Antoni Józef Rolle

DWÓR TULCZYŃSKI

Konwersja: Nexto Digital Services

DWÓR TULCZYŃSKI

Rolle Antoni Józef

Dużo boleści i troski zaznał w swej młodości Szczęsny Potocki — namiętnie przywiązany do pierwszej żony, utracił ją niespodzianie, w dwudziestym roku został już wdowcem. Z piersią rozdartą niewysłowioną męką wyruszył w świat; podróż po Europie w towarzystwie szwagra, Brühla, i mentora takiego, jak Benedykt Hulewicz niewiele mogła wpłynąć na ukojenie bolesnych wspomnień; wkrótce potem następuje zgon matki, za nią podąża ojciec (22 października 1772), zostawiając synowi w spadku gorszący z Komorowskimi proces i długi ciążące na dobrach Krystynopolskich, obejmujących do stu wiosek, wcielonych teraz pod berło austriackie.

Pobyt w Galicji stał się dla Szczęsnego nieznośnym; mnóstwo bolesnych, udręczających wspomnień ścigało go na każdym kroku. Zerwać chciał co rychlej z przeszłością, więc najprzód kończy z Komorowskimi, okupuje ich zgodę; zaraz potem (1774 r.) bierze ślub z Józefiną Marianną Mniszchówną, córką kasztelana krakowskiego, mieszkającego w niedalekiej Dukli; na Adama Ponińskiego, niecnego marszałka sejmu konfederacyjnego, przelewa dobra galicyjskie z obowiązkiem, by spłacił na nich ciążące długi, dostaje za to prawo emfiteutyczne na starostwo zwinogrodzkie w Kijowskiem położone; a tak ukończywszy z gorączkową skwapliwością wszystkie interesa, dąży na kresy, by na nich nowe rozpocząć życie.

Było to między 1775 a 1776 r.

Adam Moszczeński, eks-major fizylierów saskich, jako rządca generalny dóbr ukraińskich, uprzedził przybycie swego pryncypała; wysłany on został dla uregulowania stosunków miejscowych, dość zawikłanych z dzierżawcami, którzy nic nie płacili; z gracjalistami, którzy korzystali z dobrodziejstw bezpłatnej arendy, żadnych na to dowodów, nawet żadnych praw do wdzięczności Potockich nie mając.

Pan major rozstrzygał sprawy militarnie, krzyżową sztuką; kto go skaptował, zostawał na miejscu, w przeciwnym wypadku rozstać się musiał z dzierżawą. Znane jest jego postępowanie z szlachcicem Ginowskim, które przybrało w końcu polityczny prawie charakter, wywołało bowiem interwencję Katarzyny II, kosztowało Potockiego miliony. Moszczeńskiemu zaś zjednało u pryncypała wielkie zaufanie z tej tylko racji, że ten postawił na swoim, to jest wygrał w trybunale proces, nie bacząc na to, że przeciwnikiem jego był możny generał rosyjski.

Jedynym miejscem, gdzie się mógł jako tako rozlokować liczny dwór Potockiego, był Tulczyn. Humań po niedawnej hajdamackiej pożodze leżał w gruzach, Brahiłów za ciasny, Mohylów bardzo wysunięty ku południowi — a tradycje napadów tatarskich zanadto świeże, by ich nie uwzględnić.

Więc w Tulczynie zawrzało życie.

Tymczasowo wyporządzono stary dwór drewniany, w którym stał dość długo Kreczetnikow ze swoim sztabem w czasie konfederacji barskiej. Tutaj to przenieśli się małżonkowie z licznym dworem swoim. Czy małżeństwo to było dobranym? z pewnością o tym powiedzieć trudno. Józefa, urodzona z Brühlowej, kobieta w pełni wieku, liczyła wówczas lat dziewiętnaście, „temperamentu ognistego", że zapożyczymy tego wyrażenia u Chrząszczewskiego, więc namiętna, wcale nie mocno w zasadach religijnych ugruntowana, z ogładą powierzchowną, twarzą piękną, postawą imponującą, już dawniej bawiła się w romansiki nie arcypasterskiego platonizmu, wnosiła więc pod strzechę dumnego małżonka obok serca wylanego na nieszczęścia ludzkie, obok uczynności prawdziwie chrześcijańskiej, niepokój i intrygi.

Koniec wersji demonstracyjnej.