepszym porządku, prawie że nie odczuwałem wobec Pani tego lekkiego podniecenia, jakie wywołują u mnie zawsze obcy w towarzystwie znajomym. W sytuacji gdy myślałem o tym, że nie będę mógł z Maksem przejrzeć swego rękopisu, podawanie fotografii z podróży pod znakiem Talii było bardzo miłym urozmaiceniem. (Za to słowo, które bardzo dobrze oddaje to, co wówczas czułem, mógłbym dzisiaj, gdy jestem tak daleko od Pani, sam siebie zbić.) Pani potraktowała oglądanie obrazków bardzo poważnie i podnosiła oczy tylko wtedy, gdy Otto dodawał jakieś objaśnienie albo gdy ja podawałem nowe zdjęcie. Komuś z nas, nie wiem już komu, przy objaśnianiu któregoś zdjęcia przydarzyło się jakieś śmieszne nieporozumienie. Aby móc oglądać fotografie, przestała Pani jeść, a gdy Maks zrobił jakąś uwagę o jedzeniu, powiedziała Pani coś takiego, że nic nie jest dla Pani bardziej odrażające niż ludzie, którzy wciąż jedzą. Tymczasem odezwał się dzwonek (już dawno minęła jedenasta w nocy, godzina, o której normalnie zaczyna się moja właściwa praca, ale nie mogę się oderwać od listu), odezwał się więc dzwonek, a Pani opowiadała o wstępnej scenie operetki Das Autogirl, którą widziała Pani w Residenztheater (czy jest w Berlinie jakiś Residenztheater? I czy była to operetka?), gdzie na scenie jest 15 osób, do których podchodzi ktoś z przedpokoju, skąd słychać dzwonek telefonu, i każdego po kolei tą samą formułą wzywa, by podszedł do telefonu. Także tę formułę jeszcze  pamiętam, ale wstydzę się ją napisać, ponieważ nie umiem jej poprawnie wymówić, a co dopiero napisać, mimo że wtedy nie tylko dokładnie ją usłyszałem, lecz odczytałem z Pani warg, i że od tego czasu wiele razy przechodziła mi przez głowę, zawsze z usiłowaniem, by ją prawidłowo zbudować. Nie wiem, w jaki sposób potem (nie, przedtem, bo wtedy siedziałem jeszcze blisko drzwi, a więc naprzeciw Pani na ukos) rozmowa zeszła na bicie i na rodzeństwo. Zostały wymienione imiona kilku członków rodziny, o których nigdy nie słyszałem, padło także imię Ferry (to może Pani brat?) i Pani opowiadała, że jako mała dziewczynka była Pani często bita przez braci i kuzynów (czy także przez pana Friedmanna?) i była wobec nich dosyć bezbronna. Przesunęła Pani ręką po lewym ramieniu, które w tamtych czasach było pełne siniaków. Nie wyglądała Pani jednak wcale na obolałą, ja zaś, choć nie zdając sobie z tego dobrze sprawy, nie mogłem zrozumieć, jak ktokolwiek mógł się odważyć Panią uderzyć, nawet jeśli była Pani wtedy tylko małą dziewczynką. — Potem powiedziała Pani mimochodem, podczas gdy coś Pani oglądała lub czytała (o wiele za mało podnosiła Pani wówczas oczy, a ów wieczór był wszakże tak krótki), że uczyła się Pani hebrajskiego. Z jednej strony byłem pełen podziwu, z drugiej strony (wszystko to są tylko ówczesne moje sądy i już dawno przeszły one przez gęste sito) byłbym wolał nie usłyszeć tego w formie uwagi zrobionej tak przesadnie mimochodem, toteż ucieszyłem się skrycie, gdy później nie umiała Pani przetłumaczyć nazwy Tel Awiw. — Teraz więc okazało się także, że jest Pani syjonistką, z czego byłem bardzo zadowolony. — Jeszcze w tym samym pokoju mówiło się o Pani pracy zawodowej, a pani Brodowa wspomniała o ładnej sukni z batystu, którą widziała w Pa ni pokoju hotelowym, bo jechała Pani, zdaje się, na jakiś ślub, który — bardziej zgaduję, niż sobie przypominam — miał się odbyć w Budapeszcie. Gdy Pani wstała, okazało się, że miała Pani na nogach pantofle domowe pani Brodowej, ponieważ Pani buty musiały wyschnąć. Przez cały dzień była okropna pogoda. Te pantofle trochę Pani przeszkadzały i na końcu drogi przez ciemny pokój przechodni powiedziała mi Pani, że jest przyzwyczajona do pantofli na obcasach. Że w ogóle istnieją takie pantofle, to była dla mnie nowość. — Potem w pokoju z fortepianem siedziała Pani naprzeciw mnie, a ja zacząłem rozkładać swój rękopis. W sprawie wysyłki padały ze wszystkich stron śmieszne rady i nie mogę już sobie przypomnieć, co Pani mi doradzała. Natomiast przypominam sobie jeszcze coś z innego pokoju, co tak mnie zdumiało, że uderzyłem ręką o stół. Powiedziała Pani mianowicie, że przepisywanie rękopisów sprawia Pani przyjemność, że w Berlinie także przepisuje Pani rękopisy dla jakiegoś pana (przeklęty dźwięk tego słowa, gdy nie ma przy nim nazwiska ani wyjaśnienia!), i prosiła Pani Maksa, by Jej przysyłał swoje rękopisy. Najlepszą rzeczą, jakiej dokonałem tego wieczoru, było to, że przypadkowo miałem przy sobie jeden zeszyt czasopisma „Palästina" , i za to niechaj wszystko inne będzie mi wybaczone. Omawiana była podróż do Palestyny i przy tym podała mi Pani dłoń, albo raczej ja ją jakimś podszeptem przywabiłem. — Podczas gry na fortepianie siedziałem za Panią na ukos, założyła Pani nogę na nogę i często poprawiała fryzurę, której nie mogę sobie przedstawić, jak wyglądała en face, i o której z czasu owej gry na fortepianie wiem tylko tyle, że z boku trochę odstawała. — Później całe towarzystwo bardzo się rozsypało, pani Brodowa drzemała na kanapie, pan Brod coś robił przy bibliotece, Otto fechtował się z parawanem przed piecem. Mowa była o książkach Maksa, Pani coś powiedziała o Arnoldzie Beerze, wspomniała o jakiejś recenzji w „Ost und West"   i w końcu powiedziała, przeglądając tom dzieł Goethego w wydaniu Propyläen, że także Zamek Nornepygge Pani zaczęła, ale nie mogła doczytać do końca. Przy tej uwadze faktycz nie zastygłem, za siebie, za Panią i za wszystkich. Czy nie była to niepotrzebna, niczym nie dająca się wytłumaczyć obraza? Pani jednak, jak bohaterka, to, co wydawało się nie do uratowania, doprowadziła do dobrego końca, podczas gdy my wszyscy patrzyliśmy na Pani głowę pochyloną nad książką. Okazało się, że nie była to żadna obraza i nawet nie jakakolwiek opinia, lecz tylko fakt, który samą Panią dziwił, i dlatego też zamierzała Pani przy najbliższej okazji ponownie zabrać się do tej książki. Ładniej nie można było tego rozwiązać i pomyślałem, że wszyscy powinniśmy czuć się wobec Pani trochę zawstydzeni. Żeby zmienić temat, pan dyrektor przyniósł tom z ilustracjami owego wydania Propyläen i zapowiedział, że pokaże Pani Goethego w kalesonach. Pani zacytowała: „On pozostaje królem także w kalesonach , i ten cytat był jedyną rzeczą, która mi się tego wieczoru u Pani nie podobała. Od tego niesmaku poczułem niemal ucisk w gardle i powinienem był właściwie sam siebie zapytać, dlaczego to mnie tak obeszło. Ale jestem bardzo niedokładny. — Szybkość, z jaką na koniec wybiegła Pani z pokoju i wróciła już w butach, wprawiła mnie w oszołomienie. Jednakże porównanie z gazelą, jakie dwa razy zrobiła pani Brodowa, nie podobało mi się. Dosyć dokładnie widzę jeszcze, jak wkładała Pani kapelusz i wpinała szpilki. Kapelusz był dosyć duży, z białą podszewką. — Na ulicy zapadłem od razu w jeden z nierzadkich u mnie stanów przyćmienia, kiedy niczego nie rozpoznaję wyraźnie oprócz własnej bezużyteczności. — Na ulicy Perłowej zapytała mnie Pani, może aby mi pomóc wydobyć się z mojego przykrego zaniemówienia, gdzie mieszkam, i chciała Pani oczywiście dowiedzieć się, czy moja droga do domu i droga do Pani hotelu są zbieżne, czy nie, ja zaś, nieszczęsny głupiec, z kolei zapytałem, czy chce Pani znać mój adres, oczywiście w przypuszczeniu, że gdy tylko zajedzie Pani do Berlina, natychmiast, jakby się paliło, będzie Pani chciała do mnie napisać w sprawie podróży do Palestyny i boi się Pani narazić na rozpaczliwą sytuację nieposiadania od razu pod ręką mojego adresu. To, co wyraziłem tak niezręcznie, oczywiście peszyło mnie jeszcze w czasie dalszej drogi, jeśli coś mogło mnie wtedy jeszcze bardziej speszyć. Jeszcze na górze, w pierwszym pokoju, a potem na ulicy była mowa o jakimś panu z praskiej filii Pani instytucji, z którym po południu była Pani dorożką na Hradczynie. Z powodu tego pana wydało mi się niemożliwe, żeby rano przyjść na dworzec z kwiatami, co mi od pewnego czasu świtało w postaci chwiejnego postanowienia. Wczesna godzina Pani odjazdu, niemożliwość dostania od razu kwiatów o tej porze ułatwiły mi zrezygnowanie z tego pomysłu. Na ulicy Owocowej i Na Przykopie mówił głównie p. dyrektor Brod, a Pani opowiedziała tylko historię o tym, jak to Matka na Pani klaskanie każe otworzyć Pani bramę, historię, w związku z którą jest mi Pani jeszcze winna wyjaśnienie. Poza tym czas ten został haniebnie zmarnowany na porównywanie ruchu ulicznego w Pradze i w Berlinie. Była też, jeśli się nie mylę, wzmianka o tym, że podwieczorek jadła Pani w Domu Reprezentacyjnym naprzeciw swego hotelu. Na koniec pan Brod dawał Pani jeszcze rady na podróż i podał Pani nazwy kilku stacji, na których dostanie Pani coś do zjedzenia. Pani zamierzała zjeść śniadanie w wagonie restauracyjnym. Teraz dowiedziałem się także, że zapomniała Pani w pociągu parasolkę, i ten drobiazg (drobiazg dla mnie) dodał nowy szczegół do mojego Pani obrazu. — To, że nie była Pani jeszcze spakowana i że w dodatku chciała Pani jeszcze czytać w łóżku, wprawiło mnie w niepokój. Poprzedniej nocy czytała Pani do 4 rano. Jako lekturę na drogę miała Pani ze sobą: Björnsona Flagi nad miastem i portem i Andersena Książkę ilustrowaną bez ilustracji. Miałem wrażenie, że byłbym mógł te książki odgadnąć, czego oczywiście nigdy w życiu bym nie potrafił. Przy wejściu do hotelu w jakimś onieśmieleniu pchałem się do tego samego skrzydła drzwi obrotowych, do którego Pani szła, i omal nie nadepnąłem Pani na nogę. Potem staliśmy wszyscy troje, nieco przed kelnerem, przy windzie, w której za chwilę miała Pani zniknąć i której drzwi były już otwarte. Wygłosiła Pani jeszcze krótką, bardzo wyniosłą mowę do kelnera, której brzmienie — gdy się nad nią zatrzymam — mam jeszcze w uszach. Niełatwo dała sobie Pani wytłumaczyć, że do pobliskiego dworca nie jest potrzebna dorożka. Zapewne sądziła Pani, że będzie Pani odjeżdżać z dworca Franciszka Józefa. — Potem pożegnaliśmy się ostatecznie i ja raz jeszcze wspomniałem o podróży do Palestyny, tak niezręcznie, jak tylko to było możliwe, jako że w ogóle wydało mi się w tej chwili, że w ciągu całego wieczoru o wiele za często napomykałem o tej podróży, której prawdopodobnie nikt oprócz mnie nie brał poważnie.

To są na razie, z niewielkimi tylko i nieistotnymi, choć licznymi opuszczeniami, wszystkie zewnętrzne wydarzenia owego wieczoru, które mogę sobie dziś jeszcze przypomnieć, po przeszło trzydziestu innych wieczorach, które od tamtego czasu spędziłem u rodziny Brodów i które niestety niejedno mogły zatrzeć. Spisałem je, ażeby odpowiedzieć na Pani uwagę, że owego wieczoru niewiele się Panią zajmowano, a także dlatego, że zbyt już długo opierałem się chęci, żeby wspomnienia z tego wieczoru, na tyle, na ile są one jeszcze żywe, kiedyś zapisać. Ale teraz Pani patrzy oto z przerażeniem na tę masę zapisanego papieru, przeklina naprzód tę swoją uwagę, która to spowodowała, potem przeklina samą siebie, która ma to wszystko przeczytać, potem może z lekkiej ciekawości czyta jednak do końca, podczas gdy Jej herbata zupełnie już wystygła, i na koniec wpada Pani w tak zły humor, że na wszystko, co jest Jej drogie, przysięga, iż w żadnym wypadku nie zechce Pani moich wspomnień trochę uzupełnić, przy czym w tej złości nie zastanawia się Pani nad tym, że uzupełnienie nie sprawia tyle wysiłku co pierwsze spisanie i że takim uzupełnieniem sprawiłaby mi Pani przyjemność o wiele większą, niż mnie się to udało w stosunku do Pani przez to pierwsze zebranie materiału. — Teraz jednak powinna Pani mieć już rzeczywiście spokój ode mnie i być już tylko najserdeczniej pozdrowiona.

Oddany Franz K.

Jeszcze nie koniec, jeszcze pytanie, i to takie, na które trudno jest odpowiedzieć: Jak długo można przechowywać czekoladę, żeby się nie zepsuła?

29.X.12

Łaskawa Pani!

Teraz będzie coś bardzo ważnego, choć tylko w wielkim pośpiechu. (Tego nie piszę już w biurze, bo moja praca biurowa buntuje się przeciw pisaniu do Pani, tak na wskroś obca jest mi ta praca i nie ma ona żadnego wyobrażenia o tym, co jest mi potrzebne.) Nie powinna więc Pani sądzić, że listem bez końca, takim jak ten przedwczorajszy, z powodu którego już dosyć robiłem sobie wyrzutów, nie tylko czas na lekturę chcę Pani odebrać, lecz jeszcze i czas na odpoczynek, i zobowiązać Panią do obszernych i punktualnych odpowiedzi, musiałbym się wszakże wstydzić, gdybym do Pani wyczerpujących dni pracy miał się dołączyć jako plaga Pani wieczorów. Tego więc nie chcą moje listy, tego nie chcą ani trochę, ale w końcu to jest oczywiste i na pewno nie inaczej Pani to oceni. Tylko nie powinna Pani — i to jest właśnie to ważne — to jest to ważne (tak jest ważne, że w pośpiechu robi się u mnie z tego litania) — wieczorem pisać do mnie dłużej, nawet gdyby miała Pani, bez względu na moje listy, sama z siebie ochotę na pisanie. Choć tak ładnie wyobrażam sobie Panią w Jej biurze — czy jest Pani sama w pokoju? — nie chcę już mieć poczucia, że zatrzymałem tam Panią do późnych godzin wieczornych. Pięć linijek, tak, tyle mogłaby Pani wieczorem napisać do mnie od czasu do czasu, przy czym, mimo że przed tym się bronię, nie mogę się powstrzymać od zrobienia prostackiej uwagi, że pięć linijek można pisać częściej niż długie listy. Widok Pani listów w drzwiach — przychodzą teraz około południa — mógłby mi kazać zapomnieć o wszelkich względach dla Pani, ale odczytywanie godziny, którą podaje Pani przy dacie, albo też przypuszczenie, że może obrabowałem Panią ze spaceru, jest znowu nie do zniesienia. Czy mam tedy prawo odradzać Pani piramidon, skoro to ja jestem współwinny Pani bólów głowy? Kiedy właściwie odbywa Pani spacery? Dwa razy w tygodniu gimnastyka, trzy razy Profesor — w tym liście zaginionym musiała Pani o nim pisać — ile więc jeszcze zostaje wolnego czasu? A w niedzielę jeszcze robótki ręczne, po co jeszcze i to? Czy może to cieszyć Pani Matkę, skoro wie, że musi Pani na nie zużywać swój czas odpoczynku? Zwłaszcza że, jak wynika z Pani listów, w swojej Matce ma Pani, jak się wydaje najlepszą, wesołą przyjaciółkę. Gdyby zechciała mnie Pani jednak na pięciu linijkach co do tego wszystkiego uspokoić, żebyśmy nie musieli już o tym pisać i myśleć, lecz spokojnie i bez robienia sobie samym wyrzutów mogli na siebie nawzajem patrzeć i siebie słuchać, Pani zgodnie ze swoją dobrocią i mądrością, ja tak, jak muszę.

Oddany Franz K.

[Na papierze firmowym Zakładu Ubezpieczeń]

31.X.12

Łaskawa Pani!

Niech Pani spojrzy, ile jest w naszym pisaniu niemożliwości. Czy mogę prośbie takiej jak ta, żeby pisała Pani do mnie tylko pięć linijek, odebrać pozór obrzydliwej, nieprawdziwej szlachetności? To jest niemożliwe. A czy prośby tej nie myślę szczerze? Na pewno myślę ją szczerze. A czy może nie myślę jej także nieszczerze? Oczywiście myślę ją nieszczerze, i to jak nieszczerze ją myślę! Gdy w końcu jest już list, po tych wszystkich godzinach, gdy drzwi mojego pokoju tysiąc razy się otwierały, ażeby zamiast woźnego z listem wpuścić całe mnóstwo ludzi, którzy ze spokojnym, a dla mnie z tego właśnie powodu męczącym, wyrazem twarzy czują się na swoim miejscu tu, gdzie wszakże tylko woźny z listem i nikt inny ma prawo się pojawić — gdy więc ten list już jest, wtedy myślę przez chwilę, że teraz mogę być spokojny, że się nim nasycę i że dzień przejdzie mi dobrze. Ale potem go przeczytałem, jest w nim więcej, niż kiedykolwiek śmiałbym pragnąć się dowiedzieć, na ten list zużyła Pani swój wieczór i może niewiele tylko pozostało już czasu na spacer po Leipziger Strasse, odczytuję list jeden raz, odkładam go i czytam znowu, biorę do ręki jakiś akt, a czytam właściwie tylko Pani list, stoję przy maszyniście, któremu mam dyktować, a znowu Pani list powoli wsuwa mi się do ręki, i zaledwie go wyjąłem, jacyś ludzie pytają mnie o coś, i dobrze wiem, że nie powinienem teraz myśleć o Pani liście, ale to jest też ta jedyna rzecz, która mi przychodzi na myśl — ale po tym wszystkim jestem zgłodniały jak przedtem, niespokojny jak przedtem, a już znowu drzwi zaczynają się wesoło poruszać, jak gdyby znowu miał wejść woźny z listem. To jest ta „mała przyjemność , jaką wedle Pani wyrażenia sprawiają mi Pani listy. Jest to też odpowiedź na Pani pytanie, czy nie jest mi niemiło co dzień dostawać w biurze list od Pani. Naturalnie jest rzeczą prawie niemożliwą stworzyć jakikolwiek związek między otrzymaniem listu od Pani i pracą biurową, ale również niemożliwe jest pracować i daremnie czekać na list albo pracować i myśleć o tym, że może w domu leży list. Niemożliwości ze wszystkich stron! A mimo to nie jest tak źle, bo w ostatnich czasach udały mi się z moją pracą biurową także inne niemożliwości, nie należy kapitulować przed mniejszymi niemożliwościami, wtedy bowiem wielkich niemożliwości w ogóle by się nie widziało.

Dziś nie mam zresztą prawa się skarżyć, ponieważ oba Pani ostatnie listy doszły do mnie przedzielone tylko dwugodzinnym interwałem i naturalnie tak samo wczoraj przeklinałem nieporządek panujący na poczcie, jak dzisiaj go błogosławię.

Ale wcale nie odpowiadam na pytania i sam prawie nie pytam, a to wszystko tylko dlatego, że radość pisania do Pani, chociaż sobie tego od razu nie uświadamiam, wszystkie listy do Pani od razu nastawia na objętość nieskończoną, a wtedy naturalnie na pierwszej karcie nie musi się pisać żadnych rzeczy istotnych. Ale niech Pani czeka, jutro, miejmy nadzieję (nadzieją jest to dla mnie), będę miał dosyć czasu, żeby jednym ciągiem odpowiedzieć na wszystkie pytania i samemu tyle pytań zadać, że przynajmniej na chwilę będzie mi lżej na sercu.

Dziś powiem jeszcze tylko, że przy tym ustępie Pani listu, w którym jest mowa o Pani kapeluszu, ugryzłem się w język. A więc jego podszewka była czarna? Gdzie ja miałem oczy? A mało znacząca nie była dla mnie ta obserwacja na pewno. Ale w takim razie sam kapelusz był biały, i to mogło mnie zmylić, ponieważ z powodu swego wyższego wzrostu widziałem Panią z góry. A także głowę miała Pani trochę pochyloną, gdy wkładała Pani kapelusz. Krótko mówiąc, jak zawsze są okoliczności usprawiedliwiające, ale czego nie wiedziałem zupełnie dokładnie, o tym nie powinienem był pisać.

Łączę najserdeczniejsze pozdrowienia i, jeśli mi wolno, ręce Pani całuję

Oddany Franz K.

Droga Panno Felicjo!

Nie powinna Pani tej formy brać mi za złe, przynajmniej tym razem, bo jeśli mam pisać, czego Pani już kilka razy żądała, o swoim sposobie życia, będę musiał prawdopodobnie powiedzieć jednak pewne rzeczy dla siebie drażliwe, których nie potrafiłbym chyba z siebie wydobyć wobec „łaskawej Pani . A poza tym ta nowa forma nie może być niczym tak bardzo złym, inaczej nie byłbym jej sobie wymyślił z tak wielkim i wciąż jeszcze trwającym zadowoleniem.

Moje życie składa się, i właściwie składało się zawsze z prób pisania, i to z prób najczęściej nieudanych. Gdybym jednak nie pisał, to leżałbym już na ziemi, wart tylko tego, by zostać wymiecionym. Moje siły były jednak zawsze żałośnie małe i, chociaż sam jasno sobie tego nie uświadamiałem, to jednak wynikało stąd samo przez się, że od wszystkich innych stron musiałem być oszczędny, wszędzie sobie czegoś odmawiać, ażeby do tego, co wydawało mi się moim celem głównym, zachować siłę od biedy wystarczającą. Gdy zdarzało się, że tego jednak nie czyniłem (mój Boże! nawet w tym dniu świątecznym w dzienniku podawczym biura nie ma spokoju, lecz jedna wizyta za drugą, jakby się małe piekło rozwarło), lecz chciałem sam siebie jakoś przekroczyć, czułem się od razu odepchnięty, zraniony, zawstydzony, na zawsze osłabiony, bo to właśnie, co chwilami czyniło mnie nieszczęśliwym, z biegiem czasu napełniło mnie ufnością i zacząłem wierzyć, że gdzieś, chociaż trudna do znalezienia, musi być jakaś szczęśliwa gwiazda, pod którą można będzie dalej żyć. Kiedyś zrobiłem sobie szczegółowy rachunek tego, co sam poświęciłem dla pisania, oraz tego, co na rzecz pisania zostało mi odebrane, lub raczej, czego utratę tylko takie wytłumaczenie pozwala znieść.82

I w rzeczy samej, tak jak jestem chudy, a jestem najchudszym człowiekiem ze wszystkich ludzi, jakich znam ( a to coś mówi, bo wiele już przebywałem w sanatoriach), tak też i poza tym nie ma we mnie nic, co można by z uwagi na pisanie nazwać nadmiarem, i to nadmiarem w dobrym tego słowa znaczeniu. Jeśli więc jest jakaś siła wyższa, która mną chce się posłużyć lub się posługuje, to jestem w jej ręku narzędziem przynajmniej wyraźnie uformowanym; jeśli nie, to jestem niczym i nagle znajdę się w jakiejś przerażającej próżni.

Teraz rozszerzyłem swoje życie o myślenie o Pani i zaiste nie ma prawie kwadransu w czasie mojej jawy, w którym nie myślałbym o Pani, a wiele jest takich kwadransów, kiedy nie robię nic innego. Ale także i to pozostaje w związku z moim pisaniem, tylko fale mojego pisania mnie określają i w fazie marnego pisania na pewno nie byłbym miał odwagi zwrócić się do Pani. Jest to tak prawdziwe, jak prawdą jest, że od owego wieczoru czu łem się tak, jakbym miał w piersi otwór, przez który z ssaniem i niepowstrzymanie to pisanie wchodzi i wychodzi, aż którejś nocy w łóżku dzięki przypomnieniu sobie pewnej opowieści biblijnej ujawniła mi się dowodnie konieczność tego uczucia i jednocześnie prawda owej opowieści biblijnej. Jak bardzo jest Pani jednak spokrewniona także z moim pisarstwem, mimo że dotąd sądziłem, iż właśnie podczas pisania w najmniejszej mierze nie myślę o Pani, to stwierdziłem ostatnio ze zdumieniem. W małym ustępie, który napisałem, znalazły się między innymi następujące odniesienia do Pani i do Jej listów: Ktoś dostał w upominku tabliczkę czekolady. Mówiono o drobnych urozmaiceniach, jakie ktoś miał w czasie pracy. Potem był jakiś telefon.. I wreszcie ktoś na kogoś nalegał, żeby szedł spać, i groził mu, że jeśli nie usłucha, zaprowadzi go aż do jego pokoju, co na pewno było reminiscencją gniewu Pani Matki, gdy tak długo była Pani w biurze. Takie miejsca są mi szczególnie drogie, w nich trzymam Panią, przy czym Pani tego nie czuje i nie musi się zatem bronić. A gdyby nawet kiedyś przeczytała Pani coś z tych rzeczy, tych drobiazgów na pewno Pani nie zauważy. Ale to powinna Pani wiedzieć, że może nigdzie na świecie nie może Pani dać się schwytać tak bez obaw jak tutaj.

Mój tryb życia jest nastawiony tylko na pisanie, a gdy ulega pewnym zmianom, to tylko w tym celu, żeby w miarę możliwości lepiej służył pisarstwu, bo czas jest krótki, siły są niewielkie, biuro jest zmorą, mieszkanie jest głośne i trzeba próbować przebić się za pomocą jakiejś sztuki, jeśli się komuś ładne, proste życie nie udaje. Zadowolenie z takiej sztuki, której udało się komuś dokonać w jego rozkładzie dnia, jest jednakże niczym w porównaniu z wieczną rozpaczą nad tym, że w tym, co zostało napisane, każde zmęczenie zaznacza się o wiele silniej i wyraźniej niż to, co się właściwie chciało napisać. Od półtora miesiąca mój rozkład zajęć, z pewnymi zakłóceniami, które wystąpiły w ostatnich dniach z powodu nieznośnej słabości, jest następujący: Od 8 do 2 lub 2 biuro, do 3 lub wpół do czwartej obiad, od tego momentu sen w łóżku (na ogół tylko próby uśnięcia, przez cały tydzień widziałem w tym śnie tylko Czarnogórców z wysoce przykrą, wywołującą ból głowy wyrazistością każdego szczegółu ich skomplikowanego ubioru) do wpół do ósmej, potem 10 minut gimnastyki, nago i przy otwartym oknie, potem godzinny spacer, samotnie lub z Maksem albo z innym przyjacielem, potem kolacja z rodziną (mam trzy siostry, jedna zamężna, druga zaręczona, trzecia, jeszcze wolna, jest mi, przy całej miłości do tamtych dwóch, szczególnie droga,) potem o wpół do jedenastej (ale często dopiero

o wpół do dwunastej) zasiadam do pisania i trwam przy nim, w zależności od sił, ochoty i szczęścia, do godziny 1, 2, 3, raz nawet do 6 rano. Potem znowu gimnastyka, jak wyżej, tylko oczywiście z unikaniem wszelkiego wysiłku, mycie,

i do łóżka, najczęściej z lekkim bólem głowy i dygoczącymi mięśniami brzucha. Potem wszelkie możliwe usiłowania, żeby usnąć, tzn. osiągnąć rzecz niemożliwą, ponieważ nie można spać (a jaśnie pan wymaga co więcej snu bez snów) i jednocześnie myśleć o swoich pracach, a ponadto chcieć niezawodnie rozstrzygnąć problem, który niezawodnie rozstrzygnąć się nie da, czy nazajutrz nadejdzie list od Pani i o jakiej porze. Tak więc noc składa się z dwóch części, jednej w stanie czuwania i drugiej bezsennej, i gdybym chciał Pani o tym napisać obszernie, a Pani chciałaby tego wysłuchać, nigdy bym nie skończył. Oczywiście nie ma potem nic szczególnie dziwnego w tym, że w biurze zaczynam rano pracę ledwie resztkami sił. Przed jakimś czasem w korytarzu, przez który zawsze idę do mojego maszynisty, stały nosze, na których transportuje się akta i druki, i za każdym razem, gdy obok nich przechodziłem, wydawało mi się, że są te nosze-mary przede wszystkim dla mnie przystosowane i że na mnie czekają.

Dla ścisłości, nie wolno mi nie wspomnieć, że jestem nie tylko urzędnikiem, lecz także fabrykantem. Mianowicie mój szwagier jest właścicielem fabryki azbestu, ja zaś (co prawda tylko z racji wkładu pieniężnego mojego oj ca) jestem jej udziałowcem i w tym charakterze jestem też zaprotokołowany. Ta fabryka kosztowała mnie już dosyć cierpień i trosk, o których jednak nie chcę teraz opowiadać, w każdym razie od dłuższego czasu ją zaniedbuję (tzn. odmawiam jej swojej zresztą nieużytecznej współpracy), jak tylko się da, a jakoś się daje.

Oto znowu tak niewiele opowiedziałem i o nic nie zapytałem, a znowu muszę już kończyć. Ale żadna odpowiedź, a tym bardziej żadne pytanie nie powinno się zagubić. Otóż istnieje wprawdzie zaklęcie magiczne, za pomocą którego dwie osoby, nawzajem się nie widząc, nie rozmawiając ze sobą, mogą wzajemnie poznać co najmniej większą część swojej przeszłości dosłownie za jednym zamachem, nie musząc do siebie pisać, ale jest to bądź co bądź środek z arsenału już niemal wyższej magii (aczkolwiek na to nie wygląda), i chociaż do niej nie dochodzi się nigdy bez nagrody, to jeszcze pewniej nigdy też bez poniesienia kary. Dlatego też go nie wymawiam, musi je Pani odgadnąć. Jest straszliwie krótkie, jak wszystkie formuły czarodziejskie.

Niech Pani będzie zdrowa i pozwoli mi to życzenie jeszcze przypieczętować długim ucałowaniem rąk.

Oddany Franz K.

[Na papierze firmowym Zakładu Ubezpieczeń]

2.X.12. [2 listopada 1912]

Łaskawa Pani!

Jak to? Pani także jest zmęczona? Jest to dla mnie uczucie prawie niesamowite, wiedzieć, że zmęczona i sama siedzi Pani wieczorem w swoim biurze. Jak jest Pani ubrana w biurze? I na czym polega Pani zasadnicza praca? Pisze Pani czy dyktuje? Musi to być jednak wysokie stanowisko, jeśli Pani rozmawia z tyloma ludźmi, ponieważ mały urzędnik siedzi wszakże niemo przy swoim biurku.

Że przy Pani biurze jest fabryka, tego się już domyśliłem, ale co się w niej produkuje? Tylko parlografy? A czy ktoś to potem kupuje? Ja zaś mam być szczęśliwy (gdy wyjątkowo sam nie piszę na maszynie), że mogę dyktować żywemu człowiekowi (to jest moje główne zajęcie), który od czasu do czasu, gdy akurat nic mi nie przychodzi do głowy, trochę się zdrzemnie albo zapali fajkę, albo pozwala mi w tym czasie spokojnie patrzeć przez okno? Albo który, jak np. dzisiaj, gdy mu wymyślałem z powodu powolnego pisania, przypomniał mi, żeby mnie uspokoić, że otrzymałem list. Czy istnieje taki parlograf, który to potrafi? Przypominam sobie, że niedawno zademonstrowano nam dyktafon (wtedy nie byłem jeszcze, jak dzisiaj, uprzedzony do wyrobów Pani konkurencji), ale był to przyrząd niezmiernie powolny i niepraktyczny. Nie mogę więc dobrze wyobrazić sobie tego przedsiębiorstwa i życzyłbym sobie tylko, żeby także w rzeczywistości było zorganizowane tak chwiejnie i luźno, jak w moim wyobrażeniu, i żeby Pani wiodła w nim żywot odpowiednio lekki i nie wymagający wysiłku. Poza tym nie mogę też odnaleźć Waszej filii w Pradze, która wedle zapamiętanej przeze mnie jednej z Pani uwag powinna się znajdować na Owocowej lub na ulicy Ferdynanda. Wiele już razy jej szukałem, ponieważ już sam widok tabliczki firmowej powinien mi wszakże dać jakiś znak od Pani albo jakieś przeczucie.

Opisywanie mojej pracy biurowej niezbyt mi jest przyjemne. Sama w sobie nie jest ona warta tego, by się Pani o niej dowiadywała, i nie jest też warta, żebym Pani o niej pisał, bo nie daje mi czasu i spokoju na pisanie do Pani, czyni mnie tak zdenerwowanym i bezmyślnym, jak jestem teraz, ale z zemsty tak jest znowu przerywana myśleniem o Pani, że aż miło.

Wszystkiego najlepszego! Jutro będzie prawdopodobnie spokojna niedziela, wtedy napiszę Pani bardzo dużo. I niech się Pani nie zapracowuje! Nie zasmuca mnie! — A te ostatnie słowa piszę w dniu, w którym Pani otrzymała mój list pełen skarg. Jak słabą istotą jest człowiek!

Oddany Franz K.

3.XI.12

Droga Panno Felicjo!

W tej chwili w pokoju obok płacze mój siostrzeniec,  moja matka bez przerwy nazywa go po czesku swoim „dzielnym chłopcem lub swoim „malcem , jest już godzina 6 wieczorem, nie, już wpół do siódmej, jak widzę na zegarze, po południu za długo zatrzymałem się u Maksa, który mi przeczytał dwa rozdziały swojego nowego opowiadania Ze  szkoły szycia, które jest udane i pełne dziewczęcych uczuć, ale które mimo to miejscami zupełnie mi się rozsypywało wobec pragnienia, żeby zacząć ten list, do którego ciągnęło mnie, jeśli dobrze liczę, już od godziny 2 w nocy, od momentu, gdy skończyłem to swoje inne pisanie. Ale teraz jest już tak późno, mój tyrański rozkład czasu właściwie już nakazuje, żebym się godzinę przespał, poza tym jest teraz w mieszkaniu ostatni okres względnej ciszy, jaką mogę mieć przed właściwym spokojem nocy, i wreszcie leżą tu arkusze korekty, które już od kilku dni, jeszcze ich nie przejrzawszy, mam na stole i które jutro powinny być odesłane, a które mi odbiorą ładnych kilka godzin wieczoru i nocy; z tych wszystkich w większości głupich przyczyn nie będzie to list systematyczny, jak zamierzałem i jakby też wypadało w niedzielę. Ale z tych wszystkich przyczyn, ostatniej nie wyłączając, jestem niezadowolony i smutny, a malutki, zupełnie młody kotek, którego słyszę z kuchni, miauczy tak, jakby z mojego skarżył się serca. Poza tym, a niczego innego oczywiście nie można było oczekiwać, nie dostałem listu od Pani, ponieważ Pani listy zawsze przychodzą dopiero z drugą pocztą, która nie jest roznoszona w niedzielę, dostanę go więc w najlepszym razie dopiero jutro rano po długiej nocy. Czy w takich okolicznościach może mi ktoś zabronić, żebym jako małe zadośćuczynienie za to wszystko zwracał się do Pani tak, jak to uczyniłem wyżej? I czy ta forma, sama dla siebie i w całości, nie jest tak dopasowana, że gdy się raz już jej użyło, nie można się już od niej odzwyczaić?

Droga panno Felicjo, jak spędziła Pani tę piękną, tak straszliwie krótką niedzielę? Gdyby miało człowiekowi przeszkadzać to, że ktoś inny o nim myśli, to musiałaby się Pani przestraszyć w środku nocy, rano przy czytaniu w łóżku musiałaby Pani gubić linijki, przy śniadaniu musiałaby Pani kilka razy nie dostrzegać kakao i bułeczek, a nawet swojej Matki, orchidee, które niosła Pani do nowego mieszkania, musiałyby Pani w końcu zesztywnieć w dłoni i może tylko przy Ucieczce Schillinga miałaby Pani spokój, teraz bowiem ja nie myślę o Pani, lecz jestem u Pani. Jednak nie jestem u Pani, bo bezpośrednio po kropce usłyszałem, jak ojciec, który właśnie przyszedł do domu, w sąsiednim pokoju opowiada jakąś bardzo niedobrą wiadomość dotyczącą interesów, wszedłem tam i przez kilka chwil smutny i roztargniony stałem obok ojca i matki.

W ostatnich dniach przypomniałem sobie jeszcze dwa uzupełnienia do naszego wspólnego wieczoru, pierwsze znalazłem przypadkowo w Pani listach, na drugie sam wpadłem.

Istotnie opowiadała Pani już wtedy, i nie rozumiem, jak mogłem to zapomnieć, że jest dla Pani uczuciem nieprzyjemnym mieszkać samej w hotelu. Powiedziałem wtedy na to prawdopodobnie, że ja, przeciwnie, w pokoju hotelowym czuję się szczególnie dobrze. I tak rzeczywiście u mnie jest, doświadczyłem tego szczególnie w ubiegłym roku, kiedy w pełni zimy przez dłuższy czas musiałem jeździć po miastach i miasteczkach północnoczeskich. Tę przestrzeń pokoju hotelowego z wyraźnymi czterema ścianami posiadać dla siebie tak, że można ją zamknąć, mieć świadomość, że się swój dobytek, składający się z określonych przedmiotów, rozmieściło w  określonych miejscach, w szafach, na stołach i na wieszakach; daje mi to zawsze co najmniej tchnienie jakiegoś poczucia egzystencji nowej, niezużytej, do czegoś lepszego przeznaczonej, możliwie najbardziej napiętej, co wprawdzie nie jest być może niczym innym, jak wyrzuconą na zewnątrz rozpaczą, która w tym zimnym grobie pokoju hotelowego jest na swoim miejscu. W każdym razie czułem się tam zawsze bardzo dobrze i niemal o wszystkich pokojach hotelowych, w których mieszkałem, mogę powiedzieć tylko rzeczy najlepsze. A w ogóle to oboje niezbyt dużo zapewne podróżujemy. Ale jak to jest z tym Pani niemiłym uczuciem, które nie pozwala Pani spokojnie iść w nocy samej po schodach Pani domu? Musi Pani zresztą mieszkać zupełnie nisko, bo inaczej jak można by słyszeć Pani klaskanie w dłonie z ulicy (w ogóle nie rozumiem, jak można je słyszeć przez zamknięte okna). I nawet po tych niewysokich schodach nie chce Pani wchodzić sama? Pani, która wydaje się tak spokojna i ufna. Nie, w takim razie to, co mi Pani napisała o otwieraniu bramy, nie może mi wystarczyć.

Owego wieczoru była też mowa o teatrze żydowskim grającym w żargonie. Dwa razy widziała Pani takie przedstawienie, nie mogła sobie Pani jednak przypomnieć tytułu sztuki. Teraz taka trupa gra właśnie, jak mi się wydaje, w Berlinie, a w niej mój dobry przyjaciel, niejaki J. Löwy. On zresztą był tym człowiekiem, który w czasie mojego długiego wyczekiwania między Pani listem pierwszym i drugim w sposób nie zamierzony, ale godzien największej wdzięczności, przekazał mi małą wiadomość o Pani. Pisuje do mnie mianowicie bardzo często i także w innych przypadkach przesyła mi również fotografie, plakaty, wycinki z gazet itp. I otóż tym razem przesłał mi plakat z występu swej trupy w Lipsku. Leżał on na moim biurku nie rozłożony i prawie nie obejrzany. Ale jak to zwykle bywa na biurku, że w pewnym momencie to, co było na samym spodzie, wydostaje się na wierzch, zupełnie niezamierzenie, pewnego razu także ten właśnie plakat (a nie na przykład coś innego) leżał na wierzchu, a w dodatku był całkiem rozłożony. Do tego przypadku dołączył się drugi, że mianowicie przeczytałem go dokładniej, bo są tam rzeczy dosyć zabawne (aktorka, starsza pani, zamężna, którą skądinąd bardzo podziwiam, jest tam nazwana „primadonną" , a Löwy nazywa siebie wręcz „dramatystą" ), ale w dolnym rogu widniała, niewątpliwie żeby mnie przestraszyć, Im manuelkirchstrasse w Berlinie pn.-wsch., gdzie plakat został wydrukowany. I dlatego z wdzięczności myślę dzisiaj, kiedy na szczęście nie muszę się już zadowalać tego rodzaju wiadomościami o Pani, czy nie miałaby Pani ochoty zobaczyć kiedyś tych aktorów, o których mógłbym Pani zresztą opowiadać bez końca. Nie jestem zupełnie pewien, czy teraz grają oni w Berlinie, ale sądząc z kartki od tego Löwy'ego, leży ona gdzieś na moim stole, wolno mi chyba tak przypuszczać. Na pewno bardzo by się Pani ten człowiek spodobał, przynajmniej na piętnaście minut. Mogłaby Pani, gdyby to Jej sprawiło przyjemność, przed spektaklem albo po spektaklu przywołać go, przez powołanie się na mnie ośmielić i chwilkę go posłuchać. Cały ten teatr żargonowy jest dobry, w ubiegłym roku byłem chyba dwadzieścia razy na jego przedstawieniach, a w teatrze niemieckim chyba ani razu. — Ale to wszystko, co tu napisałem, nie jest prośbą o pójście tam, nie, naprawdę nie. Ma Pani w Berlinie piękniejsze teatry i jest możliwe, a nawet bardzo prawdopodobne, że już sama nędza tej sali teatralnej, najokropniejsza, jaką sobie można wyobrazić, zupełnie Pani uniemożliwi udanie się tam. Miałbym wręcz ochotę wszystko, co o tym napisałem, podrzeć, i proszę Panią przynajmniej o to, żeby Pani z tej chęci wywnioskowała, iż wcale Pani nie radzę tam iść.

I tym miałbym zakończyć tę część niedzieli, którą spędzam nad Pani listem? Ale robi się późno, i coraz później, i muszę się bardzo spieszyć, jeśli mam jeszcze trochę pospać przed swoją nocną szychtą. Jest jednak rzeczą pewną, że bez tego listu, oczywiście wysoce niezadowalającego, nigdy bym nie usnął.

Teraz więc, niechaj będzie Pani zdrowa! Ta nikczemna poczta, Pani list już może cały dzień leży w Pradze, a mnie się go pozbawia! Niechaj będzie Pani zdrowa!

Oddany Franz K.

Teraz jest po północy, naprawdę zrobiłem tylko korektę, nie spałem i nic też nie napisałem dla siebie. Żeby teraz zaczynać, na to jest przecież już za późno, zwłaszcza że nie spałem, toteż położę się do łóżka, tłumiąc niepokój, i będę musiał walczyć o sen. Pani na pewno od dawna już śpi i źle robię, że jeszcze tą małą przemową zaklinam Pani sen. Ale właśnie znowu trochę spojrzałem na Pani list i przyszło mi na myśl, czy nie powinna Pani rzucić pracy u Profesora. Wprawdzie nie wiem jeszcze, co to za praca, ale jeśli miałby on Pani co wieczór dyktować złote myśli, nie byłoby to warte tego, żeby była Pani przez niego zmęczona. A teraz mówię Pani jeszcze dobranoc, a Pani mi dziękuje spokojnym oddychaniem.

Oddany Franz K.

4.XI.12

Teraz jest poniedziałek wpół do 11 przed południem. Od soboty godz. wpół do 11 czekam na list i znowu nic nie przyszło. Ja pisałem co dzień (nie jest to najmniejszy nawet wyrzut, ponieważ dawało mi to szczęście), ale czy rzeczywiście nie zasługuję na ani jedno słowo? Ani jedno, jedyne słowo? Nawet gdyby to była tylko taka odpowiedź: „Nie chcę więcej o Panu słyszeć. Przy tym sądziłem, że Pani dzisiejszy list będzie zawierać małą decyzję, a teraz nienadejście listu jest niewątpliwie także pewną decyzją. Gdyby list nadszedł, byłbym od razu odpowiedział, a odpowiedź musiałaby się zacząć od skargi na długość dwóch nieskończonych dni. A teraz każe mi Pani siedzieć rozpaczliwie przy moim rozpaczliwym biurku!

5.XI.12

Droga Panno Felicjo!

Jeśli chce Pani, żebym pisał Pani zawsze tak, jak jest rzeczywiście, to łatwo mi Pani wybaczy wczorajszy niegodziwy, niepotrzebny list straszący, bo jak to było napisane na świstku papieru, tak też faktycznie było słowo w słowo. Dzisiaj nadeszły oczywiście oba Pani ostatnie listy, jeden wcześnie rano, drugi o dziesiątej, nie mam naj mniejszego prawa skarżyć się, otrzymuję nawet obietnicę, że będę co dzień otrzymywać list (słyszysz, moje serce, co dzień list!) i mogę być szczęśliwy, że mi Pani wybacza. Tylko zaklinam Panią, jeśli list do mnie jest już gotowy, niech mi Pani nie każe cierpieć wskutek tego, że nie ma Pani pod ręką znaczka, nich go Pani tylko bez obaw i energicznie wrzuci nie ofrankowany do skrzynki.

Martwi mnie, że jeśli nie jest to niedziela, mogę do Pani pisać tylko w godzinach największego przytępienia, między trzecią i czwartą. W biurze udaje się tylko rzadko — jak muszę się powstrzymywać po przeczytaniu Pani listu! — ale gdybym nie napisał do Pani teraz, nie mógłbym potem w ogóle usnąć z niezaspokojenia, a także nie dostałaby Pani listu nazajutrz, wieczorem zaś czas jest w moim podziale godzin zbyt naładowany.

Poza tym widzę z Pani listu, że także w dni świąteczne piszę niemądrze. Moje serce jest wprawdzie stosunkowo zupełnie zdrowe, ale rzecz w tym, że sercu ludzkiemu nie jest w ogóle łatwo wytrzymać udrękę złego pisania i szczęście pisania dobrego. W sanatorium przebywałem tylko z powodu żołądka i ogólnej słabości, a także, o czym nie należy zapominać, zakochanej w sobie hipochondrii. Ale o tym wszystkim będę musiał kiedyś napisać obszerniej. Nie, sławnym lekarzom nie wierzę; wierzę lekarzom tylko wtedy, gdy mówią, że nic nie wiedzą, a poza tym ich nienawidzę (mam nadzieję, że Pani nie kocha żadnego lekarza). Naturalnie chętnie dałbym sobie zapisać Berlin jako lekarstwo, by móc żyć swobodnie, spokojnie, ale gdzie znajdę tego potężnego lekarza? A właśnie Immanuel-Kirchstrasse musi być dobra dla ludzi zmęczonych. Mogę ją Pani opisać. Niech Pani posłucha: „Od Alexander Platz ciągnie się długa, niezbyt ożywiona ulica, Prenzloer Strasse, Prenzloer Allee. Ona ma dużo bocznych uliczek. Jedna z tych uliczek to Immanuel Kirchstrasse. Cicha, na uboczu, daleko od zawsze ożywionego Berlina. Uliczka zaczyna się od zwykły kościół. Wi za wi stoi dom nr 37 całkiem wąski i wysoki. Uliczka jest także całkiem wąska. Gdy tam jestem, jest zawsze spokojnie, cicho, i pytam się, czy to jest jeszcze Berlin? Tak opisuje mi Pani ulicę w liście, który wczoraj otrzymałem, aktor Löwy. Końcowe pytanie jest, uważam, poetyckie, a całość stanowi wierny opis. Jakiś czas temu poprosiłem go o to, nie podając powodu, on zaś pisze mi o tym, również o nic nie pytając. Co prawda chciałem usłyszeć o domu nr 30 (a tymczasem Pani mieszka pod 29, jeśli się nie mylę), nie wiem, dlaczego wyszukał dla mnie dom nr 37. Teraz przychodzi mi zresztą do głowy, że w tym domu mieści się może drukarnia, która wykonała ów plakat. Z tego ostatniego listu zdaje się wynikać, że trupa miała swoje ostatnie przedstawienie w niedzielę, ale jest możliwe, o ile mogę wyczytać z tegoż listu, że będzie znowu grać w przyszłą niedzielę. Piszę to znowu tylko jako poprawkę do moich ostatnich informacji i ze wszystkimi zastrzeżeniami, jakie wtedy uczyniłem w związku z zachętą, żeby odwiedziła Pani ten teatr.

Słowo magiczne znajduje się przypadkiem także w przedostatnim Pani liście i o tym nie wie. Jest tam zagubione wśród wielu innych i nigdy, obawiam się, nie uzyska w naszych listach tej rangi, na jaką zasługuje, ja bowiem nie wymówię go pierwszy w żadnym wypadku, a Pani, nawet gdyby się Pani domyśliła, oczywiście nie wypowie go pierwsza. Może tak jest lepiej, bo założywszy, że to słowo zaczęłoby działać, znalazłaby Pani we mnie rzeczy, których by Pani nie mogła ścierpieć, i co ja bym wtedy począł?

Wtedy na moje pisanie i mój stosunek do pisania patrzyłaby Pani przede wszystkim inaczej i nie miałaby już Pani chęci doradzać mi „miary i celu . Dosyć „miary i celu stawia już człowiekowi jego słabość. Czyż nie powinienem na tym jednym jedynym skrawku, na którym mogę stać, postawić wszystkiego, co posiadam? Gdybym tego nie czynił, jak nieuleczalnym byłbym głupcem! Możliwe, że moje pisanie jest niczym, ale w takim razie zupełnie pewne i niewątpliwe jest także to, że ja jestem zupełnie niczym. Jeżelibym się więc w tym oszczędzał, to naprawdę, jeśli spojrzeć na rzecz właściwie, wcale bym siebie nie oszczędzał, lecz siebie zabijał. A poza tym, na ile lat mnie Pani ocenia? Może była o tym mowa na naszym wieczorze, nie wiem, ale może nie zwróciła Pani na to uwagi-

Niechaj Pani będzie zdrowa i nadal tak dla mnie dobra, a zaczęte listy do pani Zofii proszę zawsze spokojnie odkładać na bok. Bardzo lubię panią F.[riedmann], ale nie tak bardzo, bym jej życzył listów od Pani. Nie, nie utrzymujemy korespondencji. Napisałem do niej tylko trzy listy: pierwszy był skargą z Pani powodu, drugi niepokojem z Pani powodu, trzeci podziękowaniem z Pani powodu. Adieu!

Oddany Franz K.

[Na papierze firmowym Zakładu Ubezpieczeń]

6.X.12 [6 listopada 1912]

Droga Panno Felicjo!

Ależ Panią się przecież rozszarpuje na moich oczach! Czy nie zadaje się Pani ze zbyt wieloma ludźmi, z niepotrzebnie wieloma? W czym nie byłoby na pewno nic złego, gdyby miała Pani na to więcej czasu. Czy nie ma Pani za dużo prac, wizyt, czy nie uczęszcza Pani i na takie imprezy, z których nic się nie wynosi prócz niepokoju? Staję się tu trochę belferski, choć niewiele z tych rzeczy wiem i rozumiem, ale ostatni Pani list jest tak nerwowy, że odczuwa się pragnienie, by przez chwilę mocno trzymać Pani rękę. Nie chcę przez to nic powiedzieć przeciw poszczególnym rzeczom, nic przeciw pokusom u Profesora, chociaż na „wodę i gaz wytrzeszczyłem oczy, i nic przeciw uroczystości dla uczczenia jubileuszu instytucji, zwłaszcza że przy takich okazjach często robi się fotografie grupowe, które łatwo można podarować, bo wtedy nie darowuje się właściwie tak wyraźnie swojej własnej fotografii. A osobom zamiejscowym można tym sprawić dużą przyjemność, jeśli się chce.

O teatrze żargonowym nie mówiłem na pewno z ironią, może ze śmiechem, ale to należy do sympatii. Raz nawet, jak sobie teraz przypominam, wobec bardzo licznej widowni ja wygłosiłem mały odczyt wprowadzający, potem zaś Löwy grał, śpiewał i recytował. Niestety pieniądze, jakie udało się uzyskać z tej niezliczonej ilości widzów, nie były odpowiednio niezliczone. O przedstawieniach berlińskich nie wiem więcej, niż napisałem wczoraj, a ostatni list Löwy'ego zawiera na ten temat tylko skargi i rozpacz. Nawiasem mówiąc, skargi także na to, że w Berlinie w dni powszednie nic się nie da zarobić — zarzut, którego nie mogę przemilczeć przed berlinianką. Poza tym L.[öwy], jeśli mu się nie przeszkadza, jest właśnie człowiekiem nieustannie entuzjastycznym, „gorącym Żydem" , jak mówi się na wschodzie. Teraz jest on co prawda, z różnych powodów, o których opowiadać byłoby za długo, a może i nudno, nad wszelką miarę nieszczęśliwy, a najgorsze jest to, że zupełnie nie wiem, jak można by mu pomóc.

Moje niedzielne oczekiwanie listu od Pani łatwo wytłumaczyć, poszedłem właśnie do biura, żeby zobaczyć, czy go nie ma, ale wtedy nie byłem jeszcze właściwie zawiedziony i przeglądałem nadeszłą pocztę nie z oczekiwaniem, lecz tylko myśląc o nim. Mój adres domowy jest Niklasstrasse 36. A jaki jest właściwie Pani adres prywatny? Na odwrocie Pani listów widziałem już trzy różne adresy, czy jest to więc nr 29? Czy nie jest dla Pani uciążliwe otrzymywanie listów poleconych? Tak je wysyłam nie tylko z nerwowości, chociaż, nawiasem mówiąc, także z tego powodu, ale mam uczucie, że taki list prostszą drogą dochodzi do Pani rąk, nie w niedbałej poniewierce tak smutno wędrujących listów zwyczajnych, i zawsze widzę przy tym wyciągniętą rękę energicznego berlińskiego listonosza, który w razie konieczności zmusiłby Panią do przyjęcia listu, nawet gdyby się Pani broniła. Nigdy nie ma się za dużo pomocników, gdy jest się zależnym. — Niechaj będzie Pani zdrowa! Jestem dumny, że w tym liście nie ma żadnej skargi, mimo że tak jest dobrze skarżyć się przed Panią.

Oddany Franz K.

[Na papierze firmowym Zakładu Ubezpieczeń]

7.XI.12

Najdroższa Panno Felicjo! Wczoraj utrzymywałem, że jestem o Panią zatroskany, i usiłowałem przemówić do Pani. Ale co sam robię tymczasem? Czy Pani nie dręczę? Wprawdzie nie z rozmysłu, bo to byłoby niemożliwe i musiałoby, gdyby tak było, przed Pani ostatnim listem zniknąć jak diabelskość przed Dobrem, ale przez samo swoje istnienie, przez swoje istnienie dręczę Panią. Jestem w gruncie rzeczy nie zmieniony, dalej się kręcę w swoim kole i tylko jeszcze jedno nowe nie spełnione pragnienie doszło mi do moich pozostałych pragnień nie spełnionych, i nową człowieczą pewność, może moją pewność najsilniejszą, otrzymałem w darze do mojego poza tym zagubienia. Pani jednak odczuwa niepokój i zakłócenie, płacze we śnie, co jest gorsze niż bezsennie patrzeć w sufit, jest Pani inna niż owego wieczoru, gdy spojrzenie Pani tak spokojnie przechodziło od jednego do drugiego, teraz się Pani po wszystkim przemyka, raz jest w Pani liście 20 osób, innym razem ani jednej, krótko mówiąc zyski są między nas podzielone niesprawiedliwie, bardzo niesprawiedliwie. (Co każe ci, człowieku, usadowić się teraz naprzeciw mnie w tym cichym pokoju, który co prawda do ciebie należy!)

Powtarzam, nie ja tu zawiniłem — czymże bo jestem ja? — ale to, ku czemu jedynie i wyłącznie był od zawsze skierowany mój umysł, i ten kierunek także i teraz jest dla niego kierunkiem jedynym, i w tym kierunku musi on pchać takie Panią, jeśli nie chce Pani stracić. Jak smutny jest ten gwałt, który muszę, bo jestem na to skazany, Pani zadawać!

Koniec wersji demonstracyjnej.